туохт. Туохха эмэ мэҥэһик буол, кыттыс, хоһулас. ☉ Приобщиться, примкнуть к чему-л.
Ыраах, чугас ыаллары Ыһыаҕынан ыҥыран, Үҥкүүһүппүт үөдүйүө, Дьороҕоно сотолоох дьоҕооһуо, Дьоллоох ыччат тиксиһиэ. С. Зверев
Ол да иһин мин Кэлэр үйэ Кэскилигэр кииристим, Үтүө олох Үөрүүтүгэр дьоҕоостум, Бар дьону кытта баараластым, Кэрэ дьону кытта кэккэлэстим. С. Зверев
Эмээхсин, кырдьыбытыгар эбии ыарыы дьоҕооһон, адьас буорайда. В. Сивцев

туохт. Сөп түбэһиннэр, тоҕоостоох кэмин, түгэнин таба тайаннар. ☉ Предоставить удобный случай, момент для чего-л.
Дьороҕоно сотолоохто тоҕооһуннар, Оҕуурдаах тобуктаахта туһаай! С. Зверев
[Бурҕаллай] Туох ыта муҥнааҕы Тоҕо эмиэ кылыс биилээххэ, Тоҕооһуннардым буолла диэн Чугаһаан көртө. П. Тобуруокап
Күрүҥ Эриэн [тайах аата] эһэни саба түһүүтүгэр тоҕооһуннаран, муоһугар кэтэрдэн ылаат, тоҕута садьыйталаан агдатын, иһин булкуйбут. ПАК АаТХ

I
эргэнэ бэйэлээх фольк. — улахан, бөдөҥ (киһи). ☉ Рослый, крупный (о человеке)
Эргэнэ бэйэлээх түктэри бэрт дьон! ПЭК СЯЯ
[Кыыс Ньургун — Буура Дохсуҥҥа:] Эн саҕа эргэнэ бэйэлээҕи иҥнэрбитим, дьороҕоно сотолооҕу тоһуппутум. Эрилик Эристиин; эргэнэ муостаах фольк. — тайах. ☉ Лось
Кэнэҕэс даҕаны иннибитигэр Эргэнэ муостааҕы эргитэ туруҥ, Дьороҕоно сотолооҕу тохтото туруҥ! Далан. Баай Байанай аһаа-сиэ! Дьороҕоно сотолооххун тосхойо тур, эргэнэ муостааххын элиэбэр эргитэ тур. И. Федосеев; эргэнэ <хара> тыа — мутукчата түспүт тыа; үрдүк, бөдөҥ мастаах халыҥ ойуур, сис тыа. ☉ Обнажённый, без листвы, тёмный лес; с крупными деревьями, густой лес
Киэҥинэн эҥсиллибит улуу нүөллээҕинэн эргэнэ хара тыатын хонноҕор кыбынан, аҥаар эрэ муннугун быктарбат. Амма Аччыгыйа
Адаар таас хайалары, эргэнэ хара тыалары, …… бүүс-бүтүннүүлэрин таптыаҕыҥ. И. Никифоров
Айаан чугас турар эргэнэ тыаны бүтүннүүтүн биир тиитигэр тиийэ кэрдиэх уохтаах курдуга. Н. Габышев
ср. монг. эргэнэ ‘отвесный, крутой’
II
аат.
1. эргэр. Үрдүккэ ыттарга аналлаах быа үктэллэрдээх эбэтэр кэрдиистээх уһун мас, кирилиэс. ☉ Лестница из длинной жерди с круговыми верёвочными ходами или две лиственничные жерди, приставляемые к дереву, для лазания на высокие лесины
Оннооҕор орулуос сымыытын Эргэнэ оҥостон ылаҕын. Айталын
Эргэнэнэн тиит кумалааныгар, кэбиһиилээх окко эҥин ытталлара. СГФ СКТ
2. түөлбэ. Дүлүҥү олуктаан оҥоһуллубут кирилиэс. ☉ Лестница из одного бревна с вырубленными на нём ступеньками. Эһэм эргэнэ оҥордо

туохт.
1. көр иҥнэй
2
Ревком иҥнэстибит эргэ дьиэтигэр киһилэрин …… киллэрдилэр. Амма Аччыгыйа
Бузулук элбэх иҥнэстибит дьиэлэрин быыстарынан …… бааһынай оҕонньотторо аалыҥнаһаллар. Эрилик Эристиин
Отуубут буоллаҕына тоҕо эрэ иҥнэстэн, симэхсин эмээхсин кэлтэччи үктээн кэбиспит олооччутун күн уотугар кууртаҕа буолан иҥнэри быраҕан кэбиспитин курдук буолан көстөр. Н. Заболоцкай
2. Иҥнэйэн оҕун, түҥнэһин. ☉ Опрокинуться, сильно накренившись, свалиться
[Ыраахтааҕы саҕана саха кырата] кураанах чорооно иҥнэстэн баран …… хоппотун үрдүгэр олорон эрэ ытыы олороохтообута. Суорун Омоллоон
Эргэ харааран хаалбыт кириэстэр иҥнэстибиттэр, сорохторо умса, сорохторо тиэрэ түһэн сыталлар. М. Шолохов (тылб.)
3. көсп. Буорай, эһин, өл-сүт. ☉ Гибнуть, погибать, пропадать
Эҥинэ да бэйэлээхтэр Иҥнэһиннилэр, Дьороҕоно да сотолоохтор Тоһутталаннылар, Үтүө да мөссүөннээхтэр Үлтүрүйдүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аан дойдулара Атыйах курдук айманна, Ийэ сирдэрэ Иин курдук иҥнэһиннэ. П. Ойуунускай
Миигин да өлөрөн ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа. Дьөссө тыыныҥ ыарыа, күлүгүҥ хараарыаҕа, төрүүр оҕоҥ уйата мөлтүөҕэ, иитэр сүөһүҥ күрүөтэ иҥнэстиэҕэ. Ньургун Боотур
◊ Илиилээхтэн иҥнэстимэ, ойоҕостоохтон охтума алгыс. - утарылаһааччыгар хотторума, өстөөххөр кыайтарыма. ☉ Не знать поражения в схватке с врагом (букв. от имеющего руки не опрокидывайся, от имеющего ребра не падай). Илиилээхтэн иҥнэстибэтин, ойоҕостоохтон охтубатын, татаар тыллаах таба эппэтин, уоттаах харахтаах утары көрбөтүн. Саха фольк.

аат. Таҥхалыырга, билгэлииргэ туттуллар тээбирин: үөһэ күөрэччи быраҕан, тиэрэ дуу, умса дуу түһэринэн туох эмэ табыллыан эбэтэр табыллыа суоҕун эрдэттэн билэллэр (хол., хамыйах, ойуун былаайаҕа). ☉ Атрибут для гадания (напр., большая ложка или колотушка от бубна): подбрасывая его вверх, получают ответ — если предмет падает открытой стороной вверх, то желаемое сбудется, в противном случае — наоборот
Төлкөлөөх түөрэҕим, Олбоҕум үрдүгэр Олоро түс эрэ. А. Софронов
Күөнэ маҥан түөрэхпит тэхтиргэ тэптэримэ. Болот Боотур
Түөрэх хайаан даҕаны эмэгэттээх өттүнэн түһүөхтээх. ЧАИ СБМИ
♦ Түөрэҕин түҥнэр — ким эмэ дьолун, кэскилин быс. ☉ Лишать кого-л. счастья, будущего
Ол дойду дьонун Төрүүр оҕотун Түөрэҕин бөҕөтүн түҥнэрдилэр, Кэлэр сүөһүтүн Кэскил бөҕөтүн кэҕиннэрдилэр. Күннүк Уурастыырап
Үлэхпин мэлдьэһэн Түөрэхпин түҥнэрэн, Тоҕо эттиҥ: «Бырастыы, Быралҕан бырастыы!» Сүрэхпэр хараастыы. Чэчир-72. Түөрэх кэбиһэр — түөрэҕи быраҕан инникигин билгэлээн көр. ☉ Строить догадки, предположения, гадать
[Лоокуут:] Төһө дьоллоох сир эбитий — Түөрэхтэ кэбиһэн билиэххэ. Суорун Омоллоон
Арыылаах быырпаҕынан күндүлээн-маанылаан баран, мас хамыйаҕынан түөрэх кэбиһэрэ. Г. Угаров
Байанай кырдьаҕас дьороҕоно сотолооҕуттан күндүлээтэ, ойдоох буурунан түөрэх кэбистэ. Кэпсээннэр
ср. монг. төөрөг ‘предопределение, рок, судьба, удача’, хак. төрик ‘возглас присутствующих при бросании шаманом чашки или ложки’

аат.
1. Предмет эбэтэр туох эмэ көстүү төһөтүн көрдөрөр өйдөбүл. ☉ Число, количество
Холобур, биһиги нэһилиэк сирин сүөһү ахсаанынан түҥэттэр сыыһа, киһи ахсаанынан түҥэттэр сөп дии саныыбыт. Амма Аччыгыйа
«Биэс, алта …… уон биир», — Гурьянов уон түөрт миинэҕэ дылы ааҕан баран, эстибит миинэлэр ахсааннарын сүтэрдэ. Т. Сметанин
Сопхуос табатын ахсаана билигин түөрт сүүстэн тахса тыһыынча. Н. Якутскай
2. Аахсыы, ким ылардааҕын эбэтэр биэрэрдээҕин быһаарсыы. ☉ Расчет, уплата
Ол курдук балай өлүүгэ булларбыт буоллаҕына, сирдьитинэн да кэлиэҕин. Ахсаан буолан эрэр үһү диэни истибэтэҕэ дуо? А. Софронов
Хамнастарын ахсааныгар ылбыт бамыһыайдарынан Микиитэҕэ ырбаахы тикпиттэрэ. Амма Аччыгыйа
МТС мас эрбиир арааманы, биир көлүөһүнэй тыраахтары дуогабардаах үлэ туолуутун ахсааныгар үс хонон баран ыытар. М. Доҕордуурап
♦ Ахсаана биллибэт — олус, наһаа элбэх. ☉ Очень много, безгранично много
Ньохчоҕор эписиэр кэпсээнинэн, дэриэбинэ икки өттүгэр ахсаана биллибэт элбэх кыһыллар киирэн кэлбиттэр үһү. Эрилик Эристиин
Ахсаана биллибэт эргимтэлэр уу үрдүнэн эрилистилэр, улам кэҥээн, сүтэн бардылар. И. Данилов
Дьүүлэ биллибэт Күөгэйэр күөх тыаларым, Ахсаана биллибэт Бар хара хайаларым Дьороҕоно сотолоохто тоҕооһуннар, Оҕуурдаах тойуктаахха туһаай! С. Зверев
Ахсаана суох көр ахсаана биллибэт. Ахсаана суох мас көтөрдөрө: улар, куртуйах, бочугурас, хабдьы кыһыннары-сайыннары үөрдүүр. И. Данилов
Ахсаана суох элбэх Айгыртэлим сэбирдэх Кэриим тыаллыын сипсиһэр Кистэлэҥ кэрэ кэпсэтиитэ, Тыынар тыына барыта манна баара. С. Зверев. Ахсаан буолбат — улахан дьыала буолбатах. ☉ Не ахти какое большое дело
Бу улууска былыр-былыргыттан байтаһын сүөһү сүтэрэ ахсаан буолбат этэ. Суорун Омоллоон. Ахсааҥҥа ыл — кэлэр өттүгэр наада буолуо диэн учуоттаа, бэлиэтэнэн кэбис. ☉ Взять, брать в расчет. Коляны ахсааҥҥа ыллаххына сатанар
□ Ити барыта түбэһиэх буолбатах буолуохтаах, онон салгыы чинчийэргэ кинилэри хайаан да ахсааҥҥа ылыахха наада. Багдарыын Сүлбэ. Үчүгэй ахсааҥҥа сырыт — бастыҥнар ортолоругар сырыт. ☉ Быть в числе передовых, лучших
Урут үлэлээбит сиригэр үчүгэй ахсааҥҥа сылдьыбыт сурахтааҕа. Софр. Данилов
◊ Ахсаан аат — предмет ахсаанын эбэтэр ааҕыллар бэрээдэгин көрдөрөр саҥа чааһа. ☉ Имя числительное
Аттарыы ахсаан аат — хас да тыл ситиминэн бэриллэр аат: уон биир, сүүс уон биир. Судургу ахсаан аат — биир тылынан бэриллэр аат: икки, сүүс, тыһыынча. ЧМА СТҮөТ