кыламнаа диэнтэн холб. туһ. Халлаан кыырпах сулустара Кыламнаһа турбуттара. Күннүк Уурастыырап
Халыҥ сис тыаны быһа түһэн, ходуһалаах алааска ойутан тахсыбыттарыгар, иннилэригэр уоттар кыламнастылар. Н. Лугинов
Ырыа Силип сэһэнигэр хамначчыттар улам хам ылларан, харахтарыгар дьиктиргээһиннээх уоттар кыламнаһаллар. М. Доҕордуурап

саҥа алл. Дьиктиргээһиннээх, кыйаханыылаах, сэнээһиннээх, күүстээх уустук иэйиини көрдөрөр (үксүгэр атын тыллары кытта холбоһор, фольк. тут-лар). ☉ Междометие, выражающее сложное чувство сильного удивления, раздражения, пренебрежения (часто употр. в сочет. с др. межд. и модальными словами, обычно встречается в фольк.)
Аар-дьаалы, аат-татай, оҕолоор! Мин саллар сааһым тухары саманнык сүрдээх сүүнэ тыалы көрбөтөҕүм! Саха фольк. Аардьаалы!.. Аар-татай!.. Аматын даҕаны Өлөксөй, Өндүрэй Өллөхтөрүн аайы Алгыстаах тылларым Араҕас арыынан чаллыргыы таммалаан Соргубут сонуура. П. Ойуунускай
Аар-дьаалы, аны биһиги кутурбуппут сурукка киирииһи дии. Болот Боотур

саҥа алл
1. Дьиктиргээһиннээх кыйаханыыны көрдөрөр. ☉ Междометие, выражающее раздражение с оттенком удивления
[Үс биис баһылыктара:] Аарт-татай оҕолоор!!! Алаата, оҕолоор!!! Абалаах айахтаах, туустаах тумустаах Түстэ түһээт түөкүн төрүөтэҕэй?!! П. Ойуунускай
Аарттатай! Алаата оҕолоор! Ааттаах күүстээх Аарыма оҕус диэн Алҕас даҕаны Арбыыллар эбит! П. Тобуруокап
Аарт-татай! Доҕоруом, өйдүүбүн: Ааһар былыт аптаах чэмэйдэр, Күн сирин көҥүлүн күлүктүүр Күтүр өстөөхтөр үгүстэр. С. Данилов
2. Күүстээх иэйиини, үрдүк өрө көтөҕүллүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает сильное чувство, подъем духа, воодушевление
Аарт-татай, оҕолоор, Төннөн тахсаммын Өрөгөйдөөх быһытым Үрдүгэр тураммын Өссө одуулуу көрбүтүм. С. Зверев
Аарт-татай! Тыыннааҕым тухары Хайаан сүрэҕим кырдьыаҕай, Хайаан талыыкаан дьахтары Сэҥээрбэккэ аһарыаҕай? С. Данилов

саҥа алл.
1. Сиргэниини, сиргэнэн-кэлэйэн абааһы көрүүнү көрдөрөр (аһаҕас дорҕ. араастык уһатан, уларытан, сүһүөҕү эбэн, көмө т., ордук сыһыан эб. холбоһон, иэйии араас дэгэтин, толбонун күүһүрдэн биэрэр). ☉ Выражает брезгливое отношение, отвращение к чему-л. (произносится с различной степенью длительности, может иметь слоговые наращения, соединяться со служебными словами и усиливать различные отрицательные эмоциональные оттенки и нюансы). Бу туох куһаҕан сытай, па-па! Па да паа, бу уол бадарааҥҥа түспүт! Пыы, ынах сааҕын тэпсибит!
□ Па, нохоо, дьэбэрэ уута буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
2. Улаханнык сириини, мыыныыны, дьиибэргээһиннээх кэлэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное отношение, презрение к кому-чему-л., разочарование в ком-чём-л., недоумение. Па, ол диэхтээн! Па, бу дьүһүннээҕи кыайбаккын дуо? Па, олус кыра эбит!
□ [Кэргэнэ:] «Па, бу диэн булт дуо?» — диидии чыркымайы ылан оһох кэннин диэки бырахпыта. Н. Якутскай
— Саня, эн кэнники эргэ бардаххына, мин эйиэхэ сылдьар буолуом, — диибин. — Па! Күтүр эҥин-эҥини саҥаран. Ол эмиэ тугум эрэй, нохоо! Амма Аччыгыйа
3. Дьиктиргээһиннээх соһуйууну көрдөрөр (үксүгэр күүппэтэх өттүгүттэн туох эмэ баар буолуутуттан). ☉ Выражает сильное удивление, изумление (от какой-л. неожиданности)
Па, кыыһа бу утары сарахачыйан иһэр, куудараламмыт баттаҕа уон аҥыы үрэллэн хаалбыт. Н. Заболоцкай
4. «Куһаҕан, нэгэй, аанньата суох» диэн тыллар суолталарыгар туттуллар этигэн тыл. ☉ Семантический экспрессивный эквивалент слов «плохой, никуда не годный, никчёмный»
Уол сотору-сотору «па» диир, кини ол аайы ордук тэбиллэн иһэр. Амма Аччыгыйа
Хараҕын сабан көрдө да, па, утуйар уу диэн кэлси дуо. Софр. Данилов
Матырыйаалы ордорон иккилии бүк батарбытым аны «па» аатырар дуо?! Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. пахай
монг. паа

I
1.
бил I диэнтэн дьаһ. туһ. Маны билбэтэхпин кини биллэрдэ, ону өйдөөбөтөхпүн кини өйдөттө диэн чуолаан сулбу тардан ылан этэргэ кытаанах. Амма Аччыгыйа
[Захар:] Тоҕойум оҕото, Сибиэтэ, мин эйиэхэ бэйэм тапталбын биллэриэм иннинэ элбэхтик эргитэ санаан, толкуйдаан көөртүм. С. Ефремов
Иван Иванович, мин доруобуйам аһааҕырда, сүрэҕим-быарым баалларын биллэрэн эрэллэр. Р. Баҕатаайыскай
2. Тугу эмэ, туох эмэ туһунан иһитиннэр, тириэрт. ☉ Объявлять, сообщать, извещать о чем-л.
Биһиги туох-ханнык иннинэ оройуон тэрилтэтигэр биллэрэ охсуох тустаахпыт. Амма Аччыгыйа
Кинээс мунньах саҕаланыытын биллэрдэ. М. Доҕордуурап
Дьыалата куһаҕан буолуох курдук диэн аймахтарым Дьокуускайтан биллэрдилэр. П. Филиппов
3. Бэйэҥ тускунан иһитиннэр, бааргын көрдөр. ☉ Давать знать, сообщать о себе
[Лейтенант — байыастарга:] Бэйэҕитин биллэримэҥ. Салгыы кэтэһиҥ! Т. Сметанин
Сүрдээх үөһэнэн, үрүҥ, кыһыл, күөх уотунан бэйэтин биллэрэн сөмөлүөт ааста. Н. Габышев
Бэйэлэрин биллэрбэккэ, тоҕус хонук устата чуҥнууллар, ханан киирэн, хайдах өлөрүөхтэрин үөрэтэллэр, чинчийэллэр. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ туһунан санааҕын атыттар өйдүүллэрин курдук гын, санааҕын көрдөр, эт. ☉ Проявить, выразить свои чувства, желания по отношению к кому-чему-л.
Иванов утуйуон баҕарбытын биллэрэн, хараҕын быһа симэн, куоҕаччы туттан сытта. Амма Аччыгыйа
Ырыа Силип сэһэнигэр хамначчыттар улам хам ылларан, харахтарыгар дьиктиргээһиннээх уоттар кыламнаһаллар. Түргэнник кэпсии охсуон баҕаран, төбөлөрүн хамсатан сэҥээрэллэрин биллэрэллэр. М. Доҕордуурап
Петухов барарга бэлэмин биллэрэр. Н. Якутскай.
△ Кимиэхэ эмэ улаханнык суоһурҕаммыккын көрдөр (саанан, куттаан этэргэ). ☉ Выразить свой гнев, угрожая кому-л. (употр. при запугивании кого-л., для острастки)
[Маарыйа:] Таҥара суох диэн куолайдара хайдыар диэри хаһыытыыллар да, таҥара өссө да баарынсуоҕун биллэрэн иһиэ. А. Софронов
Иирбиппин биллэриэм. Дьиикэй быһыыгытын бар дьоҥҥо иһитиннэриэм, сэбиэккэ тыллыам, батараак суутугар үҥсүөм, ячейкаҕа кэпсиэм. П. Ойуунускай
«Кинилэр баҕас — Бөрө Бөтүҥнэр туохтарын тэбинэн атаҕастабыллаах буолтарын биллэриэхпит», — диэн онон санааларын дуйданар эбиттэр. Эрилик Эристиин
♦ Атахха биллэр көр атах
Дороппуун тыаһа-ууһа суох хомунан, атахха биллэрдэ. В. Ойуурускай
Дьулайбыт эһэ ол дойдуттан атахха биллэрэр. «ХС».
◊ Бас биллэр — кимиэхэ эмэ тугу эмэ бэйэтэ туһанарыгар быраапта биэр. ☉ Давать кому-л. право на собственность
[Даайыс] билигин тугу да бас биллэрбэт, барыны барытын кэмнээн биэрэр. А. Софронов. Тойоҥҥун биллэр — солоҕунан, чыыҥҥынан кимтэн эрэ үрдүккүн көрдөрө сатаан тойомсуй, дархаһый. ☉ Напустить на себя строгость, деланную важность
«Ааны хатаа, күлүүһү аҕал!»— диэн харабыл начаалынньыга, тойонун биллэрэн, саллаатыгар көбдьүөрдэ. А. Сыромятникова
Уҥа түннүк анныгар дьяконы кытта Чаҕаан кинээс кэккэлэһэн, атаҕын оллоонноон, тойонун биллэрээри дьону үрдүнэн көрөн олорор эбит. Эрилик Эристиин
II
даҕ.
1. Ханна эмэ урут иһиллибит, буолбут, дьоҥҥо-сэргэҕэ биллибит. ☉ Такой, о котором знают, имеют сведения. Биллэр түбэлтэ. Биллэр суол
2. Дьон-сэргэ биһирэбилин ылбыт, киэҥник биллибит. ☉ Такой, о котором все хорошо знают, который пользуется широкой популярностью, прославленный, знаменитый. Биллэр ырыаһыт. Биллэр суруйааччы. Биллэр хоһоон
3. Ханнык эмэ хаачыстыбатынан, уратытынан биллибит. ☉ Известный, знакомый каким-л. своим качеством. Харса суоҕунан биллэр. Аатырбыт үлэтинэн биллэр. Тыйыс килиимэтинэн биллэр
♦ Биллэр киһи — куһаҕан быһыытынан-сигилитинэн, кэмэлдьитинэн биллибит киһи. ☉ Известный дурным поведением человек
Албын ахан дьахтар, түөкүн аҥардаах буоллаҕа дии, биллэр киһи. А. Сыромятникова. Тэҥн. билэр күөлүм балыга; киһи билэр киһитэ
III
сыһыан т. Этиллэр санаа чахчылааҕын туһунан быһаччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает категорическое утверждение о действительности высказываемой мысли
Сэмэн оҕонньор баҕас ханна ырааппыт үһүө, биллэр, көрдөрүнэ балыыһалаата ини. Н. Лугинов