1. нареч. (очень) дьулааннаахтык, сүрдээхтик; 2. в знач. сказ. безл. дьулааннаах, олус саллыылаах; страшно и подумать об этом ити туһунан саныыр да дьулааннаах.

дугдуруй диэнтэн холб. туһ. Хабдьылар субу үрүт-үрдүлэригэр түсүһүөх курдук дугдуруҥнаһаллар. Н. Заболоцкай
Бухатыырдар дьулааннаахтык дугдуруҥнаспытынан хааннаах дайбаһыыга хардарсыбытынан бардылар. П. Ядрихинскай

сыһ., эргэр. Иҥсэлээхтик, оботтоохтук. ☉ Жадно, алчно
Халыҥ тайҕа уордаах улуу кыыла тыҥыраҕын дьулааннаахтык сарбатан, айаҕын идэмэрдээхтик атан, өлө сытара. Л. Попов
Байхал ыдьыга барыта Барылыы оргуйа түстэ, Ыйыстаҕастык ыйылаабытыгар, Идэмэрдээхтик иҥиэттибитигэр Сир ийэ Иҥнэстиэр диэри ньиргийдэ. С. Зверев

уһуур диэнтэн төхт
көрүҥ. Быдан былыр булкааннар уһуурталаабыт түбэлэрэ эбит. С. Дадаскинов
Табаҕын буруотун быыстала суох уһуурталаан кээстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ат киҥэ-наара эбии алдьанан, дьулааннаахтык мөхтө, холоруктуу, уһуурталыы сырытта. «Чолбон»

I
сыһ., кэпс. Үтүмэн үгүстүк, киһи сөҕүөн курдук элбэхтик. ☉ Изобильно, обильно. Быйыл бу бааһынаҕа бурдук айыылаахтык үүммүт
II
сыһ. («й» мурун дорҕ.)
1. Айыыны-буруйу оҥорордуу, айыыга киирэрдии; сиэри-майгыны, итэҕэлгэ олоҕурбут бобуулары кэһэрдии. ☉ Греховно, грешно (говорить, поступать)
Айыылаахтык оҥостунар киһи. ПЭК СЯЯ
2. Ыардык, хараҥатык, дьулааннаахтык (буруйу оҥоруу). ☉ Тяжело, страшно (о совершенных преступлениях).

көр дьулааннаахтык
Хас томтор, хас булгунньах барыта саҥа оҥоһуллубутунан муус-балбаах окуопаларынан иилэммит-курдаммыт. Саа чуолҕаннара, бүлүмүөт хаппахтара дьулааннык күрдьүөтээбиттэр. Амма Аччыгыйа
Билигин өрүс сүнньэ уҥа кытылынан кыараҕас таас куолаҕынан дьулааннык дьулуруйар. И. Данилов
Майданников төбөтө хоҥкуйбут, чабырҕайдарын тымырдара дьулааннык үллэн тахсыбыттар. М. Шолохов (тылб.)

сыһ.
1. Киһи өлөрдүү куттаныах, киһини салыннарар курдук, дьулааннык. ☉ Страшно, жутко, трагично
[Хоруоп] Кини кэннигэр киһи дьардьамата хотууру өрө туппутунан ынырыктык ырдьаллан турар. Амма Аччыгыйа
Настя эбэтэ сордоох хайдах ынырыктык өлбүтүн истэн улаханнык уйадыйар. Н. Якутскай
Дьулааннаахтык, олус ынырыктык, Көмүү муусуката сыналытар. И. Эртюков
2. Олус күүскэ, олус улаханнык. ☉ В крайней степени, очень сильно, страшно (напр., волноваться)
Ынырыктык кэҥээбит харахтарынан Микиитэни супту одуулаһан сытта. Амма Аччыгыйа
Аттар, өрө тура-тура эҥин араастаан ынырыктык хаһыҥыраспыттара. С. Никифоров
Ромалаах Саша ынырыктык долгуйбут этилэр. Е. Неймохов

туохт., кэпс.
1. Дэлэй ууга суун, туохха эмэ умсуолаа. ☉ Вдоволь наплескаться, понырять где-л. Тоҕус үөстээх Судьулу Уот муораҕа үстэ суунаҕалаан, Сүрэхтэммиккит баара. Д. Говоров
Суунаҕалыы оонньуур Суорба далайбар Баран сөтүөлээн кэллэргин үчүгэй буолуох этэ. С. Васильев
2. Кимиэхэ эмэ таптатаары ыкса сыһын, төбөҕүнэн (сирэйгинэн) аалын. ☉ Прильнуть к кому-л., уткнуться головой (мордой), ласкаясь, ластиться
Эһэтин оҕото, эккэлээн курдьугунуу-курдьугунуу, төбөтүнэн уол түөһүгэр суунаҕалаа да суунаҕалаа буолла. Софр. Данилов
Ытыах санаам кэлэн, Аппанааспар сыста түһэн суунаҕалаатым. «Чолбон»
△ Кимиэхэ эрэ суоһурҕанан ыкса, чугаһынан кэл. ☉ Близко, вплотную, с угрожающим видом подходить к кому-л.
Дьорҕоотоп дьулуччу хааман, Дьулааннаахтык дьөлө көрөн, Сутуругун бобуччу туппутунан, Суунаҕалыы ыган кэллэ. Болот Боотур

прил
дьулааннаах, ынырык

прил.
ынырык, дьулаан

I
даҕ.
1. Атын туох да булкуллубатах, олоччу бэйэтинэн сылдьар, баар (хол., испиири этэргэ). ☉ Чистый, без примеси (напр., о спирте)
[Хоппоҕо] чыыстай кырылас кыһыл көмүс, күлүмүрдэс импэрийээл. Л. Попов
[Эмээхсин] хортуоппуй угуллан турар дьааһыгыттан биир иһит чыыстай испиири ороон таһаарда. В. Иванов. Самыыта, уорҕата, сиэлэ, кутуруга, тыһын ньургуннара, хоҥоруута килбэлдьийэр хара буоллаҕына, чыыстай хара дэнэр. Сылгыһыт с.
2. кэпс. Кирэ-хоҕо суох, марайдамматах, ыраас. ☉ Чистый, не загрязнённый. Чыыстай лиис
◊ Чыыстай буолак көр буолак
Үс төгүл бухатыырдыы иһиирэн баран бухатыырдар чыыстай буолактарыгар сүүрдэ. ПЭК ОНЛЯ I
Дьилэй таас чыыстай буолакка Дьулааннаахтык дугдуруспутунан Дуулаҕа бэртэрэ Лиһигир гына Тура түстүлэр. П. Ядрихинскай
Чыыстай буолак ортотугар Бухатыыр өлүгэ сытар. А. Пушкин (тылб.)
II
аат.
1. Бөдөҥ маһа суох үрдүк таас сир, дьааҥы. ☉ Безлесная горная равнина
Табалар, туус маҥан хабдьылар, Туруук таас хайалар, чыыстайдар, Намыһах сис тыалар, алыылар Тунаара субуллан аастылар. М. Тимофеев
Хас сайын ахсын тааска, чыыстайга тахсан сайылыырбыт. Н. Түгүнүүрэп
Корякин кырдьаҕас табаһыт. Бу Аарыты үрэҕин чыыстайдарынан элбэхтик сылдьыбыт киһи. «Кыым»
2. түөлбэ. Ситэ маҥхайа илик түүлээх, болоорхой дьүһүннээх сайыҥҥы биитэр күһүҥҥү кырса. ☉ Песец в летнее или осеннее время, с ещё не побелевшим, тёмно-серым мехом, недопёсок
Маҕан кырса — белый песец, улаан кырса, чыыстай — недопёсок. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биир кыһын аҕыс кырсаны, биир чыыстайы бултаабытын күөннэнэн хаартылаан киирэн барбыта. И. Федосеев