1. даҕ.
2. Тиийиммэттүгэммэт, кыһалҕалаах олохтоох, дьадаҥы. ☉ Бедный, неимущий, несчастный
   Кыаммат дьон чэй, табах, таҥас булунаары муспут, аһаабакка-сиэбэккэ ууруммут эттэрин, арыыларын …… барытын буор босхону эрэ үрдүнэн хомуйан ылар. Н. Якутскай
   Кыһыллаай эрэйдээх кыаммат ыал оҕотун дьылҕата дьылҕаламмыт. Л. Попов
   Кыаммат кыра норуот ыраах тыа баһыгар үүрүллэн, дойду киэнэ куһаҕанын, сир киэнэ соппоҥун тутан олорор этэ. Күндэ
3. Ыарытыйар, сэниэтэ суох, бэйэтин харанар кыаҕа суох. ☉ Нездоровый, хворый, слабый, физически немощный
   Кыаммат кырдьаҕас даҕаны Баар буоллаҕына — Биэрдин сүбэни-аманы Үтүө тылынан. Эллэй
   Миитэрэйим, мин доҕорум, Били кыаммат, сытар бэйэтэ Пионердарга тиийэн кэлбит. С. Тарасов
   Чэ, һыллыай, улахан-улахан баһыыба буоллун! Кырдьаҕас киһини абыраатыҥ, бэйэм соҕотоҕун адьас кыаммат суолбун оҥорон биэрдиҥ. «ХС»
4. аат суолт. Бэйэтин бэйэтэ ииттинэр кыаҕа суох, тиийиммэт-түгэммэт быстар дьадаҥы киһи. ☉ Крайне бедный человек, который не в состоянии обеспечить собственное содержание, бедняк
   Миигин кытта куоракка барсыҥ! Онно эһиги саҕа тулаайахтар, кыамматтар булан иитиллэн киһи буолбут сирдэрэ. Эрилик Эристиин
   Истэҕин дуо, гражданка, мин кыамматтары хааччыйар салаа үлэһитэ буолбатахпын. Софр. Данилов
   Сотору харчы кэлиэ, онуоха диэри арыыга, түүлээххэ, көмүскэ уонна букатын кыамматтарга иэс биэриэххэ сөп. Н. Якутскай

туохт.
1. Илиигэр-атаххар лаппа сэниэлээх, кытыгырас буол, бэйэҕин чэпчэкитик туттан сырыт. ☉ Быть физически крепким, здоровым, хорошо владеть своим телом
Ийэм ыарыйда, Кыаммат буолла, майгыта да олус сатарыйда. С. Данилов
Онтуон эдэр эрдэҕинэ бэйэтин лаппа кыанар, кытыгырас эбитэ үһү. У. Нуолур
Кыанар тухары дьон-сэргэ ортотугар сылдьыбыт быдан ордук. Н. Кондаков
2. Бэйэҥ наадаҕын (хол., аска-таҥаска) сэнэхтик хааччынар кыахтаах буол, тиийинэн олор. ☉ Жить безбедно, обеспеченно, в достатке
[Онтуон:] Кэм кыанан олорор дьоннортон ходуһаларбытын, өттүктэрбитин барытын былдьаталаан ылаллар үһү. Күндэ
Афанасий Сидоров Ламма нэһилиэгэр бэйэтин кыанан олорор ыал кэккэтигэр киирсэр. М. Доҕордуурап
Бүөтүр баай да буолбатаҕын иһин, кыанан сэнэхтик олорор эбит. СЛ-8
3. Тугу эмэ гынар баҕаҕын эбэтэр хайдах эмэ быһыыланыыттан тутун, тохтот, бэйэҕин кыатан. ☉ Сдерживать себя, воздерживаться от чего-л., держать себя в руках
Курдьаҕаҕын хомун, кыдьыккын кыан, имэҥҥин иҥэрин (өс ном.). Кытаанах да мүнүүтэлэргэ санааны түһэрбэт, бэйэни кыана туттар ордук. П. Филиппов
Сиэмэх бөрөлөр оботторун кыаммакка олус аһаан баран, күнү быһа сытыган ордууларыгар сытан тахсаллар. И. Данилов
4. кэпс., сүөл. Туттуммакка, нуорманы таһынан, олус элбэҕи ис, аһаа. ☉ Есть, пить без удержу, без меры
Минньигэс бөрүөк, бэрэски диэни урут билбэтэх дьон биһиги кыана туттубуппут. С. Федотов
Ким да диэки көрбөккө, көҥөммүт курдук умса туттан олорон, ыал аһын саамай күндүтүн, үчүгэйин кыанар күтүр буолан биэрдэ. Н. Заболоцкай
Хаһаайка төрөөбүт күнүн бэлиэтээбиттэрэ …… онно кини эрэ лаппа холуочуйбута. Бэйэтэ бигэргэтэринэн, «үөрбүччэ элбэҕи кыанан кэбиспит үһү». Р. Баҕатаайыскай
5. көр кыай 1,
2
Тукаам, хаһан кыанан үөрэниэххин оскуолаҕа талаһаҕын, бостуой убайыҥ миигин кигэрэ буолуо диэн мөҕүө. Н. Түгүнүүрэп
[Кууһума:] Хата иккиэн сүрэхтээх дьон буолаҥҥыт, итиччэ кыанан олороҕут. А. Сыромятникова
Бокуонньук Дьөгүөрдээн кэргэттэрин нэһилиэк харалтатыгар ылбатахха, бэйэлэрин кыанан көрүнүөхтэрэ дуо? М. Доҕордуурап
♦ Кыбыытын кыаммат — ыалдьан (үксүн ньиэрбэ ыарыытыгар) иигин кыайан туппат, ииктии сылдьар. ☉ Болезненное состояние, проявляющееся в непроизвольном мочеиспускании, недержание мочи
Онон невроз ыарыыга …… атын тус-туспа невротическай көстүүлэр: кэлэҕэйдээһин, оҕо түүҥҥү куттаныыта, өргө диэри кыбыытын кыаммата, о. д. а. киирсэллэр. ППА СЭЫа

аат. Нэһилиэнньэ тиийиммэт-түгэммэт саамай дьадайбыт араҥата. ☉ Неимущие, беднейшие слои, представители населения
Сир үрдүгэр кыраҕа-кыаммакка дьол-соргу суоҕа. П. Ойуунускай
Сахам кыратакыаммата Саргылаах олоххо салаллыа диэн Саталаах тыллары саҥарбыт. «ХС»
Кыра-кыаммат муҥнааҕы Кыһарыйбат баҕайы. «ХС»

возвр. от кыай = 1) сдерживаться, воздерживаться, пересиливать себя; тылгын кыан = воздержаться от лишних слов; ср. кыатан =; 2) становиться на ноги; подниматься, ходить самостоятельно; оҕо бэйэтин кыанар буолбут ребёнок начал ходить; 3) перен. быть состоятельным, богатым; кыанар кэргэн состоятельная семья.