сов. үөрэн, дьиэтий.

сов. разг. дойдутуй, дьиэтий (олохсуйан).

сов. разг. 1. (привыкнуть к месту) олоро үөрэн, дьиэтий, дойдутуй; 2. (о растениях) үүнэр буол, олоҕур.

побуд. от дьиэтий = 1) одомашнивать, приручать, делать ручным, домашним; саһылы дьиэтит = приручить лисицу; 2) давать обживаться, давать привыкнуть к домашней;обстановке (человеку).

тымныырҕаа диэн курдук
Сотору-сотору көхсүн этиппэхтээн, сэрэхтээхтик сөтөллүтэлээн ылыталыыр: тымныырҕаппыт курдук, холбоччу туттубут. П. Ойуунускай
Хайыы-үйэҕэ дьиэтийбиттэр. Ким да тымныырҕаппыт быһыыта суоҕа. А. Софронов
Доҕорум тымныырҕатта, Дурдаттан тахсан, Кутаа уотун куугуначчы отунна. Л. Попов

I
туртай диэнтэн холб. туһ. Үрдүк, дьулугур мастар быыстарыгар маҥан оппуоха эркиннээх дьиэлэр туртаһаллар. Софр. Данилов
Хойуу үөттэр төрдүлэригэр өрүс муустара туртаһа сыталлар. Л. Попов
[Сирдьитэбэҥки] хара баттаҕар үрүҥ көмүс түүлэр туртаһан эрэр этилэр. МС Т
II
аат. Төбөтүгэр үс лабаалаах муостаах, бэйэтэ сайын кугас, кыһын бороҥ өҥнөнөр, чэпчэкитик ойуоккалаан сүүрэр, ньирэй саҕа кыра кыыл, таба бииһэ. ☉ Косуля
Аан бастаан быһый муҥутаан туртастар ойуоккалаан кэлэллэр. Н. Якутскай
Тугу эмэни бэриһиннэрээри туртастар оскуола оҕолорун батыһа сылдьар гына дьиэтийбиттэр этэ. Далан
Ойдо туп-туналыҥнас Олус да үчүгэй туртас. С. Тарасов

тыаһы үт. туохт.
1. Үөһэттэн ыһыллан түс, тоҕун (туох эмэ бытархай, кытаанах, хол., буор туһунан), эбэтэр үөһэттэн сылдьырыйан түс; буору кытта түс. ☉ Сыпаться сверху или сползать, соскальзывать сверху сплошным потоком, лавиной (о чем-л. мелком и твердом); скатиться вместе с лавиной
Түөрт этиҥ түспүтүн курдук, тыас тыаһа дэлбэритэ барда, ийэ буор сирэ доргуйан титирии түстэ. Санаатыгар балаҕанын даҥа сирэйигэр куккуруу тоҕунна. П. Ойуунускай
Микиитэ тыына хаайтарарга дылы гынна, балаҕаныттан таҥнары куккураан түстэ. Амма Аччыгыйа
Балаҕан үрдүн буора тохтон куккураата, хаппыт буор киһи таныытын кычыгылатар гына өрө бурҕайда. ӨӨККҮ
2. Үөһэттэн саккыраан түс; мэһэйдээх, чычаас сиргэ сүүрэн чаккыраа, чырылаа. ☉ Стекать, струиться сверху, журча; течь по каменистому дну, вдоль каменных берегов, издавая характерное журчание
Үрүччэ таас эмпэрэттэн таҥнары куккуруур уонна тыһыынчанан таммах буолан ыһыллар. И. Данилов. Кумахтаах чаарга, чычааска Куккуруур сүүрүк эттэ: — «Утаппытыҥ буолуо куйааска, Бу баар тымныы уу, кэл бэттэх!» Баал Хабырыыс
Өрүс таастаах биэрэктэрин сайар сүүрүк сыыгыныы куккуруур курдук тыас, икки кулгаахпар үйэ тухары иҥэн, дьиэтийэн хаалбыта. Н. Абыйчанин

I
манаа диэнтэн бэй
туһ. Куттанара эрэ куоска, Мананара эрэ мааска, Соһуйара эрэ сохсо, Чачайара эрэ чааркаан (тааб.: кутуйах). Дьулайан, тулаҕын мананан Чугуҥнуу, саараҥныы турбакка, Иккитэ баабырдыы ыстанан …… Кыранаат быраҕан кыыраттыҥ. Күннүк Уурастыырап
Бартыһааннар түү нүгэр бэркэ диэн мананан хоноллор. «ХС»
♦ Тыыҥҥын манан — 1) өлөр-сүтэр кутталга киириэм диэн олус сэрэхтээхтик кэтэнэн сырыт, бэйэҕин көмүскэн, харыстан; быыһан. ☉ Быть предельно осторожным, остерегаться какой-л. смертельной опасности; спастись, выйти живым из какой-л. опасной переделки
Уһун Лэппиэрэй уолун эмиэ такайан барда — хара тыа харахтаах, хонуу сир кулгаахтаах: тыыҥҥын мананан сырыт. Л. Попов. Моо тот кэргэнин уонна оҕотун, ону кытта бэйэтин, саалаах-сэптээх буолан кыылга утарсан, тыыннарын манаммыт этилэрэ. Н. З а б о л о ц к а й ; 2 ) т ы ы ннаах хаалар сыалтан туруулас. ☉ Бороться за жизнь
Мин ордук тоҥон өлбөт кыһалҕаттан ыаллар кыһынын дьукаахтаһан олорон тыыннарын мананар кыһалҕалаах олохторун өйдүүбүн. «Кыым»
II
бу I 1 диэн ый
солб. аат. тут. түһүк. Айанньыттар манан ааспыттар.  Урут манан биир даҕаны сөмөлүөт ааспата, сылдьыбат буолара. Н. Якутскай
Хомуньуус Сэмэни с у р уйан, Ааҕааччыа, мин манан бүтэрдим. Күннүк Уурастыырап
◊ Манан (аҕай, ахан, дьыала, суол) буолбатах көр аҕай II
Баишевы кытта өйдөһүү манан буолбатах. В. Яковлев
Хайа тааһын бурдук курдук мээккэлээн көмүһүн ылгыыр манан аҕай буолбатаҕын к и м үл э лэ эн кө р бү т б и л э р. Д. Апросимов
Дьиэтийбит сиртэн-уот тан арах сан барар манан аҕай суол б у о л б атах. ТИП КДь. Үлэни кытта дьиэ үлэтин, оҕону иитиини дьүөрэлээһин манан аҕай дьыала буолбатах. «Кыым»

I
1. даҕ. Дьээбэҕэ тиллэр, тэбэнэттээх (үксүгэр оҕо туһунан). ☉ Шаловливый, озорной
Атах сыгынньах мэник уол холумтан үрдүгэр ыттан тахсан, торбос ыстаанын өрө тардына-тардына, дьон саҥарсалларын иһиллээн, дээдэйэн турда. Н. Неустроев
Күлэ-үөрэ тамнааттаһа оонньууллар Тиэргэн мэник бэдиктэрэ, Тэп-тэтэркэй иэдэстэрэ. И. Гоголев
Мэник оҕону аҕата дуу, убайа дуу ылан таһыйан эрэрин курдук сананна. Н. Заболоцкай
2. аат суолт. Дьээбэҕэ тиллэр, тэбэнэттээх киһи (үксүгэр оҕо туһунан). ☉ Шалун, озорник, баловник
Мэниги атаахтатыма — баскар ыттыа (өс хоһ.). Ордук мэниктэрэ, тэбэнэттээхтэрэ чыскыйбахтаан, тыбыырбахтаан ылаллар. Амма Аччыгыйа
[Петя] мэнигинэн, бөппүрүөгүнэн, дьиибэтинэн аатырбыта ыраатта. М. Доҕордуурап
♦ Мэник буулдьа — кими эмэ дэҥҥэ таппыт буулдьа. ☉ Шальная пуля
«Балааҕыйа эрэйдээх үрүҥнэргэ тутуллан, асчыт-күөсчүт буола сылдьан, ытыалаһыы кэмигэр мэник буулдьаҕа табыллан өлбүт үһү», — диэн сурах иһиллибитэ. С. Никифоров
Эн кыргыһыыга өл бүккүн дуу, эбэтэр мэник буулдьа тап пытын дуу — ким да билбэт. Ч. Айтматов (тылб.)
◊ Мэник саас — эдэр оҕо саас. ☉ Детский возраст, детские годы
М эник саас ааспыт быһыылаах, Биһиги би лигин атыммыт. Туох буолуой… Биир эрэ кыһыылаах: Төттөрү төннүбэт ол сааспыт. С. Тимофеев
Оччотооҕу мэник сааска Дьонум дьиэҕэ суохтарына, Оту-маһы хомуйан Уот отто оонньуур этим. А. Бэрияк. Мэник санаа — киһиэхэ быстахтык киирэн ааһар дьээбэлэниэх, тэбэнэтириэх санаа. ☉ Шальная мысль. Орой (улдьаа) мэник — ис иһиттэн тэбэнэттээх, дьээбэлээх (үксүгэр оҕо туһунан). ☉ Проказник, сорванец, озорник. Оо, төрөөбүт дойдуом! Бырастыы гын миигин — Улдьаа мэниккин, — Быралгы уолгун, …… Эн чөҥөлөх алааскар Дьиэтийбэтэх буруйбун. С. Данилов
Орой мэник эрдэхпиттэн Тииккэ ытта оонньуурум. Уйаларыттан үргүтэн Тураахтары куттуурум. Баал Хабырыыс
Доҕоттоор, бу туох орой мэнигэ, урааҥхай киһитэ маннык хаарыан чаһыны ууга тамнаан барбыт бэйэтэй? Н. Заболоцкай
ср. монг. мэнэг ‘слабоумие, идиотизм’
II
аат эб. Билиҥҥи бириэмэлээх туохтуурдары кытта туттуллан, хайааһын тохтоло суох үгүстүк оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами настоящего времени, выражает длительные повторяющиеся действия
Арай били иирээки ырыган Ыстапаан киирэртахсар мэник буолар. Н. Түгүнүүрэп
Үлэлээбэккэ күлэр мэник буола олоруоҥ дуо? И. Данилов
Мин бүгүн ытырдар мэник буоллум. «ХС»

I
аат. Кытархай эбэтэр кыһыллыҥы атахтаах, уһун күөкэгэр араҕас ала моойдоох, көҕөннөөҕөр улахан, кубатааҕар кыра уу көтөрө (дьиэтийиэн эмиэ сөп). ☉ Водоплавающая птица из отряда гусеобразных семейства утиных (может быть одомашненной), гусь
Биир хайа үрдүгэр түөрт хаас олорор үһү (тааб.: ынах эмиийэ, синньэ). Андылыын, хаастыын эбэҕэ бары сайылыыллар, саарыыллар. Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри, хааһым улахана сүр, эмис да эмис. П. Егоров
♦ Хаас харабыла буолла калька. — дьон аһыыр кэмигэр аһаабакка олордо. ☉ соотв. сидеть караульным гусём (говорится о человеке, к-рый, сидя за столом, один не ест, когда все едят)
Хабыыча кулуупка хаас харабыла буолан, түннүгүнэн оройуонтан кэлэр суолу кэтэһэн таҕыста. В. Протодьяконов
◊ Айан хааһа (куһа, көтөрө) көр айан
Арай баччаҕа үчүгэй Арыы кумаҕар хонук хоно Айан хаастарын кэтэһэр. С. Данилов
Кылыкыныы саҥардылар Арай айан хаастара. Баал Хабырыыс
Дыллык хаас — дыллык диэн курдук. Куорат анныгар Хатыыстаах арыыга сааланан, бэҕэһээ биир дыллык хааһы өлөрөн тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Арыт дыллык хаас бокуойа суох кылыгырыыр, хабдьылар араастаан хабыргыыллар. А. Данилов. Иитиэх хаас кэпс. — киһиэхэ үөрүйэх, дьиэ таһыгар иитиллэр хаас. ☉ Домашний гусь
Кубаҕа холобурдаах муус маҥан иитиэх хаастар дэриэбинэттэн хонууга халыйан кылбаһан киирдилэр. Суорун Омоллоон
Иитиэх хаас боруодалара эриэн түөс диэн дьиикэй хаастан үөскээбиттэрэ. ББЕ З. Лаамы хааһа көр лаамы. Бүгүн лаамы хааһыгар түбэстэ. Лыглыйа хаас — лыглыйа диэн курдук. Киниттэн чугас лыглыйа хаастар олороллоро. Оҕолоох хаас ыйа көр оҕолоох. Оҕолоох хаас ыйа саҕаламмыта. Өрүс хааһа көр өрүс. Өрүс хааһа кэлэр кэмэ кэллэ. Таас лыглыйа (алтан харах, хаҥынай хаас) көр таас I. Хаҥынай хааһы ытан ылла. Үөр хаас — үс муннуктуу сэлэлээн көтөн иһэр хаастар. ☉ Гусиная стая
Били киһи тохтоон, эмиэ көмүөл устарын одуулаһа, үөһэнэн халыгыраһа хаҥкынаһан ааһар үөр хаас саҥатын иһиллээн турда. П. Филиппов
Халлааҥҥа туруйа хаһыытыыр, Үөр хаастар айманан ааһаллар. Дьуон Дьаҥылы
Үс муннуктуу сэлэлээн үөр хаастар кылыһахтаах куоластарынан кылыгырата ыллаан кылбаҥнаһа туруохтара. «Кыым». Үрүҥ хаас — Саха сирин хотугулуу-илин балаһатыгар кэлэн сааһыыр, сайылыыр, кынатын төбөтүгэр уонна тумсун тулалыыр харалаах, тумса уонна атахтара тэтэркэй кыһыл өҥнөөх үрүҥ дьүһүннээх хаас. ☉ Перелётная птица, проводящая весну и лето на северо-востоке Якутии, белый гусь (концы крыльев и основание клюва чёрные, клюв и лапы розовые)
Ааспыт (уон тохсус) үйэ ортотугар үрүҥ хаас Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр икки ардыларынааҕы туундара киэҥ эйгэтигэр баһаам элбэҕэ. Айылҕаны х. Хаас барар ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа. ☉ Август, месяц отлёта гусей
Кини хаас барар ыйыгар төрөөбүтэ. Хаас боруута көр боруу. Саха сиригэр боруу арааһа: сирэм боруу, үрүҥ боруу, хаас боруута уо. д. а. үүнэллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй. Хаас киирэр (киириитэ) — күһүн хаас соҕуруу көтөн ааһар кэмэ. ☉ Осенний период перелёта гусей на юг
Холобур, күһүн үрэх баһыгар хаар түстэр эрэ, хаас киирбитинэн барар. Далан
Быйыл күһүн хаас эрдэ киирэн ааста, хаар эрдэ түһэр буолла быһыылаах. В. Протодьяконов
Урут хаас киириитинэн дьылы быһаараллара. «ХС». Хаас кэлэр ыйа түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май, месяц прилёта гусей
Кыыһа хаас кэлэр ыйыгар оҕоломмута. Хаас лууга көр луук. Луковицалаах үүнээйигэ оҕуруот лууга, хаас лууга, онтон да атын үүнээйилэр киирсэллэр. КВА Б. Хаас саарар ыйа түөлбэ. — от ыйа. ☉ Июль, месяц гусиной линьки. Хаас саарар ыйын саҥатыгар уот куйаас турбута. Хаас тумус (тумустаах) түөлбэ. — сылгы боллоругун үрүҥэ. ☉ Белый окрас верхней губы у лошади. Сирэйэ атын туох да өҥө суох, мунна үрүҥ буоллаҕына, хаас тумустаах дэнэр. Сылгыһыт с. Хаас тыла — сүү- түк от диэн курдук (көр сүүтүк). Хаас тылын үргээн ылла. Хаас хаамыы- та кэпс. — чохчойон олорон хаамыы. ☉ Ходьба по-гусиному, гусиный шаг
Аармыйаҕа сырыттахпытына сороҕор хаһаарымабыт олбуорун хаас хаамыытынан хаста да эргиттэрэллэрэ. «ХС». Хаас чыычааҕа — сыыр чыычааҕа диэн курдук (көр сыыр II). Хаас чыычааҕа хоту баар буолар. Хара хаас — туундара арҕаа өттүгэр олохсуйар хара дьүһүннээх хоҥор хаас. ☉ Западный тундровый гуменник, отличающийся чёрным окрасом
Хара хаас Саха сирин туундаратыгар көстөөччү. «Кыым». Хаҥалас хаас — эриэн түөстээх кыра лыглыйа. ☉ Гусь с пёстрой грудкой, гусь-пискулька
Хаҥалас хаас диэн баар эбит, ити мунааҕа да, мөккүөрэ да суох. Багдарыын Сүлбэ. Хоҥор хаас — Сибииргэ олохсуйар болоорхойдуҥу бороҥ дьүһүннээх, хара тумсун ортотунан кытархай араҕас дьураалаах, хаастартан ордук бөдөҥнөрө. ☉ Большой сибирский гусь-гуменник (крупная птица буровато-серой окраски, напоминающая серого гуся, с чёрным клювом с оранжевой полоской посередине)
Хоҥор хааһым уһуктубут, Тойон лоокуут туойбут, Алтан далбарай ыллаабыт, Кэрии кэҕэтэ кэпсээбит. С. Зверев
Сайылыгыҥ үрдүнэн Көтөн ааһар хоҥор хаас. П. Тобуруокап
Хоҥор хаастар үөһэнэн холкутук көтөн ааһаллар, киэҥ сиринэн эргийэ тэлээрэллэр. Н. Павлов
др.-тюрк., тюрк. хаз, кас
II
аат.
1. Харах олоҕун үрдүнэн сурааһынныы үүнэр түү. ☉ Узкая полоска волос над глазной впадиной, бровь
Кини ойоҕо Настааччыйа хопхойуу кэтит хаастарынан оонньуур. Амма Аччыгыйа
Кини мытыллыбыт төгүрүк сирэйигэр кыараҕас харахтарын хара сурааһын хааһа киэргэтэр. М. Доҕордуурап
Николай хааһын сабыччы туттан, биир сиргэ турда. А. Сыромятникова
2. Туох эмэ (хол., сыыр) үрүт кырыыта. ☉ Верхний край, кромка чего-л. (напр., горки)
Былырыын арҕаа кэдээн бүтүннүү үчүгэйдик үүммүтэ, уолбата, көҥүһүн хаастара баһыы от этэ. Болот Боотур
Оһуу-тоһуу көһөҥө суорбалар, оту быһа баттаан баран тиэритэ кэбэн кэбиспиттии, хайа хааһыгар лөглөрүттэн сыталлар. Суорун Омоллоон
Көрүүй, ол сыыр хааһыттан күн киириитэ ураты кэрэтик көстөөччү. Айысхаана
3. кэпс. Кэбиһиигэ түстүөх иннинэ кытыытынан эргиччи ууруллар от. ☉ Кромка основания верхней части стога, от которой формируется его конусообразная верхушка (түс)
Оту кэбиһэргэр буортуйбут оту төһө кыалларынан ортотугар бырахпаккын, хааска — кытыыга эрэ уураҕын. ПАЕ УуАХО
◊ Үөрэр хаас кэпс., күл-ооннь. — уҥа хаас (киһи үөрэригэр кыһыйар диэн өйдөбүл баар). ☉ Правая бровь (есть примета, что, если чешется правая бровь, то это — к радости)
[Күөх Көппө:] Ол иһин мааҕын үөрэр хааһым кыһыйбыта. Суорун Омоллоон
Көр эрэ, Маайаны, ол иһин да, кэлэн иһэн үөрэр хааһым кыһыйбыта эбээт! Н. Заболоцкай
Биир сарсыарда Уйбаанчык эрдэ уһугунна, тоҕо эрэ үөрэр хааһа кыһыйда. «Чолбон»
Хааста уур — хаастаа II диэн курдук. Хонооһой от кыдамалаан мадьыктаһар, аны икки-үс эргиир хаас уурдаҕына, түстэниитэ саҕаланыа. У. Нуолур
Кылааралаах Сөдүөрэ ыһыллан хаалбыт отторун атырдьахтаан ыла-ыла, хаас ууран, эмиэ тиэйбитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
Хас кэрискэ туолла да, аны ортото томтойуор диэри бугул быраҕыллар, онтон эмиэ саҥа хаас ууруллар. С. Маисов
ср. др.-тюрк. хаш ‘край, берег, бровка, граница’, тюрк. каш