прил. дьэһимиэн; ячменный хлеб дьэһимиэн килиэбэ.

прил. дьэһимиэн; ячневая крупа дьэһимиэн куруппата.

I м. (хлебный злак) дьэһимиэн.

прил. кыра туорахтаах; мелкозернистый ячмень кыра туорахтаах дьэһимиэн.

көр дьэһимиэн
Тэриэл кэни өрөһөлүү хайаҕы уонна нэчимиэн лэппиэскэтин быһан уурар. Н. Якутскай
Нэчимиэн бурдугу сылгыга үлтүрүтэн баран биэрдэххэ ордук иҥэмтэлээх буолар. КТЫы

сыһ. Саһара, саһаран көстөр буола (гына). ☉ Так, чтобы подрумянилось, приобретая желтоватый оттенок. Саһарчы буспут килиэп. Үүт саһарчы кыыймыт
□ Саһыл оҕото саһарчы көрбүт үһү (тааб.: дабархай)
Көмүс күһүн. Бааһына сыта үүммүт дьэһимиэн бурдуга арыы курдук саһарчы буһан турар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Таһырдьаттан саһарчы көрбүт саха кыыһа киирэн кэллэ. М. Доҕордуурап
От-мас саһарчы хагдарыйда. С. Окоёмов

туохт. Тугу эмэ түргэнник уонна кэбэҕэстик, сатабыллаахтык оҥор. ☉ Делать что-л. быстро и умело
Биирдэ өйдөммүтэ — балыыһа куойкатыгар сытыаран эрэ эргичитэ сылдьан укуоллаан тыбырҕатан эрэллэр эбит. МДН КК
[Барабыайдар] эбиэс, просо, дьэһимиэн туораахтарын тыбырҕатан сииллэр. «ХС»
Аня хордьоҥ малинаны имигэстик хомуйан тыбырҕатар. З. Воскресенская (тылб.)

дьүһ. туохт. Төбө (үөһэ) өттүҥ ордук улаатан, саллайан көһүн (хол., кэлии иһитэ). ☉ Иметь несоразмерно объёмную верхнюю часть (напр., сосуд, имеющий широкую верхнюю часть и сужающееся книзу основание)
Кырдьаҕас ынахпыт аата Туоһахта. Хаҥхаллыбыт улахан, сүүһүгэр үс муннуктуу маҥан туоһахталаах хара ынах. И. Сосин
Арай иннигэр бурдук сынньар эргэ кэлии хаҥхаллан турар эбит, иһигэр тобус-толору дьэһимиэн бурдук куолаһын ыга симпиттэр. В. Башарин

1. аат. Саас ыһыллан баран күһүн хомуллар, мээккэтиттэн хара килиэп оҥоһуллар бурдук үүнээйи, оруос. ☉ Злак, из молотых зерен которого выпекают черный хлеб, яровая рожь
   Атын уоннуу гаалаах икки солооһуҥҥа дьаарысса ыһыллыбыта. М. Доҕордуурап
   Сэлиэһинэй уонна дьэһимиэн кэнниттэн эбиэс уонна дьаарысса ыһыллыахтаах. СРҮТХК
   Оруос (дьаарысса) туорахтарыттан, оруос бурдугун ылан, хара килиэби астыыллар. КВА Б
2. даҕ. суолт. Дьаарыссаттан оҥоһуллубут, дьаарыссаҕа сыһыаннаах. ☉ Ржаной
   Ас-үөл суох буолан, Ойуунускай дьон тэҥинэн сүүстүү кыраам дьаарысса килиэбин хаартыскаҕа ылара. Н. Габышев
   Биир киис тириитин отут муунта дьаарысса бурдукка биэрэр. В. Протодьяконов
   Буут дьаарысса бурдук уон солкуобайга атыыланар. ИИА КК
   русск. ярица 'яровой хлеб'

I
сатарый I диэнтэн дьаһ. туһ. [Сабардам] ити Тумарча Киргиэлэй курдук дьонунан хаһаайыстыбатын дьаһайтаран-тэрийтэрэн олоҕун-дьаһаҕын дэлби айгыратан, сатарытан кэбистэ. Болот Боотур
Киһи организмын эт-хаан да, өй-санаа да өттүнэн улаханнык сатарытар урукку олох хаалынньаҥнарыттан арыгылааһыны уһулуччу бэлиэтиир сөп. ППА СЭЫа
II
1.
сатарый II диэнтэн дьаһ. туһ. Ынах маҥыраан салгыны сатарытар. Н. Габышев
ХТЗ тыраахтар обургу хамбаайыны сиэтэн, салгыны сатарытан бастаан дьэһимиэни быһан киирэн барда. «ХС»
2. Күүскэ, дуорааннаахтык саҥар, хаһыытаа, тыаһаа. ☉ Издавать, производить громкие, раскатистые звуки
[Этиҥ] Чаллах маска саспыт абааһыга Дьааһыйан сатарытта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Максим эмиэ төбөтүн хантаччы быраҕан күлэн сатарытта. Н. Лугинов
Хабараан маҥан халлаан Хабаҕалын хайа үүммүт Хара турбалар Хаһыытаан сатарыттылар. С. Васильев