1) дом, здание; жилище, жильё; квартира || домашний; жилищный; квартирный; таас дьиэ каменный дом; олорор дьиэ жилой дом; библиотека дьиэтэ здание библиотеки; дьиэ үүнээйилэрэ домашние растения; дьиэ көтөрдөрө домашние птицы; 2) разг. семья, домашние; бүтүн дьиэнэн кэллилэр они пришли всей семьёй; 3) дом (культурно-бытовое учреждение); Культура дьиэтэ Дом культуры; оҕолонор дьиэ родильный дом.

застройщик

жилищные субсидии / ]

субсидии на оплату коммунальных услуг

субсидия

1) помощь, содействие || вспомогательный, подсобный; көмө үлэ вспомогательная работа; көмө хаһаайыстыба подсобное хозяйство; суһал көмө мед. скорая помощь; маҥнайгы көмөнү оҥоруу оказание первой помощи; көмөтө көрдөө = просить о помощи; көмүс биир көмөтө суох погов. от него помощи ни на один золотник; 2) пособие, помощь; харчы көмө денежное пособие; ср. көмөлтө .

жилищный фонд

финансовая помощь бюджетам поселения

дотации на финансовое выравнивание поселений

дотация местным бюджетам

государственные субсидии

1) деньги; кумааҕы харчы бумажные деньги; харчы ахсааны сөбүлүүр (или таптыыр ) погое. деньги счёт любят; 2) копейка; биир харчы одна копейка; уон харчы десять копеек; алтан биир харчыга турбат гроша медного не стоит; 3) монета; устээх харчы трёхкопеечная монета; биэстээх алтан харчы саҕа размером с пятак; уоннаах көмүс харчы серебряная монета в десять копеек, гривенник # харчы уҥуох коленная чашечка; харчы уҥуоҕун үлтү түспүт он разбил коленку.

дом, семья, хозяйство; дьиэм-уотум куоракка баар моё хозяйство в городе.

местные финансы

средства, деньги; богатство, состояние; үп-харчы көрүллүүтэ выделение средств.

модальное сл. ну дай; давай; ыл , биирдэ омуртар ну дай мне раз глотнуть; ыл , ааҕыах давай почитаем; ыл , аҕал ну дай мне; ылыҥ , көрдөрүҥ давайте покажите.

1) брать, взять, получать; принимать; сүгэни ыл = взять топор; сүөгэйин ыл = брать самое нужное; хамнаскын ыл = получить зарплату; иэс ыл = брать в долг, занимать; сөбүлэҥин ыл = получить согласие; миигин институкка ыллылар меня приняли в институт; илиигэр ыл = прям., перен. взять в руки, прибрать к рукам; бириэмийэ ыл = получить премию; быыгабарда ыл = получить выговор; учуокка ыл = а) брать на учёт; б) учитывать, принимать в расчёт; бэйэҕэр ыл = брать на себя; 2) покупать; кинигэни ыл = купить книгу; 3) кваситься, заквашиваться; суорат ылбыт сорат заквасился; 4) жениться на ком-л., брать в жёны кого-л.; ойох ыл = жениться; кими ыллыҥ ? на ком ты женился?; 5) в сонет, с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и выражает нек-рые видовые оттенки: ситэн ыл = догнать; утуйан ыл = вздремнуть; хабан ыл = схватить, поймать; быһан ыл = вырезать, отрезать; сурунан ыл = выписывать что-л.; кинигэтэ сурунан ыл = выписать книгу; б) в сочет. с именами образует сложн. гл., выражающие действие, связанное со знач. имени: тыын ыл = передохнуть, отдышаться; аат ыл = прославиться, стать знаменитым; ааккын ыл = справлять свой именины; бырааһынньыгы ыл = праздновать, отмечать праздник; устраивать пир, веселье # иннин ыл = уломать кого-л.; ей ыл = а) напасть на какую-л. мысль; б) высок. воспарить мыслью; сирэйин ыл = набить морду; сүрэҕэ ылар по душе, по сердцу (букв. сердце принимает); сүрэҕэ ылбат не по душе, сердце не принимает, душа не лежит; еэттэтин ыл = спустить шкуру с кого-л.; тоскуй ыл = получить по заслугам; тылын ыл = заручаться чьей-л. поддержкой; хараҕын ыл = выбить глаз; ыҥыран ыл = а) вызвать к себе; б) отозвать; эр ыл = а) набраться смелости; б) обнаглеть.

n. house, home; дьиэ-уот n. home, family; дьиэлээ= v. to marry, wed; to manage a house; дьиэ таһыгар a. around the house, domestic; дьиэ сууйааччы n. janitor, building cleaner; дьиэһит n. housekeeper

n. money; үп харчы n. wealth

v. to take; =ан ыл= conv. to do something over a short period of time, for a short duration; to do something for one’s own benefit

I
аат.
1. Киһи олорор сирэ (дьиэтэ, квартирата, хоһо, муннуга). ☉ Место жительства (частный дом, квартира, комната, угол), дом, жилье
Ким билбэтэ баарай дьиэ умайар диэн айдааны иһиттэргин эрэ, мин дьиэм умайара буолаарай диэн санаа өйгөр көтөн түһэрин, хаһан дьиэҕин көрүөххэр диэри куттанаргын, ыксыыргын. Н. Якутскай
Хайа эн былыр үйэҕэ дьиэҕэр кэлэ охсубут эбиккин дуу? Софр. Данилов
Эн кыра эрдэххинэ, баайдарга үлэлээн баран, түүн дьиэбэр кэлэрбэр, биир тойуу саахарга тиийэ кэһиилэнэрим. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Дьон олороругар эбэтэр үлэлииригэр аналлаах тутуу. ☉ Здание, строение, предназначенное для жилья, размещения различных организаций, дом
Дьиэм кэннин көрбөккө өллүм диэбиккэ дылы (өс ном.). [Уулусса икки өттүгэр] Араас бэйэлээх үчүгэй дьиэлэр таас түннүктэрэ туох эрэ кири-хаҕы сыһыарыа суох курдук килбэчиһэн тураллара көрүөххэ олус үчүгэй. А. Софронов
Сорох дьиэлэр түннүктэрэ лаампа уотунан сандаарбыттар. Софр. Данилов
Тохсунньу тымныытыттан хаайтарбакка үс саҥа дьиэ тутуллан истэ. М. Доҕордуурап
3. көсп. Бииргэ олорор дьиэ кэргэн. ☉ Семья, люди, живущие вместе, дом
Бүтүн дьиэнэн кэллилэр.  Биирдэ алта дьиэ тумат омуктар диэн дьон кэлэн үс түүннээх күн кырган кыайбыттара үһү. Саха сэһ. II
Бу, Ленаҕа бары дьиэнэн балыктыы киирбит маҥнайгы сайыммыт этэ. В. Иванов
4. көсп., кэпс. Кыыл арҕаҕа, хорооно, ордуута. ☉ Берлога, нора, логово (зверя)
Оһол туһунан ону-маны быһытаорута кэпсэппэхтээн баран, айдааннаах адьырҕа «кырдьаҕас» кыһыҥҥы дьиэтин чинчийэн көрөр өйү буллулар. Эрилик Эристиин
♦ Дьиэ бөҕө буол кэпс. - туохха да туһата, көмөтө суох, айах иитимньитэ буол. ☉ Стать иждивенцем, не приносящим никакой пользы (букв. стать домашним мусором)
Туох аанньа ыт дьиэ бөҕө буолан уокка сыралла мээрик буолуой. Р. Кулаковскай. Дьиэҕэ баппатах дьэллик фольк. - кими да кытта тапсан, сөбүлэһэн бииргэ олорор кыаҕа суох, ускул-тэскил сылдьар киһи. ☉ Бродяга, неугомонный, непоседливый человек, из-за скверного характера ни с кем долго не уживающийся
Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай. Дьиэҕэ киллэримэ - кими эмэ сөбүлээбэккэ холдьох, сылдьыбат оҥор. ☉ соотв. не пускать на порог кого-л.. Кыыһырсан, холдьохсон кэргэнин дьиэтигэр да киллэрбэт оҥорбута. Дьиэни иччилээ - дьиэни, хаһаайыстыбаны баһылыыр, көрөр-истэр киһи буол. ☉ Стать хозяином (хозяйкой) в доме
Дьиэни иччилии, Сүөһүнү күрүөлүү, Оҕону уйалыы …… Кыыс оҕо кэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Киһибин кытта холбоспутум …… сүүрбэ сыла туолла. Ол тухары ааппытын ааттатар …… дьиэбитин иччилиир …… оҕо-уруу диэн төрөөбөтө. П. Ойуунускай. Дьиэ эргиннээҕи кэпс. - чугас эргин эрэ биллэр, киэҥник аатырбатахсураҕырбатах. ☉ Известный только в узком кругу, не пользующийся популярностью
Үрэкиин Сүллүүкүнү …… дьиэ эргиннээҕи иичээн мэнэриккэ холуйара. Болот Боотур. Туспа дьиэ буол - кэргэннэн, туспа хаһаайыстыбанан олор. ☉ Жениться, жить своей семьей, отдельным хозяйством
Хайдах аан маҥнай ойох ылбытыттан, туспа дьиэ буолбутуттан ыла Хобороостуун үчүгэйдик, эйэлээхтик сүрэхтэринэн-быардарынан санаһан олорбуттара. А. Софронов
◊ Аан дьиэ - салҕааһыннаах эбэтэр туспа хостоох дьиэҕэ таһыттан киирэри кытта хос. ☉ Прихожая (пристройка или отдельная комната)
Аҕата [кыыһын] мөҕөр саҥата аан дьиэттэн иһиллэр. М. Доҕордуурап. Аан дьиэҕэ Огдооччуйа кэтэһэн олорор эбит
А. Федоров. Алаһа <бараан> дьиэ көр алаһа. Аан дойдубутун, Алаһа бараан дьиэбитин, Аал уоппутун, Аймах дьоммутун Бүрү бүтүннүүтүн Бүүрэ сотон, Күөх маҥан халлааҥҥа Күдэн оҥорон көтүтээри, Суобаһа суох түстэ, Сэрэппэккэ киирдэ [өстөөх]. Нор. ырыаһ. Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан,- алаһа дьиэтин алдьатан, төрөтөр оҕолорун түҥнэрэн - өлбөт ааттан, үрдүк сурахтан диэхпин тылым барбат, санаам буолбат. П. Ойуунускай
Таптыыр киһибин кытта бииргэ олорон, аал уоту оттон, алаһа дьиэни айгыратан барбыт курдук сананыам. Н. Заболоцкай. Ампаар дьиэ - охсуу эркиннэрдээх, түөрт муннук быһыылаах дьон олорор дьиэтэ. ☉ Жилой дом четырехугольной формы, сложенный из бревен
Мещеряков кэргэниниин Чурапчы тоҕус тумулларыттан биирдэстэригэр, соҕурууҥҥутугар, балаҕан салҕааһыннаах ампаар дьиэҕэ олорбута. И. Федосеев
Кыһыл этэрээтин ыстааба Сайылык ампаар дьиэтэ. С. Ефремов
Бурхалейы сыарҕаттан туруору тардан ылан, илиитин кэдирги кэлгийбит быаларын сүөрбэккэ түҥ-таҥ соһон олбуор хаҥас муннугар олорор ампаар дьиэҕэ илдьэн киллэрдилэр. Эрилик Эристиин
Бабаарына дьиэ - бабаарына диэн курдук. Манна эһэлэрин киэнэ быыкайкаан алта кырыылаах бабаарына дьиэ самналлан турара. М. Доҕордуурап
Бахтайга тумул үрдүгэр көстүүлээх сиргэ олорбут дассан бэйэтин тула өттүнээҕи аҕыстыы муннуктаах бабаарына дьиэлэриниин өрүтэ эккирэһэн көстөллөр. Эрилик Эристиин
Бырааба дьиэ - бырааба диэн курдук. Ортотунан быыстаах бырааба дьиэ улахан хоһугар үгүс киһи мунньустубут. Амма Аччыгыйа
Илин томторго таҥара дьиэтин таһыгар сабыс-саҥа бырааба дьиэ турбут. Бэс Дьарааһын
Чөркөөх хоту тумул халдьаайытын күөх, көнө хонуутугар бырааба икки дьиэтин икки ардыгар улахан тырыбыына сабыс-саҥа оҥоһуллубут. «ХС». Дьиэ айаҕа - дьиэҕэ киирэр сир, аан; дьиэ аанын атта. ☉ Вход в дом, юрту, дверь; место возле двери
Дьиэ айаҕар тиийээт, Кылааннаах Кыыс Ньургун обургу «чинэс» гына түстэ. Ньургун Боотур
Бар дьон, оҕолорун көтөхпүтүнэн, дьиэлэрин айаҕар чөмөхтөһөн туран: «Аны албынныыргыт ааспыта», - дэһэн, элэктиирдии батыһыннары көрөн турдулар. Амма Аччыгыйа
Мариса урут сүүрэн тиийэн дьиэтин айаҕын тэлэйэ баттаата. Эрилик Эристиин. Дьиэ акылаата - дьиэ истиэнэлэригэр, муостатыгар тирэх буолар олох. ☉ Фундамент (основание, служащее опорой для стен, пола здания)
Куһаҕан архитектура буорту гыммыт дьиэтин акылаатын көтүрэн көннөрүөххэ сөп. Софр. Данилов. Дьиэ баһылыга - ыал, кэргэн аҕата. ☉ Отец семейства, глава семьи, хозяин дома. Дьиэ баһылыга туох диирин көһүтэн олордубут. Дьиэ-дьиэ аайы - ыал ахсын. ☉ В каждом доме, в каждой семье
Буоста кэлбит киэһэтигэр дьиэ-дьиэ аайы буоста сонунун туһунан күө-дьаа сэһэн тарҕанара. А. Сыромятникова. Дьиэ дьиэлэригэр - хас биирдиилэрэ олорор сирдэригэр (бардылар). ☉ По своим домам (ушли, разошлись)
Славик, Кэнчээри бу кэнниттэн дьиэ дьиэлэригэр кэлбиттэрэ. Суорун Омоллоон
Онтон ууну [быһыт уутун] көрөн толору дуоһуйбут, санаалара туолбут дьон дьиэ дьиэлэригэр тарҕастылар. М. Доҕордуурап. Дьиэ дьиэнэн буол - дьон олороругар табыгастаах, онно сөп түбэһэр буол. ☉ Стать удобным жильем
Кыаһайдар уоттара тигинэччи умайан, хобордоох тыаһа сырылаан-сырдьыгынаан, арыы сыта аҥылыйан, дьиэ дьиэнэн буола түстэ. Эрилик Эристиин. Дьиэ дьон - биир дьиэ иһигэр олорор дьон. ☉ Люди, живущие в одном доме или находящиеся в данное время дома, домашние
Егор Толбооноп оҕонньор сөҥөдүйэн олорон дьиэ дьоҥҥо сэһэргээтэ. М. Доҕордуурап
«Дыгда маҥаны» [дьиэ иһигэр тутуллар ыты], төһө да «ночооттоох» диэтэллэр, дьиэ дьон бүттүүн таптыыллар. Р. Кулаковскай
Туох эрэ улахан суолталаах суол буолаары гыммытыттан дьиэ дьоно бары даҕаны дьулайа саныыр курдуктар. Л. Толстой (тылб.). Дьиэ ис үлэтэ - аһы бэлэмнээһин уонна дьиэни-уоту хомуйуу. ☉ Приготовление еды, уборка и т. д., работа по дому, домашняя работа
Билигин кини дьиэ ис үлэтин хайа даҕаны дьахтартан итэҕэһэ суох, бэрт ыраастык уонна түргэнник толорор. С. Никифоров. Дьиэ иччитэ - былыргы итэҕэл быһыытынан дьиэҕэ олорор абааһы; чөчүөккэ. ☉ По суеверным представлениям якутов: нечистый дух, обитающий в доме, домовой
Дьиэ иччитигэр дылы. Дьиэ иччитин сөдүөккэ, чөчүөккэ диэн ааттыыллар.  «Ээй, бэйи, аны дьиэ иччитэ - чөчүөккэ батыһан дьээбэлиэ, үөттүрэҕи тута сылдьыахха баар», - диэн баран, Сыылба Дьаакып дьиэттэн үөттүрэх тоһоҕоһун таһаарда. А. Софронов
Дьиэ иччитэ Дьэрбэ Бахсы хатыны чиэстээтэ, Хотон иччитэ Хаҥха Ньаҥха хатыны аһатта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Дьиэ көҥдөйө - оҥоруллан, тутуллан, таһаарыллан бүппүт дьиэ истиэнэлэрэ эрэ. ☉ Сруб дома
Быйыл дьиэм көҥдөйүн тутан бүтэрдим.  Таҥара дьиэтин акылаатын түһэрдэхтэрин кыһын уонча мас ууһа таҥара дьиэтин көҥдөйүн туппуттара. Н. Якутскай
Онно-манна дьиэлэр көҥдөйдөрө туран эрэллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.). Дьиэ көрөөччү - дьиэҕэ араас үлэни толорорго наймыламмыт дьахтар. ☉ Наемная работница, выполняющая различную работу по дому, домработница
Кэлин кини дьиэ көрөөччүнэн үлэлээбитэ.  «Мин, эн курдук доруобайым буоллар, дьиэ көрөөччүлэниэ да суох этим», - диэн эрдэҕинэ эдьиийэ өссө эбии күөдьүйдэ. М. Доҕордуурап. «Таҥараҕа махтал, - дии санаата кини, - дьиэ көрөөччү акаары да эбит, хата, мин кистэлэҥ төлөпүөммүн кутуйах сохсото диэтэҕэ!» Д. Родари (тылб.). Дьиэ көтөрө - дьон иитэр көтөрө. ☉ Домашняя птица
Сахалар, дьиэ көтөрдөрүттэн, кууруссаны иитэр буолбуттара. Туундараҕа дьиэ көтөрүн дэҥ кэриэтэ иитэллэр.  Оробуочайдар уонна сулууспалаахтар тус бэйэлэрин бас билиилэригэр сэттэ сүүс ынахтаахтар, үс сүүс ыал сибиинньэлээхтэр, түөрт сүүс ыал дьиэ көтөрдөөхтөр. ОТК. Дьиэ кэргэн - биир дьиэҕэ олорор чугас уруулуу дьон. ☉ Близкие родственники, живущие в одном доме, семья
Дьолго дьиэтин кэргэттэрэ бары доруобайдар этэ. Софр. Данилов
Дьиэ кэргэн бүттүүн олоҥхо иһиллээн иһийэн олорор. Болот Боотур
Дьиэ кэргэн били балыктарын буһаран сыа, саламаат курдук сиэн-аһаан баран, идэлэринэн лэппиэскэ оҕолоох чэй истилэр. Күндэ
Кылгас кэм иһигэр бүтүн дьиэ кэргэнтэн, тоҕус киһиттэн, убайбыныын иккиэйэҕин хаалбыппыт. В. Протодьяконов. Дьиэ мала - дьиэ иһигэр туох баара барыта. ☉ Домашняя утварь, вещи домашнего обихода
Дьиэ мала түҥ-таҥ ыһыллыбыт.  Мин эн өйгөр-мэйиигэр дьиэ малын курдук буоллум. Ол иһин дьиктиргиигин мин тыаны сөбүлүүрбүн. С. Ефремов
Дьиэ ис мала сэниэ ыал олоҕун көрдөрөр. Дьүөгэ Ааныстыырап. Дьиэ маһа - дьиэни тутарга аналлаах бэрэбинэлэр. ☉ Бревна, предназначенные для постройки дома
Чохороонун сытыыланан Дьиэтин маһын кэрдинэр. С. Данилов
Аҕыйах хоноот, холкуостаахтар сэттэ уоннуу - аҕыс уоннуу көлөнөн дьиэ маһын таһаннар хотоҕостоотулар. Дьүөгэ Ааныстыырап. Дьиэни бул - ыксаан, туохтан эмэ күрэнэн, тугу барытын быраҕан, дьиэҕэр арыычча тиий. ☉ Добраться до дома (наконец-то, кое-как, оставив все дела)
Дэлби тоҥнум, Дьиэбин буллум. Күннүк Уурастыырап. Дьиэни былдьас - туохтан эрэ куотар курдук ыксаан дьиэҕэр тиэтэй. ☉ Торопиться домой
Суолга тахсаат, ынах көрдөөччүлэр туох да бокуойа суох дьиэлэрин былдьастылар. Н. Заболоцкай. Дьиэни дьиэлээ - хаһаайыстыбаны дьаһай, дьиэ иһинээҕи үлэни толор. ☉ Заниматься хозяйством, домашними делами
Оччугуйугар оҕорҕоон эрэ Уоскуйуо этибит, Ситтэҕинэ дьиэбитин эрэ Дьиэлиэ этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көссүө Көөдөкүс дьиэни дьиэлии хаалан баран, оһох таһыгар тайах мүһэтин тиниктии олорор. Суорун Омоллоон
Уу баһан, саах күрдьэн, Кыыс дьиэтин дьиэлиир. Баал Хабырыыс. Дьиэни киллэр - дьиэни олорорго, үлэлииргэ бэлэм гына оҥор. ☉ Подготовить дом для проживания, вводить дом в эксплуатацию
Бөһүөлэккэ син хас да дьиэни киллэрдибит. М. Доҕордуурап. Дьиэтээҕи үлэ - үөрэнээччи үөрэх тас өттүгэр ааҕан, суруйан, бэйэтэ толороругар бэриллибит сорудах. ☉ Домашнее задание, домашняя работа (задание, даваемое ученику для выполнения на дом)
Уолбут, дьиэтээҕи үлэтин сиирэ-халты толороот, таһырдьа оонньуу ыстанна.  Гоша дьиэтээҕи үлэтин оҥорботох. Софр. Данилов
Сайылыкка уруок ааҕыыта, дьиэтээҕи үлэ эҥин диэн ончу суоҕа. Далан
Костя дьиэтээҕи үлэтин толорор. ДНД СТ. Дьиэ сүөһүтэ - этин, үүтүн, тириитин иһин эбэтэр хаһаайыстыбаҕа көмөлөһүннэрэргэ анаан дьон көрөн-харайан иитэр сүөһүтэ. ☉ Домашние животные, домашний скот
Дьиэ сүөһүтүттэн манна табаны эрэ иитэллэр. Сылгы, ынах - сахалар таптаан иитэр дьиэлэрин сүөһүлэрэ.  Дьиэ сүөһүлэрэ кыһын анал тутууларга кыстыыллар. МЛФ АҮө
Биирдэ миэхэ иитиим, буораҕым бүтэригэр айахпын хааччыйар наадаҕа дьиэ сүөһүтүн үөскэтэргэ өй киирэн ааспыттаах. Д. Дефо (тылб.). Дьиэ тастыы олор - кэккэлэһэ, ыаллыы, чугас-чугас олор. ☉ Жить рядом, близко, по соседству
Бары дьиэ тастыы олоробут. Арыт түүнү быһа биһиэхэ киирэн ону-маны кэпсэтэн тахсабыт. «ХС». Дьиэ таһа - 1) дьиэ уонна дьиэ аттынааҕы тутуулар икки ардыларынааҕы аһаҕас сир. ☉ Участок земли между домашними постройками
Дьиэ таһыттан уоллара, Уйбаанчык обургу, өрө бөтөрөҥнөөн киирдэ. П. Ойуунускай
Андриан түннүгүнэн дьиэ таһын одуулаһа олорон, сэргэҕэ турар улахан аттан хараҕа иҥиннэ. М. Доҕордуурап; 2) олорор дьиэттэн ырааҕа суох. ☉ Местность вокруг дома, недалеко от него, окрестность, округа
Дьөгүөрдээн үтүөрдэрүтүөрэн, дьиэ таһыгар кыраны, онуманы үлэлиир буолан барда. Амма Аччыгыйа
Оҕолор уон үстээх-түөртээх саастарыттан ыла бэйэлэрэ дьиэ таһыгар бултуур дьон буолбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап; 3) таһырдьа (дьиэ о. д. а. тутуулар тас өттүлэрэ бүтүннүүтэ). ☉ Улица, двор (пространство, место вне жилых помещений под открытым небом)
Дьиэ таһыгар дьыбар тахсан, киһи дьиэ таһыттан араҕыа суох курдук. Эрилик Эристиин. Дьиэ тэллэйэ - мас дьиэ үксүн акылаатыгар, муостатыгар үүнэр, олору түргэнник кэбирэтэр, эмэхситэр үрүҥ дьүһүннээх сыстыганнаах түүнүк тэллэйэ. ☉ Плесневый грибок, растущий обычно на фундаменте, половицах деревянного дома, разъедающий, разрушающий строение. Дьиэ тэллэйэ бөһүөлэккэ бүтүннүүтүгэр тарҕаммыт. Дьиэ тээбиринэ (тэрилэ, сэбэ) - киһи олороругар, сытарыгар, аһыырыгар, үлэлииригэр уонна ону-маны уурарыгар туттуллар дьиэ иһинээҕи сэп-сэбиргэл (тэрил). ☉ Предметы домашнего обихода, мебель
Дьаакып оҕонньор сайылык балаҕана, дьиэлэрин сэбэ орто ыал тэриирэ. А. Софронов
Дьиэ тэрилэ - комод, остуол, олоппостор - уһуктара, кырыылара мүлүрүйэн, улаатан багдайан кэллилэр. Софр. Данилов
Кыратык чорботтоххо, дьиэҥ тээбиринин булунаргар көмөлөһүөххэ да сөп. Р. Кулаковскай
Дьиэтин тээбиринин барытын бэйэтэ оҥостубут. Н. Габышев
Эдэр дьон дьиэлэрэ-уоттара ыпыраас, дьиэ тээбиринэ уурбут-туппут курдук ис киирбэх. ДФС КК. Дьиэ үлэтэ - 1) кэргэн дьону аһатар-таҥыннарар, иитэр, сынньатар туһугар оҥоһуллар үлэ. ☉ Домашняя работа (приготовление пищи, стирка, воспитание детей)
Гоша дьиэтин үлэтин барытын бэйэтэ үлэлиир, балыстарын көрөр. Софр. Данилов
Чахчыта даҕаны, дьахтарга дьиэ үлэтин үксүн сэлээннээһин - эргэ, батталлаах олох хаалынньаҥа буолбат дуо? Н. Габышев; 2) көр дьиэтээҕи үлэ
«Дьиэҕэ үлэтин ким оҥордо? Илиигитин уунуҥ» диэтэххэ, ким да ууммат. Дьиҥинэн үгүстэрэ оҥорбуттар. Софр. Данилов. Дьиэ үрдэ - 1) дьиэ ис өттүнээҕи үөһээҥҥи сабыыта. ☉ Потолок (верхнее внутреннее покрытие помещения)
Дьиэ үрдүгэр кэлтэҕэй хамыйах сытар үһү (тааб.: ый). Попов дьиэтин үрдүн одууласта. Амма Аччыгыйа
Саргылаана чыпчылыйбакка даҕаны дьиэ үрдүн диэки биир туочуканы тобулу көрөн сытта. Софр. Данилов
Дьиэ үрдүн хаптаһынын быыһынан халлаан ыйдаҥаран көстөр. Эрилик Эристиин; 2) дьиэ тас, үрүт өттүнэн сабыыта. ☉ Верхнее наружное покрытие помещения. Дьиэ үрдүгэр тахсан, даҥын халыҥатан биэрдэ. Дьиэ үрдүгэр эрбэһин үүммүт. Дьиэ үүнээйитэ - дьиэ иһигэр үксүн киэргэл быһыытынан үүннэриллэр үүнээйилэр. ☉ Декоративные растения, выращиваемые в помещении. Түннүк аайы дьиэ үүнээйилэрэ силигилии үүммүттэр. Дьиэ хаһаайката - 1) дьиэни-уоту көрөр-харайар ыал ийэтэ. ☉ Мать семейства, хозяйка дома, домохозяйка
Дьиэ хаһаайкаларын ортолоругар кулинария, иис, дьиэни көрүү-истии куруһуоктара тэриллибиттэрэ. «Ленин с.». Үөрэнээччилэр, кырдьаҕастар, дьиэ хаһаайкалара икки сүүс биэс уон туона минеральнай брикеты оҥорон, икки сүүс алта уон үс сэнтиниэр ас тобоҕун хомуйан туттардылар. «Кыым»; 2) дьиэни бас билээччи дьахтар. ☉ Женщина - владелица квартиры, дома, домовладелица
Мин олорор дьиэм хаһаайката бэрт амарах санаалаах дьахтар эбит.  Атаас, эн алҕаһыыгын быһыылаах, мин манна дьиэлээх хаһаайкабын, эн кэтэспит кыыһыҥ ити тахсан кэллэ. Л. Попов. Дьиэ (дьиэлээх) хаһаайына (хаһаайын) - 1) ыал аҕата. ☉ Глава семьи
Дьиэ хаһаайына бэрт эйэҕэс киһи эбит, ыалдьыттары уруйдуу көрүстэ.  Дьиэлээх хаһаайын эһэлии сабырыйан тиийэн, хап-харанан көрбүт кыра уолчааны харбаан ылла. М. Доҕордуурап; 2) дьиэни бас билээччи. ☉ Владелец дома, хозяин дома
Дьиэ хаһаайынын кытта кэпсэтэн биһиги биир хоско ый устата олорорго сөбүлэстибит.  Дьиэ хаһаайына, маннааҕы сир төрүт олохтооҕо, бу дойду туундаратыгар үрүҥ эһэ кэлэ сылдьыталаабыт түбэлтэлэрин туһунан кэпсиир. Н. Заболоцкай
Дьиэ чөкчөҥөтө көр чөкчөҥө III. Аан аттынааҕы мас наараҕа олорунан баран, оһох анныгар дьиэ чөкчөҥөтө чыыһыргыырын иһиллиибин. Агидель к. Аһыҥаларга, дьиэ чөкчөҥөлөрүгэр, атын да сыыбырҕас тыастаах уонна «ырыаһыт» үөннэргэ-көйүүрдэргэ истэр органнар сайдыбыттар. ББЕ З. Дьиэ эргин (эргиннээҕи) - чугастааҕы, ырааҕа суох. ☉ Близкий, недалекий от дома, имеющийся вокруг дома, в околотке
Мин дьиэ эргин үчүгэй булчутунан ааҕылларым. Н. Якутскай
[Поэт] Таабырыҥҥа, норуот фантазиятын киэргэтиэн баҕардаҕына, бэрт чугастааҕы, дьиэ эргиннээҕи да суолу, бэргэнник хоһуйан поэтическайдык таһаарар. Саха фольк. Дьэргэ, аһыы-аһыы, кимнээх хаарты оонньуу олороллорун одууласта. Барыта дьиэ эргиннээҕилэр. Болот Боотур
Иэримэ дьиэ көр иэримэ. Икки атахтаахха, Иннинэн сирэйдээххэ Иэримэ дьиэтин иччилии, Төрөтөр оҕотун төлкөлүү олор. П. Ойуунускай
Кини реальнай училищены бүтэрэн баран, үрдүк үөрэҕи ылан, бу саҥа иэримэ дьиэтигэр эргилиннэ. Л. Попов
Иэримэ дьиэни дьиэгинитэ, Аал уоту умуруора, Биир түүн халаахтаан кэлбитэ фашист соллоҥноох суора. Баал Хабырыыс. Култуура дьиэтэ - араас култуурунай-сырдатар, маассабай дьаһаллар ыытыллар (кэнсиэр, киинэ, лиэксийэ, миитин о. д. а.) дьиэлэрэ. ☉ Дом культуры
Кини култуура оройуоннааҕы дьиэтигэр барда. Софр. Данилов
Баайаҕа отделениетын киинигэр орто оскуола, култуура дьиэтэ, библиотека, буоста отделениета уо. д. а. тэрилтэлэр бааллар. Л. Попов
Култуура дьиэтигэр ыытыллар араас хайысхалаах иитэр, сынньатар үлэлэри биһиги маассабай үлэлэринэн ааҕабыт. «Кыым»
Отделение управляющайа символическай күлүүс тылын култуура дьиэтин дириэктэригэр туттарда. «Кыым». Кыстык дьиэ - кыһыҥҥы тымныы кэмҥэ олорорго аналлаах, ичигэс гына оҥоһуулаах дьиэ. ☉ Зимний дом (дом, юрта, предназначенные для проживания в зимнее время)
Сайыныгар кыстык дьиэҕэ үүт кыынньараллар, бурдук астыыллар, тирии имитэллэр. Амма Аччыгыйа
Кыстык дьиэҕэ кэлэллэригэр күн арҕаалаан тииттэр төбөлөрүгэр түстэ. Т. Сметанин
Ыал сүөһүтэ сыл тахсарыгар сүүрбэччэ туона оттоммут буоллаҕына, дьиэлээх киһи кыстык дьиэттэн кэбиһиилээх отторугар диэри кырата аҕыс уон - тоҕус уон төгүл кырыныан наада. И. Аргунов. Норуот айымньытын дьиэтэ - норуот олоҥхотун, ырыатын-тойугун, остуоруйаларын уонна уран оҥоһуктарын бырапагаандалыыр тэрилтэ. ☉ Дом народного творчества
Быыстапканы тэрийбит Култуура министиэристибэтигэр, Норуот айымньытын дьиэтигэр, - норуот талааннааҕын оҥоһуктарын сир аайы бырапагаандалыырга көрөөччүлэр баҕа санааларын биллэрэллэр. «Кыым». Нуучча дьиэтэ эргэр. - бэрэбинэлэри сытыары уурталаан оҥоһуллубут түөрт муннуктаах дьиэ (туруору эркиннээх саха балаҕаныттан ураты дьиэ). ☉ Четырехугольный дом из горизонтально сложенных бревен (в отличие от якутской юрты, стены которой ставятся из вертикально сложенных бревен с наклоном; букв. дом русского)
1967 сыллаах дьылга бу Саха сиригэр буор сыбахтаах, муус түннүктээх балаҕан дьиэни биири даҕаны көрүөхпүт суоҕа: күндээр таас түннүктээх, кырааскалаах муосталаах нуучча дьиэтэ туругуруоҕа. П. Ойуунускай
Алаас халдьаайытыгар үгүс сэргэлэрдээх, иннигэр тилиһэ тутуллубут үс ампаардаах улахан нуучча дьиэтэ турар. Амма Аччыгыйа
Улахан нуучча дьиэтигэр кэлээччилэри көрдөххө - бэрт боччумнаах ыҥырыылаахтар, улахан баай дьон, ону кытта дуоһунастаах тойон-хотун өттө түһүтэлиир эбит. В. Чиряев. Олорор дьиэ - тэрилтэ уонна общественнай дьиэлэртэн ураты, дьон олохсуйар дьиэлэрэ. ☉ Жилой дом
Былыргы гостиницалар тоҕо эрэ олорор дьиэлэртэн ураты архитектуралаахтар. Н. Якутскай
Аҥардас олорор дьиэлэр тутууларыгар 10 550 тыһыынча солкуобай ороскуоттанна, ол түмүгэр 19 236 кыбадыраатынай миэтэрэ иэннээх олорор дьиэ тутулунна. ПДИ КК. Ородобуой дьиэ истор. - аҕа ууһун салалтата үлэлиир, мунньахтыыр дьиэтэ. ☉ Родовая управа
Төҥүлү күөл соботун курдук, мараччы уойбут, улахан төрөл оҕонньор нэһилиэк ородобуой дьиэтигэр кэтэҕэриин диэки көмүс иилэҕэстээх тайаҕынан сири анньа-анньа, кимтэн да толлубакка ыҕарыйа олордо. Бэс Дьарааһын
Сураҕы ылаат, кини сонно тута үтүөрэ охсубута уонна иһэр тойону ородобуой дьиэҕэ тоһуйа барар буолбута. Н. Заболоцкай
Бочуоттаах академик Э.К. Пекарскай дьиэтэ. Бу дьиэ бастаан сибииккэлээх ородобуой дьиэ эбит. «ХС». Отор дьиэ эргэр.- күһүн сылаас кэмҥэ олорор дьиэ (бу кэмҥэ оттоммотох сиргэ ынахтары мэччитэллэр). ☉ Дом (юрта) для временного проживания осенью (в это время рогатый скот пасется на нескошенных местах)
Хоспохтооҕор, сарайдааҕар буолуох сайын тахсан сайылыыр, наада буоллаҕына, күһүн, саас даҕаны олорор отор дьиэлэри кытары оҥостор кыахтаахтар. Күннүк Уурастыырап. Охсуу дьиэ эргэр. - бэрэбинэлэри сытыары ууран, оҥоһуллубут дьиэ. ☉ Дом, построенный из горизонтально сложенных бревен. Куоракка сэттэ уонча ыал баар үһү. Наар охсуу дьиэни туппуттар. Саха сэһ
1977
Сити икки ардыгар Сытыы сымала сыттаах Сырдык мас эркиннээх Сытыары охсуу дьиэҕэ Сырайбынан кэтиллэ түстүм. С. Зверев
Бу хонуу бөһүөлэгэр сэрии кэннигэр аҕай отучча сыллааҕыта бэрт аҕыйах охсуу дьиэ баара. АНТ ДьҮС. Сайылык дьиэ - сайынын олорор дьиэ, даача. ☉ Летний дом, дача
Үчүгэй сайылык дьиэлээҕин кэргэнэ ол Дьөгүөр Дьэргиэйэпкэ босхону эрэ үрдүнэн атыылаан кэбиһэн баран, былырыын күһүн өлбүтэ. Амма Аччыгыйа
Сэргэлээх ойуурун бүччүм хонноҕор мас эрэһиэҥкэ тулалаах сайылык дьиэ көстөр. Софр. Данилов
Биир сарайа суох сайылык дьиэ кэннинээҕи солооһуҥҥа уончалаах уол оҕо дьиэтигэр кэлэн истэҕинэ, айан суолунан биир маҥан аттаах мааны баҕайы киһи ааһан иһэн, тосту кинилэр диэки туораан айаннатан мэҥилитэн кэллэ. Күндэ. Сайыымка дьиэ эргэр. - бөһүөлэктэн тэйиччи турар, быстах кэмҥэ олорорго аналлаах дьиэ (балаҕан, үүтээн). ☉ Заимка
Ааҕааччы, Чөркөөх дэриэбинэтигэр кэлэн туран көрөн эрэриҥ буоллар, арыы ойуур саҕатынааҕы биир бэрт сиэдэрэй оҥоһуулаах, эргэ сайыымка дьиэни көрөн хараххын хатаан ааһыаҥ этэ. Бэс Дьарааһын
Саха дьиэтэ (балаҕана) көр балаҕан. Саха дьиэтэ, аргыый көмүлүөк уота умайар, ип-итии, муус түннүк тиритэн ньалҕарыйар. Н. Заболоцкай
Сааскы күммүт тахсыыта Саха дьиэтин үрдүнэн Көмүс куолас көтөрбүт Көтөн дьырыбынаата. А. Абаҕыыныскай. Сынньанар дьиэ - күүһү-уоҕу, доруобуйаны тупсарар туһугар анал путевканан сынньанар, сытар тэрилтэ. ☉ Дом отдыха
Учууталлар сынньанар дьиэлэригэр тахсыбытым аҕыйах хонно. Н. Заболоцкай
Иккистээн сылдьыыбар Сергоҕа Ургучан минеральнай источнигар сынньанар дьиэни тутуу туһунан кэпсээбитим. ОТК. Туруорбах дьиэ эргэр. - бэрэбинэлэри туруору кэккэлэтэн оҥоһуллубут истиэнэлээх балаҕан дьиэ. ☉ Юрта в форме усеченной пирамиды из вертикально сложенных бревен
Доромоон диэн киһи кыра соҕус туруорбах дьиэтэ ип-ичигэс. Күндэ
Хотонтон чугас саах сыбахтаах, муус түннүктээх туруорбах дьиэ көстөр. И. Никифоров
Оол, үөлэс кыымынан кытыастар быһах угун саҕа харбалыы охсуллубут туруорбах дьиэни аҕам уонча сыллааҕыта бултуу сылдьан туттубута. «ХС». Туруу бараан дьиэ фольк. - норуот уус-уран айымньытыгар олорор дьиэни ытыктаан хоһуйан этии. ☉ В устном народном творчестве: почтительно-церемонное описание жилого дома
Туруу бараан дьиэҕэ Көтөн түһэн көрбүтүм. С. Зверев. Тэрилтэ дьиэтэ - дьон олорор дьиэлэриттэн арааран, дьон мустан үлэлиир дьиэлэрин ааттыыллар. ☉ Здание какого-л. учреждения, организации. Тэрилтэлэр дьиэлэрин ааныгар биллэриилэр ыйаналлар. И. Бочкарев. Уҥа (үрүҥ) дьиэ эргэр. - дьиэ мааны, ыраас өттө (манна дьиэ хаһаайыттара олороллор, ыалдьыттары көрсөллөр). ☉ Большая, светлая, уютная половина дома, где живут хозяева
Үрүҥ дьиэ түннүгүн уурбуттара хайдах эрэ киһи хаамтаҕын аайы хараарыҥнаан, долгуннанан көстөр. Амма Аччыгыйа
Маладьыас, киһи да киһи! - уҥа дьиэҕэ куолаһа бааҕыныыр. А. Сыромятникова
Эдьиийэ эппитин курдук ыраас, саҥа таҥаһын таҥнан, бытааннык хааман үрүҥ дьиэҕэ киирдэ. А. Сыромятникова. Уопсай дьиэ - устудьуоннар эбэтэр ханнык эмэ тэрилтэ үлэһиттэрэ олорор дьиэлэрэ. ☉ Общежитие
Хас сарсыарда аайы кини курсааннар уопсай дьиэлэригэр мин хоспун хомуйа киирэр. Амма Аччыгыйа
Дьону тиэйбит таһаҕас массыыната үллэрэҥнээн кэлэн райактив уопсай дьиэтин айаҕар тохтуу биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Эһиннэххэ иэс ылсан, Эйэлэһэн, кыыһырсан, Уопсай дьиэҕэ сыл ахсын Олоробут син тапсан. Дьуон Дьаҥылы. Үрүҥ дьиэ полит. - Вашингтоҥҥа АХШ президенин резинденцията. ☉ Белый дом (резиденция президента США в Вашингтоне). Үрүҥ дьиэ атын норуоттары баһылыыр-көһүлүүр бэлиитикэни ыыта сатыыр. Уһанар дьиэ - уһанарга аналлаах, онно сөптөөх тэриллэрдээх дьиэ. ☉ Мастерская
Мин, эн курдук уус буолларбын, төһө да үүрдүннэр, уһанар дьиэбиттэн тахсыам суоҕа этэ. С. Ефремов
Үүтээн дьиэ көр үүтээн. Киһи хараҕын курдук чөҥөрүйбүт соччо улахана суох күөл хонноҕор сиргэ тимириэххэ айылаах үүтээн дьиэ самналлан турара. И. Федосеев
Оо, ийэ барахсан! Бу кэмҥэ олус муударай, олус да истиҥ-иһирэх киһи сүрэҕин сылааһа бу кыракый үүтээн дьиэ кутун-сүрүн тутар, тыынныыр. «ХС». Хаҥас (хара) дьиэ эргэр. - салҕааһыннаах дьиэҕэ ас астыыр, былыр хамначчыттар олорор дьиэлэрэ. ☉ Пристройка или меньшая часть дома, служащая кухней, а в старину - помещение для прислуги
Биһиги булпутун хаҥас дьиэҕэ таспыттара, онно көрбүттэрэ-истибиттэрэ. Далан
Хара дьиэҕэ Хамначчыттары кытта Хаартылыыр буолла. А. Софронов
Оруос Баай айгырас алтан тайаҕынан сири тоҥсуйбутугар, икки эдэр сорук-боллур уоллаах кыыс хаҥас хара дьиэттэн тахсаннар сиргэ тиийэ сүгүрүс гыналлар. П. Ойуунускай
Тукаам, Хабырыыс, хара дьиэҕэ тахсан, Ылдьаанаҕа эт эрэ, булуустан сыһыгы таһаардын. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. йэв 'юрта'
II
саҥа алл. Норуот ырыатыгар дэгэт тыл. ☉ Междометие, употребляемое в якутских народных песнях
Омурпатаххытына уолуккутунан кутуом! Дьиэ!.. Дьиэ!!. Дьиэ!.. Мэйиим эргийдэ, Хааным хамсаата, Куттаҕым курулуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй

аат. Ким, туох эмэ тугу эмэ гынарыгар эбиилик күүс буолан туһалааһын, туһа буолуу. ☉ Содействие, помощь кому-чему-л. в чем-л.
Кэнники улаатан ийэтигэр саах күрдьүһэн көмө буолан испитэ. Эрилик Эристиин
Туораттан көмөтө суох тус бэйэлэрэ эрэ ити мас тоһоҕостор анньыллыбыт ыраас сиргэ хайдах бүтүн хотону тутан таһаарыахтаахтарын салла санаабыттара. Н. Лугинов
Кыра локомобиль холкуос үлэтигэр ханнык да көмөнү оҥорбот, — диэн туран улахан электростанция туһалааҕын туһунан …… киэҥник тохтоото. М. Доҕордуурап
△ Эбии күүс. ☉ Дополнительная помощь, подспорье, подмога
Кини дьаһалыгар этэрээттэн …… аҕыс уонча киһини көмө биэрбиппит. Н. Якутскай
Биһиги Өлөксөөскө Ньукуу уонна Сэмэнчик диэн маннааҕы оскуола төрдүс группатын бүтэрбит уолаттары көмө биэрдибит. А. Бэрияк
◊ Бастакы көмө эмп. — соһуччу ыалдьыбыт, оһолго-дэҥҥэ түбэспит киһиэхэ, сүөһүгэ тутатына суһал эмтиир-харыстыыр дьаһаллары туттуу, ылыы. ☉ Первая помощь
Ууттан быыһаабыт киһибитигэр бастакы көмөнү оҥордубут. — Табаһыттары ыалдьыбыт табаларга бастакы көмөнү оҥорорго үөрэтэбит. «Кыым». Көмө аат тыл үөр. — хайааһын предмет хайа өттүгэр буоларын бэлиэтиир, этиигэ туспа чилиэн буолбат аат тыл. ☉ Служебное имя. Бүгүн көмө аат көмө туохтууртан уратытын үөрэттибит. Көмө аат этиигэ хаста туттуллубутун ааҕыҥ. Көмө туохтуур тыл үөр. — бэйэмньи туспа суолтата суох, сыһыаннаһар тылын грамматическай суолтатын (көрүҥүн, кэмин уо. д. а.) көрдөрөр, этиигэ туспа чилиэн буолбат туохтуур. ☉ Служебный глагол
Саха тылыгар көмө туохтуурдар балачча үөрэтиллэн эрэллэр. — Көмө туохтуур этиигэ туспа чилиэн буолбат буолан, анал ыйытыыламмат. ЧМА СТҮөТ. Көмө тыл тыл үөр. — этиигэ туспа чилиэн буолбат, аҥаардас грамматическай эрэ суолталаах тыл. ☉ Служебное слово
Саха тылыгар көмө тылларга киирэллэр: көмө туохтуурдар, эбиискэлэр, дьөһүөллэр, ситим тыллар. АПС СТЛ
Кэпсиирэ көмө тыла суох аат тылынан эбэтэр ааттар ситимнэринэн бэриллиитигэр туһаан уонна кэпсиирэ икки ардыгар тириэ турар. СТ С. Көмө хаһаайыстыба — ханнык эмэ тэрилтэ, холбоһук этинэн, оҕуруот аһынан уо. д. а. бэйэтин хааччынарыгар эбии гынаары тэрийэр хаһаайыстыбата. ☉ Подсобное хозяйство
«Якутгазпром» производственнай холбоһук кэнники кэмҥэ көмө хаһаайыстыбатын сайыннарыыга биллэр үлэни ыытан эрэр. «Кыым». Суһал (түргэн) көмө массыыната — эмискэ ыалдьыбыт эбэтэр оһолго түбэспит киһиэхэ миэстэтигэр уталытыллыбат көмөнү оҥорор эмчиттэри таһар аналлаах массыына. ☉ Машина скорой медицинской помощи
Түргэн көмө массыыната Түүн үөһэ ааһыыта Ынчыктаабат да буолбут Ыарахан ыарыһаҕы …… Тэрээпийэ диэн балыыһаҕа Тиэйэн аҕалла наһыылкаҕа. М. Тимофеев
Суһал көмө массыыната тоҥон турар. «Кыым»
ср. тюрк. көмэк, көмэг ‘помощь’

аат.
1. Үп, үлэ эбэтэр туох эмэ иһин төлөбүр буолар бэлиэ. ☉ Деньги как средство платежей, как предмет накопления
Хойут харчы көһүннэҕинэ төлүөҥ буоллаҕа. Н. Неустроев
Уон муунта арыыта, биир эмис ынах буутун миигиттэн илдьэ киир. Харчы оҥорон сээкэйдэ атыылас. Болот Боотур
«Күнүҥ харчытын, баһаалыста, ыл. Ол үрдүнэн кэлэн үлэлээбиккэр баһыыбалыыбын», — диэтэ кинээс. М. Доҕордуурап
2. Кэпиэйкэ (солкуобай сүүс гыммыт биирэ), бытархай. ☉ Копейка (сотая доля рубля), мелочь
Ол аймана сылдьан, [Ыстапаан] биир киһиэхэ этин сүүрбэ биэс сүүһү кытта аҕыйах бытархай харчыга атыылаата. А. Софронов
Онно күҥҥэ уон, уон биэс, сүүрбэ харчыны өлөртүүр эбитэ үһү. Эрилик Эристиин
Кэлин ити харчыны кэпиэйкэ диэн ааттыыр буолтара. Сахалыы бытархай харчы диибит. «ББ»
3. Манньыат (кыһыл, үрүҥ көмүс эбэтэр алтан, тимир); бытархай (сыр) манньыат. ☉ Металлический денежный знак (различного достоинства)
Манна уезд таҥаратын дьиэтин аҕабыыта Никандр Мельниченко докумуоннара уонна уоннуу сүүстээх кыһыл көмүс харчы угуллубуттар. Н. Якутскай
Киһилэрэ, алтан айахтаах кумараанньыгы ылан, биир солкуобайдаах көмүс харчыны Абдуркуллаҕа биэрдэ. Эрилик Эристиин
Туобуйа биир уола: «Мэ, бу үбү», — диэн баран, биир мөһөөччүккэ толору көмүс-алтан харчыны уунна. Н. Павлов
♦ Халыҥ хаһанан харчыта охсун (кэбис), суон саалынан мохсуота кэбис (уурун) көр саал I
Оок-сиэ дуо, оҕолоор! Халыҥ хаһанан харчы кэбиһэр, Суон саалынан мохсуо кэбиһэр, Айгыбуйгу, аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо! Өксөкүлээх Өлөксөй
Туос сандалы остуолга Тула олорон чуоҕустулар, Халыҥ хаһанан харчы кэбистилэр, Суон саалынан мохсуо оҕустулар. С. Зверев. Харчыны тамныыр көр тамнаа. Харчынан тамнааттанар аныгы сахаларбыт инбэлииттэргэ тоҕо көмөлөспөттөр? «Саха с.». Харчыга хараҥарбыт — харчыга иҥсэлээх буолбут, өйө-санаата харчы эрэ туһунан буолбут. ☉ Помешаться на деньгах, пристраститься к наживе
Албынныахпын баҕарбаппын, Харчыга хараҥарабын, Хантан ылары билбэппин. А. Софронов
[Бодойбоҕо] Харчыга хараҥаран, Харыстарыттан таҕыстылар, Хараҥа хааннарын таһаарыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
— Сөпкө этэҕиэн, былааска иирэн, харчыга хараҥаран дьон кэрээниттэн тахсан эрэр. «Чолбон»
◊ Харчы уҥуоҕа (харчы уҥуох) — тобук уҥуоҕа, тобук хаппаҕа. ☉ Коленная чашечка (надколенная кость)
Кутталбыттан сүһүөҕүм харчы уҥуоҕа атаҕым устатын тухары сүүрэлииргэ дылы гынна. Т. Сметанин
Арай биирдэ Игнашка, ыҥырыа тикпитин курдук, дьигис гыммыта, онно кини тобугун харчы уҥуоҕар табыллыбыт этэ. М. Горькай (тылб.)
ср. каракалп. каржы ‘средства (деньги, материальные ценности)’, казах. каржы ‘денежные средства’
русск. харчи ‘еда, пища’

гостиница

1. барылаа диэнтэн дьаһ. туһ. Чоргул Тиэргэн бастаан, бар дьаҕыл акка олорон, Быракаан оломун кэстэрэн барылаппыта. Далан
   Баарса тумса ууну тэлэ көтөн барылатан иһэрэ. И. Никифоров
2. Тыастаахтык тыбыыр, муннугун тыаһат (ат туһунан). ☉ Громко ржать, фыркать (о жеребце)
   Үөр сылгыны көрөөт, ат кистээн барылатта. Амма Аччыгыйа
   Үөр атыыра кистээн барылатта, Кулунчук үтүктэн дьырылатта. Н. Босиков
   △ Утуйа сытан муннугунан улаханнык хаһыҥыраа. ☉ Громко храпеть во сне
   Уһун айаҥҥа охто сылайбыт үрүҥ саллааттара утуйан барылата сыталлар эбит. Н. Босиков

саҥа алл. Сахалыы ырыаҕа, тойукка, олоҥхоҕо саҕалыыр тыл. ☉ Запев, используемый в якутском песенном фольклоре
Дьиэ-буо... Дьиэ-буо!.. Дьиэ-буо!.. Мин тылбын соргулаах соноҕоһум, аналлаах атым! [Иһит эрэ!] Ыраах да буолларгын чугас буол, суох да буолларгын баар буол. Саха фольк. Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх …… Айгыр силик бэйэкэлээх Орто туруу дойдуну Үөһэ дойду Үлүскэннээх үтүөлэрэ Үрдүк мындаатын Үлтү тэпсибиттэр. П. Ойуунускай
Саҥа кэмҥэ хуорунан ылланар маассабай ырыа формата үөдүйбүтэ. Оннук ырыанан урукку, дьиэ-буо диэн дьиэрэтэн ыллыыр ырыаттан арааран, норуот «дэгэрэҥ ырыа» диэн ааттаабыта. ССЛИО

аат., хом. суолт.
1. Киһи олороругар аналлаах уонна хаһаайыстыбаҕа наадалаах тутуулар. ☉ Жилые и хозяйственные постройки
Кэнники ойох ыллаххына дьиэ-уот туттарга уһаайба онно наада буолуохтаах. П. Ойуунускай
[Муҥуураптар балаҕаннара] холкуос дьиэтэ-уота үксээн, үрдээн истэҕин аайы, кинилэр балаҕаннара улам кыччаан, иинэн, кирийэн иһэргэ дылы. Амма Аччыгыйа
«Кырдьаҕастар бу Байбал баҕайы киһи-хара буолан эһэтин өтөҕөр дьиэ-уот туттан, буруо таһааран олордоҕо диэхтэрэ», - диэтэ Байбал. Күндэ
△ Дьон дьиэлэнэн олохсуйбут сирэ. ☉ Обжитое место. Сатыы киһи ситэн кэллэ: «Хайа, Кумаа. Дьиэуот чугаһынан биллибэт дуу?» Н. Габышев
2. көсп. Дьиэ ис тэриирэ. ☉ Внутреннее убранство дома
Дьиэни-уоту миинньиктиири, Дьөгүөрдээни таһааран сытыарары аҕай кытта …… Бииктэр биэссэр көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Дьэбдьиэй күнү-күннүктээн Дьиэтин-уотун хомунна. Күннүк Уурастыырап
Чэ, бу остуолу сайылааҥ, дьиэни-уоту үөһэ-аллара тардыҥ. Эрилик Эристиин
Киһи өйдөөн көөртө, дьиэтэ-уота харбаммыт, барыта ыраастыйан, өтөххө соччо маарыннаабат буолбут. Н. Заболоцкай
3. көсп. Дьиэ-кэргэн бэйэтэ бас билэр хаһаайыстыбата. ☉ Домашний очаг (собственное хозяйство семьи)
Ол курдук ахтан-ахтан баран, дьиэҕэ-уокка тиийэн сынньана-сылаанньыйа хонор дэлэкээннээх үчүгэй буолуо дуо! Н. Заболоцкай
Дьиэҕэ-уокка тиийдэххэ, биһиги даҕаны дьон күндүтүн-маанытын саныыр дьоммут. С. Ефремов
Кини бу дойдуга олохсуйбатах, ойох-уруу ылбатах, дьиэ-уот тэриммэтэх ускул-тэскил сылдьыбыт киһи. Ф. Софронов
◊ Дьиэни-уоту көр - хаһаайыстыбаны дьаһай (дьиэ иһинээҕи, таһынааҕы үлэтин толор). ☉ Смотреть за домом, домашним хозяйством
Ким аскытын астыай, ким дьиэҕитин-уоккутун көрүөй? С. Ефремов
Улахан кыыстара Маайа дьиэ-уот, сүөһү-ас көрөр кыһалҕатыттан быйыл үөрэхтэн матан, хотон, дьиэ хотуна буола сылдьар. Ф. Софронов
Сүөһүтүн-аһын, дьиэтинуотун көрө-көрө, түүнүн атаҕар туора биир оҕону, төбөтүгэр туора биир оҕону, улаҕатыгар биир оҕону уктан сытара. С. Васильев

аат. Баай-дуол харчынан ааҕыллыыта, харчынан баай-дуол. ☉ Денежные средства, финансы
Кэбиһиилээх оту үп-харчы, баай-тот түһэ буоллаҕа диэн үөрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Дьэ, доҕоор, баһыыбата тут. Бу үтүө кэһиигин бэйэҥ үллэрэн кулу эрэ. Хайабытын даҕаны баттаабатаххына, хардатын үбүнэн-харчынан бэлэхтиэм. Суорун Омоллоон
Бииктэр үөрэнэ сырыттаҕына, аҕата үбү-харчыны харыстаабатаҕа. Л. Попов

туттул. сыһыан холб. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго ыҥырыыны, көҕүтүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает призыв, побуждение к действию
Микиитэ, чэ ыл, кэпсээ эрэ. Амма Аччыгыйа
— Аны сириҥ итэҕэс буолла дуо? Чэ, ыл эт! — диэтэ кинээс. М. Доҕордуурап

I
1. туохт.
1. Тугу эмэ илиигинэн тутан бэйэҥ өттүгэр илт, бэйэҕэр илдьин, уурун. ☉ Брать в руки, хватать что-л. Иитиэх уол үөттүрэҕи ылан баран ааҥҥа турар. Н. Неустроев
Ымсыыран, харбаан ылаары [мундуну] сарбас гына түспүтүм, уу тыаһа булдьугур-балдьыгыр гынна. П. Ойуунускай
[Көстөкүүн] сүүрэн тиийэн сүгэни ылан хатыылаах дьааһыгы үлтү-хампы сынньан эрдэҕинэ, ойоҕо эрин моонньугар эриллэ түстэ. Күндэ
2. Тугу эмэ бас бил, бэйэҥ киэнэ гын. ☉ Приобретать, получать в обладание что-л. Убайа оҕонньор Харытыананан эргинэн, кинини манна илии-атах оҥостон, сир ылаары гынар. П. Ойуунускай
«Чэ-чэ, саҥарыма, эмиэ саҥаран киирэн барда эбээт, ол кыбыыгын аны кэлэн төттөрү ылыаҥ суоҕа», — диир ойоҕо. Күндэ
«Бу үчүгэй ыт тахсыах ыта сылдьар эбит. Үтүрүм-хатырым туппакка, маанылаан иитиҥ. Эбэтэр миэхэ аҕалыҥ», — диэн Куутук мичээрдии олорбута. Ону Надя улгум үлүгэрдик: «Ыыл-ыл. Билигин да илдьэ бар», — диэбитэ. Р. Кулаковскай
3. Тугу эмэ атыылас. ☉ Покупать что-л. Килиэптэ ылан кэлээр.
□ Оттон эн [оҕуһу] хаска ылаары гынаҕын? Баттаабакка сыаналаан ыллаҕыҥ дии. Эрилик Эристиин
[Уйбаан:] Чэ, хата, ыалтан оҕустаах сыарҕата уларсан, ааттаһан-көрдөһөн, отто ылан аҕал, — диэбит. МНН
4. Ирдээн туран төлөт (хол., нолуогу). ☉ Взыскивать, взимать с кого-л. что-л. Нолуокта ыл. Иэскин ылан кэлээр. Ыстыраабын ыл
□ Кулуба биһикки, хата, иэспитин ылан баран, атаарар барахсаттарбыт
Үс оруосканан таһыйыахпыт үһү. Үс сүүстэ охсуохпут үһү. Суорун Омоллоон
Икки төгүллээн алта мөһөөх солкуобайы ыстараабар ылан баран мэлдьэһэн кэбиспит, иккиһин ирдээн ылаары тэринэн эрэр үһү. Күндэ
5. Бэйэҕин кытта илдьэ бар. ☉ Уносить, увозить с собой кого-что-л.. Үлэбин дьиэбэр ыллым. Бүөтүр улахан уолун ылан, төрдүө буолан тайахтыы бардылар. Арахсыы суолга куоластаабытыгар биир массыына ылан барда
□ Биир уолу доҕор ылан, …… олус эрэйдээхтик айаннаатарбыт да, байыаннай сорудаҕы толорбуппут. ГСС
Билигин от үлэтигэр дьоммут аҥаарын эмиэ ылыахтара, оччоҕо биэс-түөрт эрэ буолан хаалабыт. С. Ефремов
Биир буомбалааһыҥҥа мин түөспэр иилинэ сылдьар бүнүөкүлбүн, полушубогум уолугун оскуолак ылан ааста. «ХС»
6. Бэйэҕэр быстах туһанарга анаан харчыга тугу эмэ наймылас. ☉ Брать во временное пользование за плату, нанимать кого-что-л.. Таксита ыл. Биллэриинэн куруусчутта ыл. Атта эттэһэн ыл
7. Кими, тугу эмэ күүскүнэн баһылаа, бас бэриннэр, сэриинэн кыай. ☉ Захватить, завоевать кого-что-л.. Иркутскайга былааһы ороспуонньуктар ылбыттар
□ Тайҕа улууһун бандьыыттар ылаллар. Амма Аччыгыйа
Румыннар 1918 сыллаахха Бессарабияны күүстэринэн былдьаан ылбыттара. Н. Якутскай
Берлини биһиэттэрэ ыллылар! Т. Сметанин
△ Саба түһэн күүскүнэн тутан аҕал. ☉ Поймать кого-л.. Уонча ньиэмэһи билиэн ылбыттар
□ Дьэ, арай биирдэ «тыл» ыла барар
Ол күн ньиэмэстэр үс-түөрт төгүл атаакалаан баран төттөрү оҕустарбыттар. Т. Сметанин
8. Сир анныттан хостоо (туһалаах баайдары). ☉ Извлечь что-л. откуда-л. (напр., о полезных ископаемых). Старателлэр бу үрэхтэн быйыл балачча элбэх көмүһү ыллылар. Алдан көмүсчүттэрэ быйыл хаһааҥҥытааҕар да элбэх көмүһү ыллылар
9. Туохтан эмэ (хол., ньиэптэн) атын хаачыстыбалаах тугу эмэ (хол., бэнсиини) оҥорон таһаар. ☉ Из чего-л. произвести что-л., качественно совершенно другое (напр., бензин из нефти), переработать что-л. Таас чохтон коксаны ылаллар. Биһиэхэ ньиэптэн бэнсиини ылар собуоту тутуохха наада
10. Тугу эмэ үүннэрэн эбэтэр оҥорон таһаар. ☉ Выращивать или производить что-л. Биһиги гааттан уон биир сэнтиниэри ыллахпыт сыл, кинилэр [Калинин аатынан холкуос] сэттэ-аҕыс сэнтиниэри ылаллар. Эрилик Эристиин
Биһиги биригээдэлэрбит солооһун сиртэн ортотунан хас биирдии гаатыттан сүүс алта уоннуу буут бурдугу ыллылар. М. Доҕордуурап
Дьокуускайдааҕы килиэп кэмбинээтэ араас көрүҥнээх бурдук аһы оҥорон ылан, нэһилиэнньэҕэ хамаҕатык атыылыыр. «Кыым»
11. Кими эмэ ханна эмэ киллэр (хол., үөрэххэ, үлэҕэ), туох эмэ оҥор. ☉ Принимать кого-л. куда-л. (напр., на учёбу, работу)
«Бассабыык баартыйа — үчүгэй баартыйа, …… ылаллара буоллар мин бэйэм да киириэм этэ», — диэтэ. П. Ойуунускай
Манна «Холбостон» кэлэн үөрэнэ сылдьар дьону билистим, кинилэр миигин куоракка үлэҕэ ылыах буоллулар. М. Доҕордуурап
12. кэргэннэн, ойохтон диэн курдук. Уолуҥ кими ылбытый? Нуучча кыыһын ылбыт
□ [Баай Байбал — Балыксыкка:] Эн оҕоҕун, Марыыҥканы, Бассабыык Баһылай ылаары гынар дииллэр, ол, мин санаабар, сыыһаҕа дылы. П. Ойуунускай
13. Мөлтөт, ахсат (хол., киһи күүһүн, сэниэтин) эбэтэр бириэмэтин бараа (туох эмэ үлэ туһунан). ☉ Забирать (напр., силы), занимать (напр., время). Буор хаһыыта киһи сыратын ылар. Дьиэ тутуута элбэх эрэйбин ылла. Хас да күммүн ылар үлэ буолууһу
14. Эбиллэн, улаатан киһиэхэ ордук биллэн ис (хол., ыарыыны этэргэ). ☉ Усиливаться, прогрессировать (напр., о болезни). Эмтэнэбин да, ыарыым ылан иһэр. Тымныы ыллар ылан истэ
15. Үөрэтэн, ханнык эмэ түмүктэри оҥор, чинчийэн, уопуттары оҥорон, ханнык эмэ түмүктэргэ кэл. ☉ Вследствие или в ходе чего-л. выработать, получить что-л. (напр., научный результат). Интэриэһинэй түмүгү ылбыттар. Саха учуонайдара соторутааҕыта көстүбүт уу оҕуһун чинчийэннэр наукаҕа сонун түмүгү ылбыттар
16. Үрдүк сыанабылга (хол., ааккасуолга, наҕараадаҕа) тиксэргэ сөптөөх, тоҕоостоох буол. ☉ Быть достойным какой-л. награды. Эксээмэҥҥэ «5»-һи ыл
□ Дьоруой албан аатын ылан, Ийэ сиргэр бар дьоҥҥор Иитиллибит ытык иэскин Чиэстээхтик төлөөтүҥ. Күннүк Уурастыырап
Стахановец аатын ылыан ылбыт эбит. «Кыым»
17. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго көрдөбүлү толорон эбэтэр сокуонунан, дьон дьүүлүнэн быһаартаран көҥүллэт. ☉ Получать официальное разрешение на что-л. Массыынаны ыытар быраапта ыл. Тайаҕы бултуурга көҥүллэ ыл
□ Дьахтар аймах биһиги Баттабыллаах олохтон тахсар Бырааппытын ылар күннэрбит Тиийэн кэллэ дэһэллэр. Саха нар. ыр. III
Тыл ылан тырыбынаҕа ойон таҕыстым. П. Ойуунускай
18. Хантан, кимтэн эмэ тугу эмэ оҥорорго дьаһалла, сорудахта, бирикээстэ тут. ☉ Получать от кого-л. распоряжение, указание, приказ. Ыйыыта ыл. Саллааттар атаакаҕа киирэргэ бирикээс ыллылар. Нэһилиэк баһылыга туох баар күүһү уоту умуорурууга быраҕарга ыйыы ылла
□ Бэһиэ буолан туспа сорудах ылан бардыбыт. Т. Сметанин
19. Хааҕын таһынан халый (хол., үрэҕи этэргэ). ☉ Выходить из берегов, разливаться (напр., о реке)
Түҥкүр [үрэх аата] икки хара тыатын саҕатынан ылан турара. С. Тумат
Силээннээххэ сайыҥҥы уу кэлэн, хаатын толору ылан турара. «ХС»
Өлүөнэ уута икки хаатынан ылан сытар, сүүрүгэ күүстээх. «Чолбон»
△ Төһө эрэ иэннээх сири, миэстэни былдьаа, сабардаа. ☉ Составлять часть чего-л. [Ходулов оонньуур оруола] сорох түбэлтэҕэ ол айымньы бүтүн аҥаарын да кэриҥин ылааччы. Суорун Омоллоон
Сэрии иннинээҕи 1940 сылга ыһыы 11,9 эрэ бырыһыанын ылбыт эбиэс, 17,6 бырыһыанын ылбыт ньэчимиэн «бааһына хаһаайыннара» буоллулар. П. Егоров
20. Кими-тугу эмэ туох эмэ иһигэр киллэр, батар. ☉ Принимать, размещать кого-что-л.. Улуус киинин гостиницата кыра, сүүрбэ эрэ киһини ылар. Оптуобуспут сүүрбэ түөрт киһини ылар, атыттар хаалаҕыт
□ Оройуон киинигэр диэри уон сэттэ киһини ылар чешскэй сөмөлүөт түөрт уон мүнүүтэ эрэ көтөр. Далан
21. Төһө эрэ уоннуулаах (төгүрүк уонунан ааҕыллар) сааскыттан көҕүрэт, алдьат (хол., сэттэ уоҥҥун толору туолан аҕыс уоҥҥар үктэннэххинэ эбэтэр аҕыс уоҥҥуттан төһөтүн эрэ көҕүрэттэххинэ). ☉ Разменять (какойто десяток — о возрасте). Биэс уоммуттан ыллым
□ Сэттэ уоммуттан биирин ыллым. М. Доҕордуурап
Билигин аҕыс уоммуттан ыллым, кырдьаҕаспын. «ХС»
22. Туох эмэ бэлиэ күнү бэлиэтээн атаар. ☉ Отмечать, справлять какую-л. дату. Бырааһынньыгы ыл. Өлбүт киһи хонугун ыл
□ Кириһиэнньэ таҥараны Харатаайаптаахха ылар буолбута. Н. Якутскай
Хоту сир уола мин Сэнэхпин дэнэбин, Алта уон алтабын Аны саас ылабын. Күннүк Уурастыырап
Маай бырааһынньыгын ылан баран, кинилэр икки күн үлэлээбиттэрэ уонна таһаҕастарын эрэһиинэ тыыларга тиэйэн …… биэс-алта килэмиэтири аллара киирбиттэрэ. Н. Босиков
23. Сорох аат тыллары кытта холбоһон: «ол аат тыллар суолталарыгар сөп түбэһэр хайааһыннары оҥор» диэн ситимнэри үөскэтэр. ☉ С некоторыми существительными образует сочетания, которые означают: производить какие-л. действия в соответствии со значением существительного. Болҕомтоҕо ыл. Көмүскэлгэ ыл. Учуокка ыл
□ [Тэрэнтэй:] Манна — үлэ, оттон онно муҥура биллибэт кэпсэтии лахсыыра
Дьэ, ону мин бэлиэҕэ ыла сылдьабын. Пьесалар-1956. Биир кыргыһыыга кини түөһүгэр баас ылар. «ХС»
2. көмө туохт. суолт. -ан сыһ. туохт. кытта ситимнэһэн:
1. Хайааһын кылгастык буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола означает кратковременность действия. Сүүрэн ыл. Бүдүрүйэн ылла. Сынньанан ыл
□ Кыыс бүк түһэн олорон, аргыый тарбахтарын хамсатан ылбыта. Н. Заболоцкай
Кини аҕатын санаат, мичээрдээн ылла. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын ситэритик (толорутук) буоларын көрдөрөр. ☉ Означает результативность действия. Ситэн ыл. Ойо охсон ылла
□ Киһи илиитэ, дорообо биэрэр быһыынан уун-утары ууммута, илиититтэн сулбу тардан ылбыта, атаҕар туруорбута. Суорун Омоллоон
Тойон кыайан испэтэх арыгытын тобоҕо курууска түгэҕигэр хаалбытын ылан биэрдэ уонна кэннин хайыһан көрдө. Эрилик Эристиин
Ийэм инчэҕэй этэрбэспин уһулу тардан ылан, көхсүбүн сабырҕатар. Н. Тарабукин (тылб.)
♦ Аат ыл — тугунан эмэ сураҕыр, аатыр. ☉ Стать известным, прославиться
Биһигини, кырдьаҕас ыанньыксыттары, кыайан аат ылаары чабыланар быһыылаах. М. Доҕордуурап
Айах ыла аҕа көр айах II. Кини миигиннээҕэр сааһынан айах ыла аҕа этэ уонна, манна төрөөбүт-үөскээбит киһи буолан, бэйэтин нэһилиэгин дьонун билбэхтии түһэр быһыылааҕа. А. Бэрияк
Ахсааҥҥа ыл көр ахсаан. Урукку бандьыыттааһын кыттыылаахтарын туспа ахсааҥҥа ылан, туох сибээстээхтэрин, ханна сылдьалларын билэргэ кыһан. Болот Боотур
Өр сылга олорбут кырдьаҕас дьоннору Ол иһин ахсааҥҥа даҕаны ылбаппыт, Кинилэр көрсүбүт сордорундьоллорун «Ыаһахтаан» ырыта даҕаны барбаппыт. Күннүк Уурастыырап
<Биирдэ> олордон ыл көр олорт. Кинилэр бэрт бөдөҥнүк таптаһаллар. Ол, дьиҥэр, таптал буолбатах, кинилэр үһүө буолан (Силээхтэ Сэмэнниин) байар, оҕонньор үбүн олордон ылар иннигэр сөпсөспүт саайкалар. Н. Заболоцкай
Буксуурга ыл көр буксуур. Олорбуппут сыччах! Эмиэ буксуурга ыла истэҕэ, — диэтэ Агафон Дубцов улаханнык кыһыйан. М. Шолохов (тылб.). Буорах сытын ылбыт калька. — сэриигэ кыттыбыт, сэриилэһэргэ үөрүйэхтээх. ☉ Уже бывавший на войне, понюхавший пороху
Хабырыыс Сталинградка …… буорах сытын ылбыт, буулдьа ыйылыырын, буомба эстэрин истибит, өлөр өлүүнү уу хараҕынан көрбүт дьэбир буойун буолан тиийбитэ. А. Данилов
Иилэ хабан ыл көр иил. «Сөпкө эттиҥ!» — диэн онуоха иилэ хабан ылла Николай Барамыгин. «ХС»
Илиигэр ылыма (ыла да сорунума) көр илии. Хаарты оонньуур этим, ону кистээбэппин, аны хаартыны илиибэр ылыам суоҕа — ыт сиэтин, кулаак буолар …… абытай дьыала. П. Ойуунускай
Иннин ыл көр илин I. Уон улуус улуу баайдарын үөрбэҕэ үктэппит, чоххо олорпут киһини, бу мин, акаары, иннин ылыам диэн санаа санаммыт бэйэккэм дуу? П. Ойуунускай
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. «ХС»
Иһэ ылыаҕынан (ыларынан) — иһэ уйуоҕунан (уйарынан) диэн курдук (көр ис IV). Остуолга аата-ахса суох лэппиэскэ, арыы, баахыла элбэх эбит. Онтон иһэ ыларынан симиннэ. Н. Түгүнүүрэп
[Харыйа мутукчатын] дабархайын ыраастыыгын уонна оргутан баран иһиҥ төһө ыларынан иһэҕин. С. Федотов
Киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> көр киһи I. [Аанчык] киһи иилэн ылбатынан Эдьиэйэни, артыал бэрэссэдээтэлэ Ньукулай Арамаанап уолугар Сөдүөккэ сыбыс-сымыйанан күтүрүү-күтүрүү үөхпүтэ-мөхпүтэ. Н. Босиков
Киһи хараҕа ыларынан — харах ыларынан (ыларын тухары) диэн курдук (көр харах). Киһи хараҕа төһө ыларынан аллараа аар тайҕа көстөр. Н. Якутскай
Көрдөөбүтүн ылла көр көрдөө. Кыыс, көрдөөбүппүн ыллым диэххэ айылаах, ытыыра уурайан, бөтүөхтүү, өрө сыҥа сытта. Болот Боотур
Кыраныыссаны ким кэһиэ — Көрдөөбүтүн ылыа! — диэтэ. ДГИ СС
Кыаҕын ыл көр кыах. Бу икки-үс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов
Үлэһит күүс элбээн, туус собуотун аһан, тэрээһини сааскынан кыаҕын ыллылар. И. Никифоров
Нуорматын ылла көр нуорма. Хара Мааска оҕобун сиэбит, сиэбит! Сиэн баран, умуһахха түспүт. Сымалаҕа буспут, сөп нуорматын ылбыт. Суорун Омоллоон
Өй ыл көр өй. Ити эн этэргиттэн өй ыллахха, кырдьык даҕаны мээнэ хаптаһыҥҥа суруллубут киһи мэтириэтин таҥарабыт дии-диибит үҥэрбит улахан олуона баҕайы суол эбит. А. Софронов. Күрүлгэн чугаһаата
Өй ылан, куормалаан иһэр харыйаны күүһэ баарынан туора аста. «ХС»
Саас (баттыыр) ылар көр саас I. Саас ыллаҕын аайытын Оҕотугар түһэн иһэр, Мэлдьи лиирик, романтик Ыһыы дьоннор элбэхтэр. М. Тимофеев
Саас ылан иһэр, доҕоор. Үчүгэй олох боруогар үктэнэн баран, боруогу атыллаан иһирдьэ киирэр кыаллыбат буолаары гынна быһыылаах. «ХС»
Сир (сирдэ) ыла тур көр сир II. Кэбис, мин барыым. Ыраах барар киһи сир ыла турдахпына ордук буолсу. Н. Якутскай
— Тугуҥ ыарыйда? — диэбитим мин. — Сүрэҕим моһуоктуур. Чэ, кытаат, кытаат, доҕоччуок, сирдэ ыла тур. Мин ситиэҕим. «ХС». Сирэйин ыл кэпс. — сирэйгэ оҕус, сирэйгэ биэр. ☉ соотв. набить морду кому-л.. Сэрэн, нохоо! Сирэйгин ылыам
□ Ити хатыҥыр уол модьу баҕайы киһини сирэйин ылан кэбистэ. НАГ ЯРФС II
Сүрэҕэ ылар көр сүрэх I. Уола киниэхэ этэр: «Аҕам, аһаабатыҥ сүрүн. Сүрэҕиҥ ылар туох аһын аһыаҥ этэй?» — диэн. Далан
Сыт ылла көр сыт II. Тайах биһиги диэки уп-уһун баһын ньолотон сыт ылаары олоотоомохтообута. Далан
Ыппыт тайах сытын ылан ыркый диэки субуруйа турда. «ХС»
Сэттэтин ыл көр сэттэ. Тойоммут, уолун көмүскээн, биһигиттэн сэттэбитин ылара буолуо, — Маайа куттанар санаатын этэр. Н. Якутскай
Дьорҕоот соҕустара астан матан хаалбыттарын этэн көрбүттэрин сэттэлэрин ыла сыстылар. В. Чиряев. Тиил ыл көр тиил. Биир сайын хап-хара уһун суһуохтаах кыыһы тиил ылан, бэркэ доҕордоспуппут
□ Ону мин, хата, тиил ылыа суохпун [уолу] — бииргэм тэбэн ыытабын. Суорун Омоллоон
Тос мааһын (мааскатын) ылла көр тос II. Чэ, бандьыыттар тос маастарын ыллылар быһыылаах. Аны төннүбэт инилэр, уонча эрэ киһи тыыннаах куотта. Болот Боотур
[Өстөөх] Сталинградка тос мааһын ылбыт. ДАЛ УуУоО
Тоһун ылла — тос мааһын (мааскатын) ылла диэн курдук (көр тос II). Бүгүн баҕас тосторун ылаллара чахчы. Н. Босиков
Тоһун ылан, дьэ куотара буолуо диэбиппит, хата, төттөрүтүн, эбии сытайда. Сунтаардар ыл. Тутан ыл (илт) көр тут I
Суут 250 солкуобай ыстараап уурбут уонна атын судаарыстыба туһатыгар тутан ыларга оҥорбут. Күндэ
Өссө бокуонньугум иэстээҕэ үһү. Ол иһин кинээһим соҕотох ынахпын тутан ылыах буолар уонна ханан киһи буолуохпунуй? М. Доҕордуурап. Тылла ыл — мунньаҕы салайар киһиттэн тыл этэргэ көҥүллэт. ☉ Брать слово, выступать где-л. Кыратык кэтэҕэмэйдээн көрөн баран, төһө да толуннарбын, Никифор тылыттан кыһыйбытым-кыдьыгырбытым бэрт буолан — титирии-титириибин тыл ылан, түрүбүүнэҕэ ойон таҕыстым. П. Ойуунускай. Тылын ыл — сөбүлэһиннэр, эрэбил тылын бэрдэр. ☉ Получать чьё-л. согласие; заручаться чьей-л. поддержкой
Арай, аҕам тылын хайаан да бүгүн ыллахпына сөп буолсу. Суорун Омоллоон
[Аҕам] миигиттэн бүтэһик көрдөһүүтүн толорорбор тылбын ылан баран, хамначчытыгар Асяны аҕаларыгар соруйбута. И. Тургенев (тылб.)
Тыын ыл көр тыын II. Олоро түһэн уоскуйуохха, Табахтаан тыын ылыахха. С. Данилов
Сахаар оҕонньор, тыын ыла таарыйа, санаатыгар эмиэ сыгынахха ыттан, ыттарын иһиллээн көрбүтэ. В. Яковлев
Өндөрөй тыын ылан баран, …… чугаһыы түһэн иккиһин ыппыта. Н. Босиков
Уот ылар курдук (ыла кэлбит кэриэтэ) көр уот I. Арай күһүөрү кыһын биирдэ ол Күүстээх Көстөкүүннүүн уот ылар курдук киирэн тахсыбыттара. С. Никифоров
Уот ылар кэриэтэ киирэн тахсар салайааччылары пиэрмэ дьахталлара бүгүн аан маҥнай эрэ көрбүт буолбатахтар. «ХС»
Хабан ыл — иилэ хабан ыл диэн курдук (көр иил). Бу холобуру оройуон атын кулууптара, бибилэтиэкэлэрэ хабан ылан бэйэлэрин үлэлэригэр туһаннылар. «Кыым»
Харахтан сыыһы ылбыттыы көр харах. Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. Далан
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна харахтан сыыһы ылбыттыы ааһан хаалла. «ХС». Ылбат-биэрбэт икки ардынан (кэпсэт) — хайатын да быһаарбат курдук, улахан туһата суохтук. ☉ Без результата, без положительного эффекта (разговаривать с кем-л.)
Бу курдук ылбат-биэрбэт икки ардынан кэпсэтиһэн тарҕаһыах, оттон Туруйалаахха уонна Харгыга промприбордар үлэлээн ньиргийэ туруох бэйэлэрэ дуу? Софр. Данилов
Туох накааспытын накаастыыгыт, ылбат-биэрбэт икки ардынан! Эбэтэр илдьэн ытыалаан кэбиһиҥ, эбэтэр аһатыҥ! В. Яковлев
Ылбат-биэрбэт икки ардынан этиһии буолла. В. Протодьяконов
Ыт иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> — киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> диэн курдук (көр киһи I). Икки дьахтар саҥата биир кэм ньааҕынас-ньуугунас буола түстэ. Ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Күндэ
Доҕотторун кытта ыт иилэн ылбат гына иирсэн баран, биир күн өйдөнөн, олус илистибит көрүҥнэнэн, сирэйэ-хараҕа сөллөн турда. П. Филиппов
Эр ылан көр эр. Витя эр ылан [хааһын] эккирэппитинэн барда. Кини ууга даҕаспытынан киирэн, хааһы ситэн ылан, үрдүгэр саба түһэн истэҕинэ, хааһа хаҥынайбытынан халбарыс гынан биэрдэ. Н. Заболоцкай
Ээҕин ыл көр ээх. [Бииктэр:] Фу, чорт! Дьэ, ээҕин ыллым ээ… Оттон муус үтүмэх оҥостоо инибин. Суорун Омоллоон
◊ Кумааҕыга ыл — сурукка ыл диэн курдук
Миигин итэҕэйбэт буоллаххытына, киниттэн [улуус суруксутуттан] да ыйытан көрүҥ. Ити мин эппит тылбын кумааҕыга ылларгыт үчүгэй буолуо этэ. Н. Неустроев
Кэргэн ыл көр кэргэн. [В.М. Ионов] Мария Николаевна Андросова диэн остуоруйаһыт, олоҥхоһут, ырыаһыт саха дьахтарын кэргэн ылбыта. Суорун Омоллоон
Борокуоппай Хобороос диэн икки ынахтаах дьадаҥы ыал кыыһын кэргэн ылбыта. А. Бэрияк
Ойох ыл — кэргэн ыл диэн курдук (көр кэргэн). Үрүҥ Уолан төһө да ойох ылаары сырыттар, маннык кытаанах күөн көрсүүгэ бэлэмэ суох. ПГС МО
Маарыйа диэн кыыһын Маҥдьаһын атыыһыт уола Көстөкүүн диэн хаартыһыт киһи ойох ылбыта. ФГЕ ӨӨСҮҮ. Сурукка ыл — суруйан кэбис, сурукка киллэр. ☉ Сделать запись, записать на бумаге
[Кэлэҕэй Дьаакып:] Мин, кырдьык, кыратык алҕаһаатым. Онон буруйбун билинэбин. Ити мин эппит тылбын сурукка ылларгын бэрт буолуо эбит, тойонуом. Н. Неустроев. Хабан ыл көр хап I. Мээчиги хабан ылла
□ Күөрэгэй [кыыс аата] лабааны тоһута-тоһута бөрөҕө быраҕа, бөрө хайдах ону хабан ыларын, кыыһырарын саатыы олордо. Т. Сметанин
Киириги илиититтэн хабан ылбытын Киирик күүскэ садьыйан кээһэр. С. Ефремов
др.-тюрк., тюрк. ал
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы көрдөһөрүн күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает просьбу говорящего
Чэ, ыл, биирдэ омуртар. Суорун Омоллоон
Кэлиий бэттэх, ыл, Дьэбдьиэ. «Кыым»
2. Саҥарааччы көҕүтэрин, күһэйэрин күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает побуждение говорящего
Чэ, ыл, ныхаа, сиэххин кэтэн кэбис. Амма Аччыгыйа
Чэ, ыл, ааҕыах эрэ. Суорун Омоллоон
3. Саҥарааччы дьаһалын, бирикээһин күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает распоряжение, приказание говорящего
Ылыҥ, ити ыт хотуурун былдьаан ылыҥ. Амма Аччыгыйа
Ыл, ыл, Токуруйаны ыҥыр манна. Күндэ
Ылыҥ, харахтаахтар ааҕан биэриҥ! А. Сыромятникова

сыһыан холб. Туох эрэ дьикти-дьиибэ быһыыттан, күүтүллүбэтэх соһуччу түбэлтэттэн дьиктиргээһини, сөҕүүнү эбэтэр кэлэйиини, хомойууну көрдөрөр. ☉ Выражает удивление или разочарование по поводу странности, необычности, неожиданности чего-л. (вот тебе на!)
Ыл иһит! Билигиттэн ол-бу диэн эрэр. М. Доҕордуурап
Ыл иһит! — дии түстэ Миитэрэй. Амма Аччыгыйа

ыл иһит диэн курдук
— Бу туох саабыт сээбэһэ үһү, убаай? — Ыл туһан! Тукаам тугу доппуруостуугун? Суорун Омоллоон
— Кырдьык, кэлэн эрэр үһү [уу]... — Ыл туһан! Н. Заболоцкай

туттул. сыһыан холб. Дьаныһан соҕус соруйууну көрдөрөр. ☉ Выражает ненастойчивое побуждение к действию (ну-ка, давай-ка)
Ыл эрэ, эмээхсин, кыыскын ыҥыр. Н. Неустроев
Ыл эрэ, Ааныс, муустаах уута аҕал! П. Ойуунускай
Ыл эрэ, Сэргэй, ити саатары билбэт сирэйигэр хабылыннар эрэ үчүгэй аҕайдык! В. Яковлев

туттул. сыһыан холб. Күүскэ соҕус соруйууну көрдөрөр. ☉ Выражает усиленное побуждение (давай-давай)
Ыл-ыл, Токуруйаны ыҥыр манна. Күндэ
Ыл-ыл, [тыһаҕаһы] иккис кулгааҕыттан ыл, кэһэйдин! «ХС»