несов. кого-что, разг. аймаа, дьиэгэнит, күүрт.

несов., взбудоражить сов. кого-что, разг. аймаа, дьиэгэнит; өрүкүт.

кэҕин диэнтэн дьаһ
туһ. Олоҕу долгуппут, — Дьиэни дьиэгэниппит, Кэскили кэҕиннэрбит? — Арыгы. А. Софронов
[Лэкиэс:] Ардыы түспэт да буолан. Оту-маһы кэҕиннэрэригэр тиийдэ. С. Ефремов
Дьонун санаатын кэҕиннэримээри, кини олус бардамсыйбат. ГИП КДь

даҕ.
1. Биир кэм ки лэйэн көстөр (чуумпурбут улахан күөл, өрүс уутун туһунан). ☉ Открывающийся взору широкой гладью, разливающийся (об озере, реке)
Киһи хараҕа төһө ыларынан биир кэм мэндээркэй уу. Н. Якутскай
Кусчуттар массыынаттан сулбу ойон тахсан, мэндээркэй ууну дуоһуйа одуулаһаллар. П. Аввакумов
2. Киэҥ, унаарыч чы көрбүт (х ара х туһунан). ☉ Широко раскрытый (о глазах)
Уол мэндээркэй хараҕынан хос иһин эргиччи көрбүт уонна истиэнэттэн тайанан аа-дьуо тахсан барбыт. Софр. Да нилов. Дуоктар Гордон Вэн диэки иччитэ суох мэндээркэй харахтарынан өһүөннээхтик көрөн дьиэгэнитэн кэбистэ. Г. Угаров

1. аат.
2. поэт. Уу дохсуннук долгуннуруута, үллэр, кыынньар долгун. ☉ Волнение на воде, большая волна, вал
   Кини нарын тойугар Тыынар тыыннаах талбаарар, Уонна аргыый чуумпурар Лена баалын дьалхаана. Л. Попов
   Эйигинэн киэн туттан, уорааннаах дьалхаанын уҕарытан, Өлүөнэҥ анныгар налыйар. М. Ефимов
   Ити кутаа уотунан кыыһар Сталинград халлаана, Түллэҥниир долгуннарын ыһар Түүҥҥү Эльба дьалхаана. «ХС»
3. көсп. Киһи нус-хас олоҕун аймыыр, дьиэгэнитэр сүпсүлгэн, долгуйуу, аймалҕан. ☉ Беспокойство, волнение, неустройство (как результат каких-л. событий, расстраивающих мирное, спокойное течение жизни)
   Сэрии бүппүтэ сыл кэриҥэ буолла да, кини обургу дьалхаана хайа икки ардыгар уоста охсуоҕай. Н. Кондаков
   Маннык дьалхааҥҥа кыра киһилэрэ көрүүтэ-истиитэ суох хаалсы диэн, Дьэкириэм оҕонньор эмээхсинин ыҥыран оҕону көтөхтөрдө. И. Никифоров
   Куорат аата куорат. Кини дьалхаана улахан. ВВ ТТ
4. даҕ. суолт.
5. Олус киэҥ-куоҥ, дэлэгэй. ☉ Очень широкий, просторный
   Уһун дураар хочо ортотугар киэҥ дьалхаан сыһыы киинигэр киирэммит, күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көрүөхпүт! Саха фольк. Саах эһэр түннүгэр аргыйан, Киэҥ дьалхаан балаҕан тымныйар. Эрилик Эристиин
   Эмпэркэй таас хайа үрдүттэн Эмискэ бандьыыттар ыталлар. Өрүспүт киэҥ дьалхаан көхсүттэн Аҥаардас кумаҕы табаллар. Эрилик Эристиин
6. көр дьалхааннаах
   2
   Олох суола эндирдээх, Охсуулардаах, дьалхаан суол. С. Данилов
   Дьалхаан олохтоох Дьарааһын атас Дьалаабынай сырыыта Дьара саһаалаах Дьарамай ыччаты Дьаҥдьаһах курдук сутуйар. Р. Баҕатаайыскай
   Сэрии-силлиэ, Түбүк-түлүк Дьалхаан дьыллар көстө көтөн, Аалыҥнаан аастылар. А. Абаҕыыныскай

дьүһ. туохт.
1. Ол-бу диэки арбаччы быраҕылын, арбайан-хоройон тур; онон-манан уһулута ойон тахсан тур. ☉ Беспорядочно раскидываться в разные стороны
Кинилэр үһүөн силлиэ охторбут, силистиин-мутуктуун адаарыйа сытар баараҕай маһын үрдүгэр олорон кылгастык сынньанан ылбыттара. С. Никифоров
Доропуун оҕонньор түптэлэрин күөдьүппүтэ кутаалаах уот, буруо-тараа бөҕө халлааҥҥа өрө адаарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай
Батараактар, дьадаҥылар бука бары биир санаанан, үйэлэрин тухары үлэҕэ чэрдийбит илиилэрин өрө уунаннар, дьиэ иһэ адаарыйа түстэ. А. Бэрияк
2. Өрө тур, өрө тура сырыт (хол., баттах). ☉ Топорщиться, стоять торчком, дыбом (напр., о волосах)
Тракторист туруору үүнэн адаарыйа сылдьар баттахтаах, суон лыксыгыр, намыһах уол этэ. Софр. Данилов
Эһэ арҕаһын түүтэ өрө адаарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай
[Кулаковскай] бытыга ордук кэтирии адаарыйан, дьүдьэйбитэ-илистибитэ ордук биллэн сытар. Амма Аччыгыйа
Дьахтар соһуйан хаалан, адаарыйбыт кыламанын тэрбэтэн, хараҕын киэҥник көрөн дьиэгэниппитэ. П. Аввакумов
3. көсп. Салаҥ уһун илиилээх-атахтаах буолан көһүн. ☉ Бросаться в глаза длинными нескладными конечностями
Василий Педан, адаарыйбыт салаҥ уҥуохтаах, кырыылаах үрдүк муруннаах украинец. ДАЛ УуУоО
Уол эргичис гынна да, суол устун сүүрэн адаарыйа турда. А. Сыромятникова
Айыы бухатыыра Адаарыйан сытарын көрөннөр, Туора ойон Чугурус гына түстүлэр. П. Ойуунускай
△ Ол-бу диэки быраҕылын (быраҕыыттан, күүстээх охсууттан охтон эрэр киһи уһун атаҕа, илиитэ көстүүтүн туһунан). ☉ Раскидываться, разбросаться (о виде длинных ног и рук падающего от сильного удара человека)
Кулааһынньык адаарыйбытынан, били киһитин кууспутунан, иин айаҕа харааран турарынан аллара түһэн хаалла. Н. Павлов
Василий да көрдөрөр олуйуутугар киирэн биэрбит киһи дөбөҥнүк атаҕа адаарыйбытынан көтүүһү быһыылаах. Е. Неймохов
4. көсп. Тыл-тылга киирсибэккэ бурайсан, атааннаһан арахсан бар. ☉ Не ладить, вздорить, ссориться, иметь неурядицы (напр., семейные)
«Аны мантан сылтаан биһиги олохпут адаарыйан барыаҕа», — диэн ботугураата, улаҕа диэки хайыста, уот диэки эргилиннэ. М. Доҕордуурап. Аллараа дойду аҕыс адаарыйар бииһин ууһа мунньустубут үһү. Саха фольк.
◊ Иһэ адаарыйар — иһэ быһыта тыытан, үллэн ыалдьар (үксүгэр быстах, сотору ааһар ыарыы). ☉ Страдать животом (чувствовать вздутие или кратковременные острые боли)
«Дэлби ону-маны маҕыйан, иһэ адаарыйдаҕа дуу, тугуй?» — дии-дии аанын сэгэтэн баран ытын атаҕынан үтүрүйэн иһирдьэ анньан кэбистэ. «ХС»
Кэнники билбиттэрэ, улахан туох да суох, тый көннөрү иһэ адаарыйбыт эбит, ол киэһэ үтүөрэн хаалбыта. «ХС»
Байдычан саха аһын наһаа туттан кэбиспитэ. Онтон иһэ адаарыйан үс күнү быһа ыалдьыбыта. А. Кривошапкин (тылб.)

туохт.
1. Уот сиирин, умайарын тохтот. ☉ Потушить (огонь)
Сөмүйэтин уһугунан саба баттаан уота кылайан көстөр табааҕын умуруорда. И. Гоголев
Сорохтор бэрэбинэлэри уунан сабыта ыһан умуруораллар. Н. Якутскай
Мин чаанньык уутун саба ыһан кулуһун уотун умуруордум. Н. Габышев
△ Уоту сап, араар (элэктэриичэстибэ уотун туһунан). ☉ Гасить, выключать свет
Арбатскай, суһал соҕустук хомунан, үөрүйэх оҥостуммучча осциллограбын төҥкөс гынан көрөн ылаат, уотун умуруоран тахсан барбыта. В. Яковлев
«Бааннаны сууй, тэлэбиисэри араар, уоту умуруор. Хас хардыыҥ ыйыы-кэрдии. Суох, мин ону тулуйбаппын!» — аргыстаһан иһэн хотугу кыыс кыҥкый-мыҥкый түһэрэр. «Чолбон»
△ Хам баттаа, уҕарыт, сайдарыгар кыах биэримэ (туох эмэ санаа, иэйии туһунан). ☉ Преодолеть, заглушить какое-л. желание или чувство в себе
Дуоһуйуунан мин бэйэм Имэҥмин умуруоруом, Дуоһуйан, эмиэ кинини Хаттаан иитиэм! Суорун Омоллоон
Валентина өйүн-санаатын толорон, кини эрин ахтарын умуруорара, аралдьытара. Г. Николаева (тылб.)
2. көсп. Ханнык эмэ дьайыыны, хамсааһыны быһа баттаа, тохтот. ☉ Сдерживать, подавлять проявление признаков чего-л. (напр., вражды)
Уордаах аҕа ууһугар Умсугуйбуттарын умуруораары, Оҥочо нуолур кутуруктааҕы Утааран иһэбин. Саха. фольк. Эр бэрдэ буоллаххына Эн манна өс-саас төлөнүн умуруор, Иллээхтик-эйэлээхтик олорорго Бар дьоҥҥун үөрэт. И. Гоголев
«Остуол бэлэ-эм!» — Биһиги кэпсэтиибитин Мэхээс Иванов саҥата быһа түһэн, умуруоран кэбиһэр. В. Гаврильева
Таҥара дьиэтэ научнай өй-санаа кыратык даҕаны кылам гыныытын саба охсон умуруоран иһэрэ. АЕВ ОҮИ
♦ Буруотун умуруор көр буруо
Киэҥ «Куҥкууда» хотун, аан дойду иччитэ, көрүҥ-истиҥ бу хара баттыгаһы! Мин буруобун умуруоралларын курдук, кинилэр да буруолара умулуннуннар. М. Доҕордуурап
Күлгүн булкуйуом <көмөргүн ытырыам, уоккун умуруоруом> — (көр күл II). Дьэ, мин сибилигин тиийдэрбин эрэ күлэ-күлэ күллэрин таптайыам, оонньуу-оонньуу уоттарын умуруоруом... Миигин кинилэр «өллүн» диэн өлүү уутугар ыыппыттара да мин син оттум — өлүөх киһи буолбатахпын. Ньургун Боотур
Уйаламмыт уоруккутун Уоттары умуруоруом, Күлэ-күлэ күллэри таптайыам, Күнтэн сүтэриэм, Күдэн көтүтүөм. П. Ойуунускай
Бу туох аньыыбыт-харабыт иһин аал уоппутун умуруордулар, күлэ-күлэ күлбүтүн таптайдылар? С. Данилов. Уоппутун умуруорда уота умулунна — алаһа дьиэлэрин уотун суох оҥордо; дьиэ кэргэннэрин ордорбокко имири эстэ. ☉ Разрушить дом, семейный очаг
Фашистар, баайдар ыал уотун умуруорарынан, тыыннааҕы өлөрөрүнэн дьарыктаналлар. Суорун Омоллоон
[Дьылыгыс Маайа ытамньыйар:] Соҕотох былырыын сайыҥҥа диэри син быр-бааччытык ыал буолан олорбуппут, ону кэрэх абааһыта буулуурун курдук, Баай Бакыыһа уоппутун умуруорда, бу айылаах оҥордо. Эрилик Эристиин
Иэримэ дьиэни дьиэгэнитэ, Аал уоту умуруора, Биир түүн халаахтаан кэлбитэ Фашист соллоҥноох суора. Баал Хабырыыс