ж. алдьаныы, дьиэгирии; устранить неисправность дьиэгириитин көннөр.

массыына дьиэгириитэ (массыына ханнык эмэ чааһа алдьанан, өһүллэн о. д. а. биричиинэлэринэн үлэлиир кыаҕа суох буолуута. Итинник дьиэгирии кыра даҕаны, улахан даҕаны буолуон сөп.)

м. 1. (недостаток) омсо, дьиэк; 2. (разврат) кыдьык, содур быһыы; # порок сердца мед. сүрэх бобуллуута (клапаннарын дьиэгириитэ).

дьиэгир диэнтэн дьаһ
туһ. Ырыа биир тэҥ күрүлгэннээх сүүрүгүн уйаҕас тыллар дьиэгирдэллэрэ. М. Горькай (тылб.)

м. 1. (налаженность) бэрээдэк; 2. (последовательность) бэрээдэк; по порядку бэрээдэгинэн; в хронологическом порядке хронологическай бэрээдэгинэн; 3. (способ, метод) бэрээдэк, сиэр, быһыы; порядок проведения выборов быыбары ыытыы бэрээдэгэ; в порядке обсуждения дьүүллэһии быһыытынан; 4. (строй) бэрээдэк, майгы; порядок жизни олох майгыта; # в порядке вещей буолуохтаах буолуута, одуу буолбатах; в порядке 1) (в исправном виде) бүтүн, дьиэгириитэ суох; 2) (благополучно) этэҥҥэ; порядок дня көрүллэр боппуруостар; призвать к порядку бэрээдэккэ тарт; своим порядком буолуохтааҕын курдук, буолар кэмигэр.

туохт., түөлбэ. Дьиэгир, моһуогур. ☉ Получать изъян, повреждение
Аҕалара, били, уокка түрүтэ сиэппитинэн иһээкитийэн, уһуннук эрэйдэнэн өлүүтүгэр Ача иккилээҕэ эрэ эбитэ үһү. Н. Босиков

сыһ., түөлбэ. Мээнэ, бас-баттах. ☉ Зря, напрасно, бесцельно
Оттон көлгүүр барыынан, куһаҕан холобурунан дьиэгирбит дьону кытта бэлэмҥэ анаан олордон кэбиһэр туох суолталаах буолуоҕай? Л. Толстой (тылб.)

прил. 1. (повреждённый) алдьаммыт, дьиэгирбит; неисправный мотор дьиэгирбит мотуор; 2. (недобросовестный) толоругаһа суох; неисправный работник толоругаһа суох үлэһит.

I
көр баайсыс
Ньукуу атыыһыт тыыннааҕа буоллар, билигин Хабырыыһы элбэхтик сордуох-муҥнуох этэ. Баҕар сымыйанан бааһан, бассабыыктарын барыларын хараарда сатыах этэ. И. Гоголев
Сэрииттэн сыккырыыр тыына эрэ эргиллибит киһини бааһан, хаайа-сууттуу турбуттара баар! «ХС»
II
аат.
1. Тас дьайыыттан тыынар тыыннаах (хол., киһи, сүөһү) этэ дьиэгириитэ, алдьаныыта, илдьирийиитэ. ☉ Повреждение от какого-л. внешнего воздействия, рана, ранение (напр., на теле кого-л.)
Кини тоҕо эрэ бааска күл үчүгэйин дакаастыан баҕарда. Амма Аччыгыйа
Иитиллибит алааһым эмтээх салгынынан тыынабын, Өлүөнэм эмтээх уутунан Бааспын оһорунабын. Т. Сметанин
Ол кэмҥэ кыысчаан бааһын хам тикпиттэрэ, онуоха кырачаан Халерхаа ытыы сатаан баран, сэниэтэ эстэн утуйан хаалбыта. С. Курилов (тылб.)
2. көсп. Кыра алдьаныы, дьукку барыы (хол., үүнэн турар мас тас өттө). ☉ Небольшое повреждение, порча чего-л. (напр., на коре деревьев)
Тииттэргэ снаряд оскуолката тоҕута көппүт баастарыттан, симэһиннээх харах уутун курдук, араҕас сымала бычылыйа түстэ. Т. Сметанин
3. көсп. Алдьаныы-кээһэнии (хол., сэрииттэн). ☉ Разруха, разрушение (напр., от войны)
Аҕа дойду сэриитин күчүмэҕэй дьыллара, бааһы оһорунар иһин күргүөмнээх үлэ сыллара ааспыттара. «Кыым». Харьков билигин ньиэмэстэр хаалларбыт баастарын оһорунар. Саллааттар с. 1967
Сэрии бүтэн, Чуумпу Дон уолаттарын көрсүбүтэ, Сэрии сиикэй бааһа оһон, Олох-дьаһах көммүтэ. И. Артамонов
4. көсп. Санааҕа эриттэрии, дууһа муҥнаныыта, ыар санааҕа ылларыы. ☉ Душевное страдание, мучение
Хамначчыттар, дьадаҥылар сүрэхтэригэр-быардарыгар саас үйэ тухары дьөлө иҥэн ааллара сылдьыбыт баастарын таба этитэн, сэргэхсийэн истилэр. М. Доҕордуурап
Хотуур уһуйбут уһуга Куруук көстө сылдьар этэ. Оннук дууһаҥ ыалдьар бааһа Суол хаалларан чэрдийбитэ. Р. Баҕатаайыскай
Мин буойун сахабын. Олох, дьон өстөөҕүн Мин сүүстэ көрсөммүн Босхоҥноон буолбатах, Баас ылан сытабын. С. Данилов
тюрк. бааш, баш, паш
♦ Оспот баас – өйгө-санааҕа иҥэ сылдьар умнуллубат баас. ☉ Незаживающая душевная рана
Хаһан да ааспат ахтылҕан, хаһан да оспот баас. П. Ойуунускай
Ол сыл элбэх оспот бааһы Хаалларбыт сүрэх аайы. И. Гоголев. Сүрэх бааһа – өйгө-санааҕа кытаанахтык иҥэ сылдьан аалар ыар санаа. ☉ Постоянные душевные боли, страдания
Киһи сүрэҕин бааһын бириэмэ эрэ оһорор диэн ханна эрэ аахпытын өйдөөн кэллэ. Л. Попов
Ол барыта сүрэх бааһа буолбута. В. Протодьяконов
Сүрэх баастаах киһини долгутан кэбиспититтэн кэмсинэн, уоскутар быһыынан тыл кыбытта. С. Никифоров. Эргэ бааһын таарый (тарбаа) – урут туох эмэ өйсанаа, эт-хаан эрэйэ буола сылдьыбытын санат, өйдөт. ☉ Задевать за живое (соотв. наступить на мозоль)
Биһиги курдук, Аҕа дойду Улуу сэриитин уотун ортотунан ааспыт аҕам саастаах дьоҥҥо, ити барыта эргэ бааспытын тарбыыр. «Кыым»
Чэ, түксү. Эрэйдээх бэйэтэ да сөп буола сылдьар. Бааһын тарбаама. «ХС»
◊ Баас онно – баас үтүөрэн чэрдийбитэ. ☉ Рубец (след от зажившей раны)
Онуоха хатыҥыр саннын уҥуоҕуттан курданарыгар диэри таҥнары субуллан баран тордуохтуу туора тардыллыбыт баас онно көстө түстэ. Амма Аччыгыйа
Хоонньоспут түүннэригэр эр киһи кэргэнин этигэр чэрдийэ оспут баас оннун көрбүт. С. Курилов (тылб.)
Этэ бүттэтэ суох чэр, баас онно дииллэрин истэрбит. «ХС». Баас чэрэ – баас оспут онно. ☉ Шрам
Баастарын чэрин дьон ытыктыы одуулаһар, бойобуой мэтээллэрин үрүҥ көмүс лыҥкырыгар эдэр ыччат ымсыырар. И. Гоголев. Ойбон баас – улахан, дириҥ баас. ☉ Большая глубокая рана
Уоттаах-күүстээх охсуһуу Уурайбытын кэнниттэн Ойбон бааһы оһоруу Оппуоһугар турдубут. Саха нар. ыр. III
Умайаллара ойуур тыалар, Хоргуйар аччык куртахтар, Умайаллара ойбон баастар, Тиип ыарыыга охтубуттар. Эллэй. Өлөр баас – тыынар тыыннааҕы күн сириттэн сүтэрэр баас. ☉ Смертельная рана
Өтөр-өтөр өлөр баастан Өрүөл сүрэх кыланара, Хара кынат кыламантан Харах уута сууллара. И. Гоголев. Сиикэй баас – аһаҕас, хахтамматах, хаан оҕуолуу сылдьар баас. ☉ Открытая рана
Халтаһата бараммыт Хаан ириҥэ харахтаммыт, Тимир сааҕа тэһитэ сиэн Тириитэ бараммыт, Сиикэй баас буолбут. П. Ойуунускай
Атаҕын сиикэй бааһа дьаралыйан, [эһэ] туох баар этиттэн-хааныттан барытыттан тардыстан сылдьара. И. Федосеев. Сүрэх бааһа – сүрэх ыарыыта. ☉ Боли в сердце, болезнь сердца
Кардиограмма тыла тыйыс, Бардам: «Сүрэҕиҥ баастаах!» – диир, «Бар! Дьоҥҥунуун бырастыылас, Сүрэх бааһа оспот!» – диир. С. Данилов
«Олох кэрэ»– диэн ордоотуур судургу, Ол кэрэ туһугар охсуһар уустук, Сүрэҕим баастара – мин чулуу уордьаннарым. И. Гоголев. Сырҕан баас – өр кэмҥэ ыалдьар, үтүөрэн биэрбэт улахан баас. ☉ Незаживающая большая рана
[Аҕаҥ] Аармыйаҕа биэс сыл сылдьан баран Эргиллэн кэлбитэ, үлэ үөһүгэр түспүтэ, Сырҕан баастара аһылланнар, Эрэйдэнэн өлөөхтөөбүтэ. И. Гоголев. Чэр <эргэ> баас – үтүөрэн онно эрэ хаалбыт баас. ☉ Зажившая рана, от которой остались лишь следы
Уллуҥах чэр бааһын бэргэтэн Ыарыытын уйбакка ытыыра, Бу иһэн эрэйин эргитэн Элбэҕи иһигэр саныыра. Эрилик Эристиин
Түүн ынчыктыыр эргэ бааһын Дьарҕата арыт көбөн, Санаата эдэр сааһын, Кыһыл саллаат буолбутун. И. Гоголев
III
1. аат., муус.
1. Эр киһи саамай суон куолаһа. ☉ Самый низкий мужской голос, бас
Иван Степанов бааһынан ыллыыр. АҮ
2. Оннук куоластаах ырыаһыт. ☉ Певец с таким голосом
Көрдөһөбүн, баастар уонна сопранолар актыыбынайдык ыллааҥ, дорҕоонноохтук, астыктык. АҮ
2. даҕ. суолт. Сөҥ тыастаах хойуу дорҕоонноох (хол., муусука инструмена). ☉ Низкий по звуку, басовый (напр., музыкальный инструмент)
Конструктор Шошин салалтатынан баас чороон, контрабас кытыйа, дьөлөркөй күпсүүр инструмены оҥордубут. «Кыым»

I
туохт.
1. Туттуллан бүт; бүтэн хаал. ☉ Израсходоваться, истратиться полностью
Ыстыыр ыстыыр да аһыыра биллибэт, хата, тииһэ баранар баар үһү (тааб.: кыраабыл). Саамай улахан эрэй – табах бараммыта. Амма Аччыгыйа
Кинилэр аһыыр астара баранан, ыалы кэрийбиттэрэ ый кэриҥэ буолла. И. Гоголев
Кыһыны быһа муспут харчыбыт таах-сибиэ соҕуруу таскайданарга баранар. Далан
2. Өлөн-сүтэн бүт, эһин (тыынар тыыннаах туһунан). ☉ Исчезать, перестать существовать (о живых существах)
Тоҕо, туохтан мамоннар өлөн бараммыттарын учуонайдар үөрэтэллэр. С. Дадаскинов
Сэриигэ, өлүүгэ Дьоннорум баранна, Алаһам алдьанна, Уоругум уоттанна. П. Ойуунускай
Хахаардалаах эһилиннэ, Куортуктаах кутааланна, Сэксээлэлээх сэймэктэннэ, «Бастааҕынан» ааҕыллыбыт Марайбыттар бараннылар. Саха нар. ыр. II
3. Ууллан, уостан бүт, мэлий (хол., хаар). ☉ Исчезать, постепенно убывать, прекращаться; растаять (напр., о снеге)
Барбытын иннигэр бараммат баар үһү (тааб.: өрүс). Уолчаан хаара баранан, Туллуктуура уурайда, Оҕонньорбут хандаатынан Куобахтыырын хаалларда. Эллэй. Сүөдэр маннык уһун уочаракка туруон саарыыр: «Бачча үгүс киһи хаһан баранан, кини тиийиэй?» Н. Якутскай
Кыһыҥҥы тымныыбыт кыйданна, Кыыдаана, буурҕата баранна. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Бүтэр уһуктан, ханна эмэ тиийэн муҥурдан (хол., сир-дойду туһунан этэргэ). ☉ Иметь какой-л. предел, конец (напр., о местности)
Мин эһиги эбитим буоллар күрүөм этэ. Ама биһиги буолбуппут иһин үрэх баһа, тыа-тайҕа бараммыт үһүө. П. Ойуунускай
Илин ии хайа онно тиийэн баранан, бөдүргэй тумул буолан хаалар. А. Софронов
Хоту-соҕуруу диэки Курбуу-дьирбии хоннохторун Муҥурдаталаан булаары Бара-кэлэ сатаабыт иһин, Баараҕай куоратым барахсан Баһа-атаҕа бараммат эбит. С. Зверев
5. көсп. Ааһан, устан, көҕүрээн ис (хол., кэми этэргэ). ☉ Постепенно протекать, проходить, уменьшаться (напр., о времени)
Дьэ, кыһыммыт баранна, онон дьон сайылыкка тахсан тиийэн кэллилэр. Биһиги эмиэ таҕыстыбыт. Эрилик Эристиин
Алтынньы ыйдааҕы күн баранан, ыйдаҥа сырдыга туналыйа тыган турара. «ХС»
Көһүттэххэ күн бараммат. Амма Аччыгыйа
6. көсп. Букатын быстан, эстэн хаал (хол., киһи күүһэ-күдэҕэ). ☉ Сильно ослабевать, истощаться (напр., о физической силе человека)
Марба сэниэтэ баранан, өйө-санаата туймааран, мас төрдүгэр күөх окко сытан нуурайан барда. Күндэ
Хас да күн устата кураанахха эрэй бөҕө буолар, сыра-сылба баранар. Күннүк Уурастыырап
Кэнники сэниэтэ Букатын эһиннэ. Турар да, аһыыр да Турук-кыах баранна. С. Данилов
7. көсп. Туох эмэ дьиэгирииттэн чэгиэн-чэбдик көрүҥҥүн, доруобуйаҕын сүтэр, мөлтөт. ☉ Потерять от какой-л. болезни здоровый вид, здоровье
Кыһыл этинэн көрбүт, ириҥэнэн көрбүт, мээнэнэн өлбөөдүччү көрбүт, халтаһалара бараммыт, хаанынан ытаабыт манна мунньустубут. П. Ойуунускай
Кыламана бараммыт кырдьаҕас киһи байбары маҥан хатыҥы имэрийэ турда. М. Доҕордуурап
Сүүспүн сабар сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
8. көсп., поэт. Эһин, кыайтар, суох буол (хол., баттабыл). ☉ Уничтожаться, прекращаться (напр., о гнете)
Балтабыт оҕустаҕын аайы, Баттал баранар, күн көрөр. Эллэй
Араас кэпсээн тарҕанар Артыал тугун туһунан: Бас билии диэн баранар, Барыта уопсайданар. Баал Хабырыыс
Тоһуйар мэһэйдэр Тоҕойдор, кирбиилэр даҕаны элбэхтэр – Мэлийэ, барана иликтэр. Күннүк Уурастыырап
9. көсп., поэт. Бүтэр уһуктан, туохтан эмэ хааччахтанан хаал (хол., санаа). ☉ Иметь какой-л. предел, какие-л. ограничения (напр., о думах)
Хостоотор бараммат сылгы хааһах баар үһү (тааб.: өй). Фантазия даҕаны Баранара ханна барыай: Уолбут салҕан, сылайан, Утуйбута баар буолар. Күннүк Уурастыырап
Бары барыта аҕырымнаах, Айар кыайтарбат күн аайы. Баранар эбээт саныыр санаа, Курус, куһаҕан баҕайы! Баал Хабырыыс
[Барахсаанап:] Маайыс, эттэххин ньии! Таптал санаата үйэ-саас тухары бараныа суоҕа. С. Ефремов
♦ Элэ-была тыла баранна – этэ, өйдөтө сатаан баран, туох да түмүгү ситиспэтэ. ☉ Безрезультатно умолять, упрашивать кого-л.; как об стенку горох
Уон кылааһы бүтэрбитин кэннэ өссө үөрэнэ барарыгар аҕалаах ийэтэ элэбыла тыллара бараммыт. М. Попов
Элэ-была тыл бараммытын кэннэ: «Саатар сэриигэ баран өлбүт соҕотох уолгун бар дьон кэриэстииллэрин хараардыма», – диэн Лөкүөрүйэ эппитэ. М. Доҕордуурап.
◊ Бараммат <барҕа> баай – бүтэн, эстэн хаалбат баай. ☉ Несметное богатство
Үөрэх баар – бараммат баай (өс хоһ.). Сырдык таас бараммат баайдаах, быстыбат быйаҥнаах Саха сиригэр Мирнэй куоракка хостонор. И. Данилов
Саха сирэ барахсан! Эн киэҥ-кэтит уорҕаҕар бараммат барҕа баайдааххын, киһи билэ илик кэмэ суох кистэлэҥнэрдээххин. У. Нуолур
Мин бараммат барҕа баайдаах унаар киэҥ туундара булчутунабын. «Кыым». Баранар (уһук) бас – туох эмэ (үксүгэр сир) бүтэр уһуга. ☉ Предельная граница чего-л. (обычно конкретной местности, территории)
Таас үрэх баранар баһа икки от үрэх буолан арҕаҕын соҕуруу өттүнэн бараллара буолуо. Күндэ
Халдьаайы үрдүгэр ыал баранар уһугар элбэх саһааннар кыстаммыт сирдэригэр тиийдилэр. Эрилик Эристиин
Ол суолунан тахсан истэххэ, Бодойбо үрэҕин баранар баһыгар, туораттан кыракый үрүйэ киирэн холбоһор. Н. Якутскай. Бараннар бараммат – бүтэр бүппэт; бүтэр уһуга суох. ☉ Без конца; без конца и без края
Туундура бараннар бараммат. Н. Габышев. Бараннар баран – бүттэр бүтэн ис. ☉ Постепенно уменьшаться, убывать; сойти на нет
Күүс-сыра бараннар баранан Көстөкүүн нук түһэр. А. Абаҕыыныскай
Ардыгар хахайдыы хааннанар, Ардыгар ньылбыйар... Уонна дьэ бараннар баранар Парфенон кур баайа. С. Данилов. Бастар (бастахха) бараммат – төһө да сомсо сатаабыт иһин көҕүрээбитэ көстүбэт, бүтэн хаалбат туох эмэ. ☉ Неисчерпаемое, неистощимое, бесконечное
Бастар бараммат барҕа баай, тохтор бараммат торҕо баай (өс хоһ.). Бастахха бараммат баай, уулаатахха уолбат уйгу быйаҥ Лоҥкууда буолла. М. Доҕордуурап
Онтон ыла Чурумчуку Уолбат ойбон уйгуланна Бастар бараммат баайданна. Эллэй
Оттон бу күөллэргэ чыыр бастар бараммат элбэх этэ. С. Курилов (тылб.). Охтон баранар мастаах фольк. – Орто дойдуну ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт (сиргэ үүнэр барыта охтор, өлөр аналлаах). ☉ Средний мир (все то, что растет на земле, падает и погибает)
Былыргы дьон «уолан бүтэр уулаах, охтон баранар мастаах» дойдуларыгар кыайан аахпатахтарын барытын муҥура суох элбэх дии саныыллара. Н. Лугинов. Уолан баранар уулаах фольк. – Орто дойдуну хоһуйар эпиитэт (туох барыта бүтэр уһуктаах, оннооҕор акыйаан уолан бүтэр). ☉ Постоянный эпитет, используемый при художественном описании Среднего мира (в этом мире все имеет конец, даже океан высыхает)
Уолан баранар уулаах, Уостан сүтэр уйгулаах, Муҥ-сор суунаҕалаах Орто дойду, дьаҕыл дойду диэн Оҥоһуллубута эбитэ үһү. П. Ойуунускай. Бу уолан баранар уулаах, Охтон баранар мастаах, Ойон тахсар күннээх Орто бороҥ дойду. Саха фольк.
II
туохт. эб.
1. Ахсарбат, сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное, пренебрежительное отношение говорящего
Ээ, ону эһиги хаһан өйдүөххүтүн баран. И. Семенов. Кэргэн, оҕо-уруу баран общественнай боппуруоска ньуу-ньаа буола сылдьарын төрүт сөбүлээбэт үгэстээхпин. «ХС»
Оҕоҕо баран туох сыаналаах бэлэҕэй? «ХС»
2. Этэр санааны ылыннарар хабааннаахтык бэлиэтээн, чорботон этиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение, подчеркивает высказываемую мысль
Специалист баран үлэлиэх тустаах. А. Сыромятникова
Ама төннөн иһиэ дуо, бэйэтин пиэрмэтиттэн баран. Софр. Данилов
Кырдьыга баран, кыайыам диэн эрэннэрбэппин. Г. Колесов