ыраат диэнтэн хай. аата. Өлөр өлүү кэлиэҕэ Кэллэҕинэ бэйэтэ — Ыҥырыыта, ырата суох, Ыраатыыта, илдьитэ суох… П. Тобуруокап
Мэндэҥэ, Чолбон, Ый сиртэн намтаан көстүүлэрэ сир күнтэн хады үрдээн муҥутаан ыраатыытын туоһулуур. КМП ДьБ

I
аат. Сарсыардааҥы халлааны сырдатар чолбоннортон биирдэстэрин аата (халлаан соҕуруулуу-илин өттүгэр балай эмэ уһун кэмҥэ сырдааччы). ☉ Одна из утренних звезд, светящихся продолжительное время на юго-восточном небосклоне, Венера
Кини бэрт мындыр оҕонньор. Киэһэ-сарсыарда им хатаныыта тахсар дьэллэҥэ чолбон өҥүттэн көрөн, кыһын төһө тымныы буолуоҕун …… быһаарар. Н. Якутскай
Хойуу сулус хоойдонон, Үгүс сулус үрүттэнэн, Дьэллэҥэ сулус эҥээрдэнэн …… Араҕас маҥан халлаан Айыллан үөскээн турдаҕа. П. Ядрихинскай
Халлааны сырдатар чолбоннор Дьэллэҥэ даҕаны, Мэндэҥэ даҕаны сарсыарданан тахсар идэлээхтэр. «Чолбон»
II
1. даҕ., түөлбэ. Убаҕас, сэдэх, сэндэҥэ. ☉ Негустой, редкий, легко (насквозь) просматриваемый. Дьэллэҥэ тыа
2. аат суолт. Иҥэһэ туора тимирдэрин икки арда. ☉ Пространство между поперечными пластинами якутского стремени
Тойон Дьаҕарыма бухатыыр обургу …… Сэттэ дьэллэҥэлээх Тимир иҥэһэтин Мүччү тэбэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

аат.
1. Сарсыарда халлаан сырдыан иннинэ илин саҕах үрдүнэн чаҕылыйан көстөр сырдык сулус. ☉ Яркая звезда, до зари сияющая на восточном горизонте, Венера
Чолбон сулуһунан көрдөххө, биэс чаас арыый илик быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Эмиэ киэһэ… барык-сарык, Ыйбыт уота имик-самык. Ити чолбон, ол үргэл… Онон буолуо булчут дьиэтэ. А. Бэрияк
[Кураан сайын буоларыгар] уоттаах чолбон сарсыарда үргэллиин алтыһар. И. Сосин
2. кэпс. Хараҥа халлааҥҥа сырдык туочука буолан көстөр халлаан эттигэ, сулус. ☉ Небесное тело, звезда
Ыыс туман быыһынан чолбон сулустар имнэммит харах курдук чипчиҥнии-чипчиҥнии дьөлө көрө турдулар. Эрилик Эристиин
Халлааны сырдатар чолбоннор Дьэллэҥэ даҕаны, Мэндэҥэ даҕаны сарсыарданан тахсар идэлээхтэр. «Чолбон»
Аал уоппун отто туран, Үөлэһим үүтүнэн Хотугу чолбон чаҕылыйарын көрбүтүм. И. Гоголев
3. көсп., кэпс. Түргэн-тарҕан туттунуулаах, быһаарыныылаах тыллаах сытыыхотуу киһи. ☉ Быстрый в движениях, решительный, смелый, яркий человек
Хайа, аны [билиэннэйи] куоттаран кэбиһээйиккитий, итинтикэҕит бэрт чолбон быһыылаах. Эрилик Эристиин
Кини холкуоска сыратын биэрбит, бэрт сытыы тыллаах-өстөөх чолбон киһи. Р. Кулаковский. [Мюллер:] О, ити үлүгэр дьүдьэх буолан баран, сирэйэ-хараҕа чолбон төрөөн тугун сүрэй... Н. Туобулаахап
◊ (Уоттаах) чолбон (курдук) харах (харахтаах) — тобулута көрбүт сытыы, уоттаах харахтаах (киһи). ☉ С острым взглядом, горящим взором. Икки чолбон хараххын суор тоҥсуйбут… Амма Аччыгыйа
Кини уоттаах чолбон курдук харахтаах, көрөрө-истэрэ барыта суптурута анньыллыбыт курдук. Н. Якутскай
Лев аҕатын көхсүн уоттаах чолбон хараҕынан дьөлө көрөн хаалбыта. Р. Баҕатаайыскай
Оҕо курдук оҕонньор …… Оҕо курдук, уол курдук, Уоттаах чолбон харахтаах. М. Тимофеев
Хатааһын чолбоно (сулуһа) көр хатааһын III. Хатааһын чолбоно ол иһин бэркэ дьиримнээбит эбит, халлаан сигилитэ дьиҥнээхтик алдьанан, тыалырда, тоҥордо. «Кыым»
Эн [Элиэнэ өрүс] кэтит, киэҥ эйгэҥ салгына Этиҥнээх самыыртан чэлгийбит, Санаабар, халлыбыт халлааҥҥар Хатааһын чолбонуҥ итийбит. Эллэй
Хатааһын чолбонун (сулуһун) курдук көр хатааһын III. [Ньургун Боотур] Хараҕын уота Хатааһын чолбонун курдук Хаһылыччы тырымнаан, Сүүһүн хаана Сүлүстээх уотунан Сүүрэлии оонньооото. П. Ойуунускай
Хатааһын чолбонун курдук сытыы соҕотох хараҕынан мустубут дьону эргиччи көрөн чолбоодуҥнатта. Амма Аччыгыйа
♦ Чолбон (сындыыс) <сулус> сүүрүүтүн курдук көр сүүрүү
Сытыы сындыыс сырыыта сырыылаах, уоттаах чолбон сүүрүүтэ сүүрүүлээх дьахтарбын. Саха фольк. «Онон мин эйигин алгыс үтүөтүн алҕаан, тыл үтүөтүн этэн бардым!» — диэн баран уоттаах чолбон сүүрүүтүн курдук сур гынан хаалла. Ньургун Боотур
ср. тюрк. чолбон, чолмон, бур. солбоҥ ‘Венера’, монг. чолбон ‘утренняя звезда’

I
аат. Улахан адаар муостаах, бороҥ өҥнөөх уһун атахтаах, бөдөҥ тыа кыыла. ☉ Крупный лесной зверь серого окраса, с большими ветвистыми рогами и длинными ногами, лось, сохатый
Күн ортотун саҕана Кыараҕас үрүйэ төбөтүттэн аарыма атыыр тайаҕы туруордубут. Амма Аччыгыйа
Адаар муостаах атыыр тайах, Бөлкөй ыарҕаны силэйэн, Уу иһэ күөл диэки сиэлэр. Л. Попов
Лаҥкыы оҕонньор тайах чоҥкутун курдук толоос улахан атаҕын тус-туспа уурталаан, оргууй алтахтаан кэлбитин көрөн Хобороос дьиэтигэр ньимис гынан хаалла. А. Сыромятникова
◊ Аараҕай тайах (аар тайах) — кырдьаҕас улуу кыыл. ☉ Старый матёрый лось
Аараҕай тайах суладыйбыт Арбах бэһин эркээйи оҥостон (дабайан истим). С. Зверев. Буур тайах — баараҕай атыыр тайах. ☉ Матёрый лось-самец
Ол куруҥ ортотугар Буур тайахтар Буралла сиэлэн иһэллэрин курдук, Буордаах сыгынахтар адаарыспыттар. С. Зверев
Үтүө нуучча киһитэ үөлээннээхпэр Буур тайах Модун муоһун бэлэхтиибин. И. Гоголев. Дуул тайах — дуолан тайах. ☉ Огромный матёрый лось
Туйгун булчут дьон Дуул тайаҕы кытта Тугунан да сырсаннар Тутуспаттара чахчы. П. Тобуруокап. Лөкөй тайах — сиппит атыыр тайах. ☉ Матёрый лось-самец
Лөкөй тайах, уҥуор харбаары, Дьухха буоларын кистээн кэтэһэр. Хамсаабат күлүгэ хайаҕа хараарар. Л. Попов. Ойдоох буурай та- йах — адаархай улахан муостаах тайах. ☉ Лось-самец с ветвистыми рогами
Ойдоох буурай тайахтан Орулуос куһугар дылытын, Кыһыл эһэ адьырҕатыттан Кыыкы балыгар дылытын [бултуурум]. С. Зверев
Тайах (таба) — бараах диэн курдук. Хара түөстээх, моонньуларыгар сэксэйбит маҥан түүлээх эһэ бараахтар дабдарыһаллар, араҕас уһун атахтаах тайах бараах кэрэ дьүһүнүттэн киэн туттубуттуу чоноллор. И. Гоголев. Тайах боллору- га — тайах үөһээ сыа уоһа (күндү минньигэс аһылык). ☉ Верхняя жирная губа лося (редкое лакомство)
Уулуу турар тайах боллоругун Сиирэ хабар сиэмэх сордоҥноох Уһун сордоох эһэм олоҕун Иитимньитэ ити сордоҥноох. В. Миронов. Үөҥэс тайах — үс-түөрт саастаах тайах. ☉ Молодой трёх-четырёхгодовалый лось
Аан дойду иччитэ бу үс инибиигэ анаан, кинилэр сүүрүктэрин билээри, үстээх үөҥэс тайаҕы дьиэлэрин таһыгар аҕалан кэбиһэр. Саха ост. I. Эмньик тайах — биир сааһыгар сылдьар тайах оҕото. ☉ Лосёнок первого года жизни
Эргийэ хаамар ийэ дойдум иччитэ, Эт-сыа аһылыктаах, Эмньик тайах көлөлөөх, Элбэх кыыл иитиэхтээх Ытык Эдьилээн Куо эдьиийим, Аһаа, сиэ! Саха нар. ыр. II
ср. монг. токи ‘лось’, кет. кай ‘лось’
II
аат. Аҥаар илиигэ тутан, хаамарга тирэнэр мас. ☉ Палка для опоры при ходьбе, трость, посох
Коловоротов аҕылаан киирэн иһэн тайаҕын мүччү тутан талыгыр гыннарда. Амма Аччыгыйа
Тайахха өйөнөн эбэтэр сыарҕаҕа тиэллэн киирбит дьоннор биир ый буолан баран үтүөрэн, туох да көмөтө суох хааман тахсаллар. И. Данилов
♦ Аттаах ойбоно, сатыы тайаҕа түөлбэ. — киһиэхэ барытыгар туһалыыр, абыраллаах (саҥа ыалы алгыыр алгыска тут-лар). ☉ Сердобольный, отзывчивый, всегда готовый помочь другим (букв. прорубь для конного, посох для пешего — употр. в благопожеланиях молодожёнам)
Сатыы тайаҕа, Аттаах ойбоно, Аччыктаабыты аһатар Эһиги буолаарыҥ! С. Зверев. Аттаахтан кымньыытын, сатыыттан тайаҕын ыл- быт — былыргы иҥсэлээх баайдар тустарынан. ☉ У конного — плеть, у пешего посох отнял (о жадных ненасытных баях)
[Ньукулай:] Ити Байбал оҕонньор суохтан соролоон, дьадаҥыттан саралаан сатыыттан тайаҕын, аттаахтан кымньыытын ылан муспут баайын, үбүн ылан сиэн туһанаарыгын …… күтүөт оҕо буолан олорор сырайгын бар дьон көрбөттөр ээ! А. Софронов. Тайах-баттах бар — эһин-быһын (дьадайан, иэдээҥҥэ түбэһэн). ☉ Пойти по миру (обнищав, попав в беду). Тайахха киир — тайаҕынан сылдьар сааскар тиий (бүдүгүрэ кырый). ☉ Стать престарелым (букв. входить в посох)
Бу дойдуга, эмсэх эмэр оҕо буолан үөскээн, тайахха киирэр оҕонньор буолуохпар диэри, мин биир санааны биһирээбитим. Суорун Омоллоон. Тайахха тэптэр — 1) улаханнык ыалдьан, суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытан баран аматыйан, тайахтанан хаамар буол. ☉ Ходить, передвигаться, опираясь на палку, с помощью палки после тяжёлой болезни
Саҥардыы тайахха тэптэрэн иһэн, эт, миин иһэн, тымныы чохоон сиэн, эмискэ бэргээн өлбүт сурахтааҕа. А. Софронов
Мааппа эмээхсин тайаҕар тэптэрэн туран, оронугар тиийэн, саҥата-иҥэтэ суох улаҕа диэки хайыһан сыппыта. Күндэ; 2) бүдүгүрэ кырдьан тайаҕынан сылдьар буол. ☉ Ходить с помощью палки в старческом возрасте
[Нүһэр Дархан:] Элбэх эһэни хам баттаабыт Дүлүҥ сохсо бэл эмэҕирэн Иитиллибэт буолар, мин эмиэ кырдьан Тайахха тэптэрэрим чугаһаата. И. Гоголев
Кырдьыга, кырдьыам турар… Мас тайахха тэптэриэм. С. Тарасов
◊ Абааһы тайаҕа көр абааһы
Абааһы тайаҕа эрбэһин сараҕар төбөтүн илиитин таһынан булгу сөрөөн ылар. Амма Аччыгыйа. Маҥас тайаҕа — хатыылаах эрбэһин от. ☉ Чертополох. Тайах абаҕата — маһы сиир хомурдуос. ☉ Жук-дровосек
Тайах мас көр та- йах II. Түптүр Хара киирэн кэлэр, ыаҕас тоҥолохтонуулаах, тайах мастаах. Суорун Омоллоон
Таптал диэн, бадаҕа Тайах мас кэриэтэ. И. Федосеев. Тайахтаах сулус — күһүн киэһэ илин саҕахха көстөр мэндэҥэ сулуһа. ☉ Орион
Былыргы хараҥа сахалар халлааҥҥа уонча сулуһу чопчу ыйаллара, онон ыйдараллара — Үргэли, Тоҥус араҥаһын, Халлаан сиигин, Чолбону, Тайахтаах сулуһу, Үс мэндэги сулуһу — мин итилэри да араартаабаппын. Н. Габышев
ср. др.-тюрк., тюрк., монг. тайах ‘палка, посох, трость’