аат., астр. Үс бөдөҥ уонна түөрт кыра сулус бөлөхтөспүтэ. ☉ Орион (созвездие)
Халлааны сырдатар чолбоннор Дьэллэҥэ даҕаны, Мэндэҥэ даҕаны, сарсыарданан тахсар идэлээхтэр. «Чолбон»
Хараҥа дьайҕа ран, Мэндэҥэ тырымнаан сырдыыта, Бөтүүк хаһыытаан хайа барар. А. Пушкин (тылб.)

1. даҕ.
2. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох; мэнээк сылдьар. ☉ Бездомный, бродячий; бесхозный
   Улуу кыыл охсуук, дьэллик кыыл тэбиик (тааб.: сохсо (килэпси)). Дьиэтэ-уота суох Дьэллик киһи курдук, Дэлби мунчаардым. В. Гольдеров
   Сааскы мэник, дьэллик тыаллар Ханна эрэ саспыттар. Чэчир-80
   Мин тымырдарбар оннук дьэллик [ыраах сирдэринэн тэлэһийэр] хаан сүүрүгүрэр быһыылааҕа. «ХС»
3. Сүүрэлэс, онно суоҕунан көрбүт (харах). ☉ Бегающие, бездумные, без выражения (глаза)
   Долохов, арааһа, өссө да элэктии түһээри, …… кырасыабай, дьэллик харахтарынан кини диэки чаҕылыччы көрдө. Л. Толстой (тылб.)
4. Дойдута, сирэ суох. ☉ Без родины, без отчизны
   Киһи эрэ дойдулаах буолбат, Диэхтээҕим. Ким - күрдьүктээх... Дьиҥнээхтик Дьонугар долгуйбат Дьэллик ыт курдук көстүөхтээх. С. Тарасов
5. аат суолт. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох; мэнээк сылдьар, тэлэһийэр, дьиэҕэ тохтуурун сөбүлээбэт, кэриимниирин таптыыр киһи, сүөһү. ☉ Бродяга, скиталец, непоседа (о человеке, животном)
   Ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
   Мин курдук дьэлликтэр, быралгылар, хаамаайылар, устугастар, нуучча даҕаны, саха даҕаны элбэх этибит. И. Никифоров
   Дьэ түөкүн хаххан, дьэллик дьэллигэ тардан, албыннаабыт буоллаҕа. Саха ост. I
6. сыһ. суолт. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох, көҥүл-босхо (бар, сырыт). ☉ Без дома, без хозяина, как бродяга (жить, обитать)
   [Күһүнүн тиийэн] Көҥүл барбыт күрүөлэннэ, Хаҥыл барбыт хаһааланна, Дьэллик барбыт кыбыыланна. Саха нар. ыр. I
   Кыра да буоллар, кырыктанна бу ытыҥ - Биллэ көҥүлбосхо, дьэллик барбытын. Л. Попов
   ◊ Дьэллик маҥан (элэмэс) - харах саатар дьиримнэс сырдык; харах иириэх чаҕылхай (элэмэс). ☉ Ослепительно белый (до дрожи в глазах); ярко-пестрый (до ряби в глазах)
   [Бухатыыр дьахтардаах] Чэлгиэннээх киэҥ Дьэллик маҥан Тэлгэһэтин иһигэр Илэ бааччы Дибдитэн киирэн кэллилэр. Күннүк Уурастыырап. [Куралай Кустук] субу баран иһэн сирин ортолуута дьэллик элэмэс табалаах киһини көрсө түстэ. Д. Апросимов. Дьэллик чолбон эргэр. - Дьэллэҥэ былыргы аата (сүтэ-сүтэ киэһэ сарсыарда баар буолар чолбон). ☉ Венера (звезда), букв. блуждающая звезда. Көтөр дьэллик буол - куруук көтө сылдьар буол. ☉ Постоянно летающий (с места на место)
   Суор онтон бэттэх абатыттан хааҕыргыы-хааҕыргыы көтөр дьэллик буолбут. И. Егоров
   ср. тув. черлик, челлик 'дикий'

аат.
1. Сарсыарда халлаан сырдыан иннинэ илин саҕах үрдүнэн чаҕылыйан көстөр сырдык сулус. ☉ Яркая звезда, до зари сияющая на восточном горизонте, Венера
Чолбон сулуһунан көрдөххө, биэс чаас арыый илик быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Эмиэ киэһэ… барык-сарык, Ыйбыт уота имик-самык. Ити чолбон, ол үргэл… Онон буолуо булчут дьиэтэ. А. Бэрияк
[Кураан сайын буоларыгар] уоттаах чолбон сарсыарда үргэллиин алтыһар. И. Сосин
2. кэпс. Хараҥа халлааҥҥа сырдык туочука буолан көстөр халлаан эттигэ, сулус. ☉ Небесное тело, звезда
Ыыс туман быыһынан чолбон сулустар имнэммит харах курдук чипчиҥнии-чипчиҥнии дьөлө көрө турдулар. Эрилик Эристиин
Халлааны сырдатар чолбоннор Дьэллэҥэ даҕаны, Мэндэҥэ даҕаны сарсыарданан тахсар идэлээхтэр. «Чолбон»
Аал уоппун отто туран, Үөлэһим үүтүнэн Хотугу чолбон чаҕылыйарын көрбүтүм. И. Гоголев
3. көсп., кэпс. Түргэн-тарҕан туттунуулаах, быһаарыныылаах тыллаах сытыыхотуу киһи. ☉ Быстрый в движениях, решительный, смелый, яркий человек
Хайа, аны [билиэннэйи] куоттаран кэбиһээйиккитий, итинтикэҕит бэрт чолбон быһыылаах. Эрилик Эристиин
Кини холкуоска сыратын биэрбит, бэрт сытыы тыллаах-өстөөх чолбон киһи. Р. Кулаковский. [Мюллер:] О, ити үлүгэр дьүдьэх буолан баран, сирэйэ-хараҕа чолбон төрөөн тугун сүрэй... Н. Туобулаахап
◊ (Уоттаах) чолбон (курдук) харах (харахтаах) — тобулута көрбүт сытыы, уоттаах харахтаах (киһи). ☉ С острым взглядом, горящим взором. Икки чолбон хараххын суор тоҥсуйбут… Амма Аччыгыйа
Кини уоттаах чолбон курдук харахтаах, көрөрө-истэрэ барыта суптурута анньыллыбыт курдук. Н. Якутскай
Лев аҕатын көхсүн уоттаах чолбон хараҕынан дьөлө көрөн хаалбыта. Р. Баҕатаайыскай
Оҕо курдук оҕонньор …… Оҕо курдук, уол курдук, Уоттаах чолбон харахтаах. М. Тимофеев
Хатааһын чолбоно (сулуһа) көр хатааһын III. Хатааһын чолбоно ол иһин бэркэ дьиримнээбит эбит, халлаан сигилитэ дьиҥнээхтик алдьанан, тыалырда, тоҥордо. «Кыым»
Эн [Элиэнэ өрүс] кэтит, киэҥ эйгэҥ салгына Этиҥнээх самыыртан чэлгийбит, Санаабар, халлыбыт халлааҥҥар Хатааһын чолбонуҥ итийбит. Эллэй
Хатааһын чолбонун (сулуһун) курдук көр хатааһын III. [Ньургун Боотур] Хараҕын уота Хатааһын чолбонун курдук Хаһылыччы тырымнаан, Сүүһүн хаана Сүлүстээх уотунан Сүүрэлии оонньооото. П. Ойуунускай
Хатааһын чолбонун курдук сытыы соҕотох хараҕынан мустубут дьону эргиччи көрөн чолбоодуҥнатта. Амма Аччыгыйа
♦ Чолбон (сындыыс) <сулус> сүүрүүтүн курдук көр сүүрүү
Сытыы сындыыс сырыыта сырыылаах, уоттаах чолбон сүүрүүтэ сүүрүүлээх дьахтарбын. Саха фольк. «Онон мин эйигин алгыс үтүөтүн алҕаан, тыл үтүөтүн этэн бардым!» — диэн баран уоттаах чолбон сүүрүүтүн курдук сур гынан хаалла. Ньургун Боотур
ср. тюрк. чолбон, чолмон, бур. солбоҥ ‘Венера’, монг. чолбон ‘утренняя звезда’