дьүһ. туохт. Көнө, үрдүк уҥуохтан, дьулугур көрүҥнэн. ☉ Иметь высокую стройную фигуру
Кыбдаллыбыт быһыылаах кыталык кыыл. ПЭК СЯЯ

даҕ. Ууһатар уорганыгар дьиэктээх буолан буоһатар кыаҕа суох (үксүгэр атыыр сылгы туһунан). ☉ Неспособный к случке с самкой, к оплодотворению, бесплодный (обычно о жеребце)
Биэҕэ туран көрбөтөх, Бэкидэл өлүү бэйэлээх Дьулугур хара Дьураҕай атыырдаах. П. Ойуунускай
Ойох ылбатах Кур дьураҕай уолаттардаах, Эргэ барбатах Эрэмэх байтаһын кыргыттардаах. Күннүк Уурастыырап
Биэ ылбат Дьураҕай атыырдаах, Ынах ылбатах Муҥутах оҕустаах. Суорун Омоллоон

I
даҕ. Курбуу курдук уҥуохтаах синньигэс, дьулугур. ☉ Стройный, хорошо сложенный, прямой
Кындыа бэйэҕит Кынньары тартараайаҕыт. Саха фольк. Бу дьоллоох-соргулаах үтүөмааны ыал икки кындыа кыталык кыргыттардаахтар. ПА
Кындыа маҥан кыталыктар үҥкүүлээн доҕулдьуһаллар. «Кыым»
ср. кирг. кындый ‘стать поджарым, тренированным (о коне)’, кынтый ‘быть аккуратным, подобранным, приятным для глаза, красивым’
II
даҕ., кэпс. Хабараан майгылаах, ордуос, кыыһырымтаҕай. ☉ Грубый, несдержанный, злобный, злой
Кындыа ат.  Кыыс дьахтар кындыа буолар, кийиит дьахтар килбик буолар (өс хоһ.). Кыыс дьахтар Кытархай иҥнэннэ, Кыдьараҥнас сырыыланна, Кындыа майгыланна, Кытыйаны кытта кыырда, Кыттыгаска кыһанна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ылдьаана дьикти дьахтар, кими да аттыгар чугаһаппат, Кындыа буолара. А. Сыромятникова

1. кынтай диэнтэн холб. туһ. Күн курдук күлүмүрдэспит Кынтаспыт кыыс дьахталлар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Чубукулар сэргэх муҥутааннар, адьырҕа иһэрин эрдэттэн билэ охсон, хайаны өрө сырсан кынтастылар. Н. Лугинов
   Биэс моонньоҕон кынтаһыахтарынан кынтаһан, үөс мончууктар тастарыгар адьас хамсаабакка олороллор. «ХС»
2. көсп. Көнө, синньигэс, дьулугур уҥуохтаах буол. ☉ Быть стройным, высоким, статным
   Кынтаспыт уҥуохтаах, Кытыгырас атахтаах Кылыыһыт дьон Кылыйсан кыыралдьытан Кытыан-билэ дьону Кыама суох саататтылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ол тайҕа үрдүнэн Көтөҕөр кырааннар Халлааҥҥа быластаан Кынтаһан тураллар. М. Ефимов
   Дьороһон, кынтаһан түһэҥҥит, Бу манна Москва анныгар, Хатыҥнар, көнө да эбиккит, Ханыыгыт бу дойду кыыһыгар. Н. Босиков

I
туртай диэнтэн холб. туһ. Үрдүк, дьулугур мастар быыстарыгар маҥан оппуоха эркиннээх дьиэлэр туртаһаллар. Софр. Данилов
Хойуу үөттэр төрдүлэригэр өрүс муустара туртаһа сыталлар. Л. Попов
[Сирдьитэбэҥки] хара баттаҕар үрүҥ көмүс түүлэр туртаһан эрэр этилэр. МС Т
II
аат. Төбөтүгэр үс лабаалаах муостаах, бэйэтэ сайын кугас, кыһын бороҥ өҥнөнөр, чэпчэкитик ойуоккалаан сүүрэр, ньирэй саҕа кыра кыыл, таба бииһэ. ☉ Косуля
Аан бастаан быһый муҥутаан туртастар ойуоккалаан кэлэллэр. Н. Якутскай
Тугу эмэни бэриһиннэрээри туртастар оскуола оҕолорун батыһа сылдьар гына дьиэтийбиттэр этэ. Далан
Ойдо туп-туналыҥнас Олус да үчүгэй туртас. С. Тарасов

аат.
1. Үөһэ-аллара хамсааһын. ☉ Движения вверх-вниз, спуск-подъём
Айдаар суол хас биирдии бүгүйэҕин, түһүүтүн-тахсыытын ааҕа билэ олордо. Н. Лугинов
Биһиги өр айаннаатыбыт, элбэх түһүүнү-тахсыыны этэҥҥэ туораан, сыарҕабытыгар хатаастан истибит. Н. Заболоцкай
Өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттө олус халтархай, элбэх түһүүлээх-тахсыылаах суоллаах дойду. «ХС»
2. көсп. Олох очурун-чочурун, ыарахаттарын туорааһын. ☉ Взлёты и падения в жизни
Ол эрээри, доҕоруом, Сотору мин туорхаһыйтым, Билэ охсуохпун баҕаартым Олох түһүүтүн-тахсыытын. С. Данилов
Энчирэ-тэхтирэ, түһүүтэ-тахсыыта суох уу-дьулугур олох баар буолуон сатаммат. М. Ефимов
Уочаркалар уонна ахтыылар геройдара — олох очурдаах-чочурдаах, түһүүлээх-тахсыылаах уһун суолун ааспыт дьоннор. ОГГ СМ

даҕ.
1. Оботтоох. ☉ Жадный, алчный
Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. И. Гоголев
Дьахтар ыарахан дьылҕата, иҥсэлээх эрин санаатыгар кулуттуу бас бэриниитэ, Ньургуһун ийэтин - Салбардаах сирэйигэр-мөссүөнүгэр бүтүннүүтүгэр дириҥ кутурҕан суолун хаалларбыттар. АҮ
Иҥсэлээх, бэригимсэх быһыы, тунуйаадыстааһын, холуннарыы, итириктээһин эҥин курдуктары утары сорунуулаах охсуһууну ыытыллыахтаах. Л. Брежнев (тылб.)
2. көсп., поэт. Ымсыырар, баҕарар (үксүн харах туһунан). ☉ Жадный, завистливый (обычно о глазах)
Ымсыырар иҥсэлээх харахтан Ол дойду иччитэ харыстыыр. С. Данилов
[Дьахтар] олус дьулугурдук көхсүн көннөрөн, түөһүн мөтөтөн турбахтаата. Таптыыр, барытын биэрэр иҥсэлээх хараҕынан Женяны күлүбүрэччи көрдө. Н. Габышев
Ийэтин иҥсэлээх хараҕын, Илбискэ силлэппит айаҕын Ньургустай күн оонньуур төбөтө Нуурайан, утары көрбөтө. И. Чаҕылҕан
3. көсп. Киһи куйахата күүрүөх исиһиттэн ньириһийэр; иччилээх (саҥа, тыас туһунан). ☉ Захватывающий дух; чувственный, прочувствованный, пронизывающий до мозга костей (голос, звук)
Иччилээх тыллаах, Иҥсэлээх хоһоонноох, Имэҥнээх этиилээх, Ичээн буоларга этитиилээх Эбиккин эбэ, нохоо! А. Софронов
Куйахтаах батаһым Иҥсэлээх тыастарыттан Мэйиим эргийэ илбиһирэ күүркэйэбин. С. Данилов
Дьэспэ [оҕус аата] оннук киэптии, киэбирэ турдаҕына, арай, ол кэмҥэ, аллараа үрэх диэкиттэн бэрт дириҥ, иҥсэлээх мөҥүрээһин сири түгэҕинэн ньириһийэн иһилиннэ. Далан
Ити иҥсэлээх ньиргиэр тойугу икки атахтаах истибэккэ хаалла. Р. Кулаковскай
4. көсп. Хааҥҥа, өлөрөргө баҕалаах (сэрии, кыргыс сэбин туһунан). ☉ Имеющий страсть к убийству, жаждущий крови (эпитет, характеризующий боевое холодное оружие)
Оҕонньор хараҕын кырыытынан киһитин [үрүҥ саллаатын] иҥсэлээх быһаҕын көрөн ылла. Софр. Данилов
Кэнниттэн бандьыыттар иҥсэлээх буулдьалара икки өттүнэн сиирэ-халты ыйылаабыттара. А. Сыромятникова
Фашист иҥсэлээх буулдьата кини атаҕын бааһырпыта. «Кыым»
5. көсп. Олус күүстээх, уордаах (тымныы туһунан). ☉ Трескучий, жуткий, пробирающий до костей (мороз)
Кута анныттан иҥсэлээх тымныы аргыйар, Антону тардан ылаары эҕирийэргэ дылы. Т. Сметанин
Оо, тымныы, муустааҕар да иһиттэн иҥсэлээх тымныы, тыбыс-тымныы. А. Сыромятникова
♦ Ыт курдук иҥсэлээх (ымсыы) көр ыт II
Батталтан баҕарбыт кулаактар Кыраны сабардаан олооркут. Ыт курдук иҥсэлээх саҥнаахтар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин