сыһыан холб.
1. Этэр санааны, мөккүһэн, утарсан туран, эрэмньилээхтик чиҥэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенное подтверждение высказываемой мысли с полемическим возражением (соотв. конечно, как же, как же иначе, еще бы)
Ама доҕор, мин ырааспын [уорбатахпын ойуун] быһааран биэриэ. Эрилик Эристиин
Бачча үлүгэр уһун [саа], бу бэйэлээх тимир, ама доҕор, тэбэн да унаарытар ини! Амма Аччыгыйа
— Эн [баартыйаҕа киирэригэр] мэктиэлиэҥ дуо? — Ама доҕор, ыччаттартан бастыҥ үлэһиппит, общественнай үлэҕэ да балачча буһанхатан иһэр. М. Доҕордуурап
△ Сорох саҥа аллайыылары кытта ордук иэйиилээх дэгэттэниэн сөп. ☉ Сочетаясь с некоторыми междометиями, может иметь более яркий эмоциональный оттенок
Оо, ама доҕор, Ала Соболоох күөлүн үрдүнэн мутукча ойуур быыһыгар көрдөрүүлээх дэриэбинэни тутан, электростанция уота тырымныы оонньоотоҕуна, онно олох олордоххо дэлэ үчүгэй буолуо дуо. М. Доҕордуурап
2. Саҥарааччы итэҕэйбэт, саарбахтыыр сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает неверие, сомнение говорящего (соотв. едва ли, вряд ли)
— Сууйуох! Баҕар, аны Өссө көстөөрөй? Өссө. — Ама доҕор! Чэ, баҕар, сууйуох даҕаны. Н. Лугинов
— Тииҥи харахха табар олус чэпчэки. — Ама доҕор! — дэһэллэр сынньанааччылар. Н. Габышев
△ Ама оннук буоллаҕай, хайдах оннук буолуон сөбүй (соһуйан, итэҕэйбэккэ уонна дьиибэргээн, сөҕөн этии). ☉ Неужели! Это невероятно! (при выражении восторженного удивления, изумления). Ама доҕор! Хайа ыккардыгар кэлэ охсубут үһүө!

сыһ.
1.
көр арыый. Өндөрөй оҕонньордоох дьыалалара табыллан, арыый да сэргэхсийэн олороллор. П. Ойуунускай
Дьэ дуу, биһиги үрэхпит кыра үрэх буоллаҕа, онон арыый да атыннык уларытан быһыт оҥорор сөп этэ. М. Доҕордуурап
Мин арыый да холкутуйдум, дьоммун кытары хайдах эрэ бодоруспут курдук буоллум. А. Бэрияк
2. Нэһиилэ, бэрт эрэйинэн, аат харата. ☉ Едва, насилу, кое-как; еле. Мин сылайан уонна утуктаан дьиэбэр арыый да тиийдим
□ Тыый! Улаханнык саҥарыма, аны дьон истэн алдьархай буолуоҕа
Онто суох арыый да олорор буолбаппыт дуо? П. Ойуунускай
◊ Арыый да буолла көр ама. Киэһэнэн ыарыһах арыый да буолла
□ Арай оҕом Даайыс, таарымталанан улаханнык ыалдьан баран, арыый да буолан сытар. А. Софронов
Ньургуһун Лоокуут сылдьыаҕыттан мутукча көҕөрөрүнүү арыый да буолан, тилиннэртиллэн барбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап

түмэр солб. аат. Биир даҕаны, биирдэ даҕаны (мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Ни один (обычно употр. в отриц. предложении)
Үөһээ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка лаглаһан тураллар. Күндэ
Бииргэ сылдьыахпыт, биир да күөс быстыҥа эһигиттэн арахсыахпыт суоҕа. А. Сыромятникова

сыһ. Биир да төгүл, биир да түбэлтэҕэ (мэлдьэх. этиигэ тутлар). ☉ Ни разу, никогда (обычно употр. в отриц. предложении)
Тииҥи хара сарсыардаттан ытар, биирдэ да таппат. Саха фольк. Аҕам буоллаҕына дьиэтигэр биирдэ да таба олорбот. С. Ефремов

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ утарар сыһыанынан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Служит для присоединения высказываемой мысли к предыдущим, выражая уступительно-противительные отношения (тем не менее, хотя, несмотря на)
Бу да буоллар, үөрэҕэр үчүгэй. ВВМ. Кырдьаҕас абааһылар олус судургутук илиигит таһынан киэр тарыйыаххыт суоҕа. Бу да буоллаллар, силистэрин сиргэ син балачча дириҥник, кытаанахтык анньан олорор дьон буолуохтара. И. Семенов

туттул. сыһыан холб. Эйэ дэмнээхтик сэмэлээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает дружеское, товарищеское осуждение, укор говорящего (ну что ты). Бу да киһини, хантан ылан итинник этэҕин? Бу да киһини, бэйэм да аҕалыам этэ
□ Бу да киһини! Чэ, баҕар, итэҕэйимэ. Софр. Данилов

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэтин, сэмэлиирин, дьиктиргиирин көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, порицание или удивление говорящего (да ты что, что ты). Бу киһини доҕор, саатын эмиэ соппотох. Бу киһини доҕор, хайдах сүгүн кэпсэппэккин!
□ Һа, бу киһини доҕор! Сүөдэркэни билбэккэ дылы. «ХС»

буолар да эбит

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөҕөр-махтайар, бэркиһиир, суланар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает изумление, сетование, сокрушение говорящего (ну и ну!, просто ужас!, ну ты даешь!). Аны аатын умнан кэбиспит, буолар да эбит! Буолар да эбит, биир да балык кэлбэтэх
□ Дьэ, Кэтириис, көрбөтөҕү көрөн кэллим! Буолар да эбит! И. Гоголев
«Ээ дьэ, буолар да эбиккин!» — диэн часкыйда Маякин. «ХС»

көр буолтун иһин
Арай онтуҥ эрэ көмүскээ ини эйигин... Буолтун да иһин, кыыс оҕо кэм килбик, кэтэмэҕэй соҕуһа ордук буолуо. В. Яковлев
Буолтун да иһин, дьэ сүрдээх күүс! «ХС»

сыһыан холб. Мөккүһэн утары, оннук буолбатах диэн сөбүлэспэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает полемическое возражение, отрицание с несогласием (да ну, нет уж, как бы не так)
Буолумуна доҕор, маҕаһыын аһыллар кэмигэр аһыллыахтаах, хатанан олорума. В. Ойуурускай
• Эйигин: «Тоҕо булар, туох буолбут киһиний», — диир. — Буолумуна доҕор! Булуохха булуллар буоллаҕа эбээт. Н. Неустроев

сыһыан холб. Утары этэн кэпсэтээччи ханнык эмэ хайааһынын тохтотору көрдөрөр. ☉ Употребляется для приостановки какого-л. действия собеседника путем возражения (ну погоди-ка, ну постой же). Бэйи доҕор, чэйбин ситэ иһэрт. Бэйи доҕор, сынньана түһүөххэ
□ Бэйи доҕор! Утуйар сирбитин булунан баран сэһэргэһээ инибит. Т. Сметанин

бэйи доҕор

I
1. даҕ. Олус үчүгэй, атыттартан уһулуччу үчүгэй, туйгун. ☉ Прекрасный, превосходный, отличный; наилучший
Бэрт киһи бэргэһэтэ баар үһү (тааб.: сүүтүк). Тиэтэйбит [киһи аата] барыларыттан уһулуччу ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин
«Дьэ, бэрт ас эбит», — диир Мааппа эмээхсин, ол эрээри олус сымсайбатаҕа таһыгар көстөр. Далан
2. аат суолт. Ким, туох эмэ бастыҥа, чулуута. ☉ Лучший, выдающийся человек; лучшая, отборная часть чего-л. [Эккирэтээччилэртэн] биир саамай бэртэрэ буолан, тыаҕа тахсан бултаһарга соруммут күрүөйэхтэрин болҕойбокко, биир киһи саба сүүрдэн кэлэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Муустаах муора ахсым Буурҕаларын кыайан, Элиэнэнэн устан, элбэх куруус уктан, Бэртэн ордук бэрт аал «Пятилетка» кээлтэ. Күннүк Уурастыырап. Дьон хоһууттара, бэртэрэ мустаннар тохтотоору баһыгар оҕуур быраҕаллар, ону быаларын быһыта көтөн иһэр. Саха фольк.
3. сыһ. суолт. Кээмэйтэн, кыахтан, кэриҥтэн тахсардык, аһара. ☉ Слишком, чересчур
Сайын биир бэрт кураан күн Талкы оҕонньор, Чыычааҕы дьиэтигэр таһыттан баттатан кээһэн баран, отугар барда. Күндэ. Саха норуотун былыргы ырыаларыгар, олоҥхотугар, сэһэннэригэр айыылар бэрт элбэхтик ахтыллаллар. Саха фольк.
♦ Бэрдэ буол түөлбэ. — киһиргээ, киэмсий, киэбир. ☉ Хвастаться; кичиться, вести себя высокомерно. Бэркэ гыннар — саамай улааттаҕына. ☉ Самое большее. Бэркэ гыннар мөҕүөҕэ.
◊ Бэрдэ биллибэт — үчүгэйэ-куһаҕана биллибэт. ☉ Хорошо ли, плохо ли (неизвестно).
II
аат эб.
1. Кэпсиирэ буолбут даҕааһыннары кытта бэлиэ, хаачыстыба үрдүк таһымнааҕын көрдөрөр. ☉ С прилагательными, выступающими в роли сказуемых, выражает высокую степень проявления признака предмета
Байбал санаатыгар, [Марба] сирэйинэн да үчүгэйэ бэрт. Күндэ
Дьөгүөр да оҕонньор өлбүтэ дөбөҥө бэрт. Н. Якутскай
Ол гынан баран, түмүккүт куһаҕана бэрт. В. Яковлев
Биһиги холкуос кырабыт бэрт. М. Доҕордуурап
△ Бу суолтаҕа даҕааһын суолтатын толорор аат тыллары кытта эмиэ туттуллар. ☉ В значении 1 употребляется и с существительными в функции прилагательного
Манна тымныыта бэрт эбит. Амма Аччыгыйа
Хайа, оҕото бэрт, үөрүйэҕэ суоҕа бэрт буолбат дуо? С. Ефремов
Алып Хара бухатыыр аба-кубулҕата бэрт үһү дииллэр. Ньургун Боотур
2. Билиҥҥи, ааспыт кэмнээх аат туохтуурдары кытта туттуллан, хайааһын олус күүскэ оҥоһулларын, кини чахчы буоларын бэлиэтиир хабаанынан көрдөрөр. ☉ С причастиями настоящего и прошедшего времени выражает чрезмерную силу проявления действия, усиливая его достоверность
Сылайбыта, уута да кэлбитэ бэрт. А. Софронов
Оҕо сылайбыта, уутугар өлбүтэ бэрт буолан илииттэн илиигэ ылалларын, ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
Бар, бар, эдэр киһи үлэлээ. Үлэһит тиийбэт дии-дии айдаараллара бэрт. С. Ефремов
Бодоруспутум бэрт буоллаҕа Быыкаайык эрдэхпиттэн! Баал Хабырыыс
3. -ан сыһыат туохтууру кытта саҥарааччы оннук буолбатах диэн экчи этиитин, аккааһын, утарыытын көрдөрөр. ☉ С деепричастиями на -ан выражает резкое отрицание, отказ, возражение говорящего
«Ыраахтааҕыттан куттамматах киһи эн Сыҕаайап кинээскиттэн куттанан бэрт!» — дии хаалла Охоноос. Амма Аччыгыйа
Кинилэр сөбүлүүллэригэр, сөбүлээбэттэригэр кыһаллан бэрт. Софр. Данилов
Ылан да абыраабатын, аны киниэхэ уһаты [утары] уунан бэрт. М. Попов
4. Аат тыллары кытта предмет баһаамын, элбэҕин көрдөрөр. ☉ Употребляясь с именами существительными, указывает на то, что речь идет о множестве, большом количестве предметов
Кумаара бэрт буолуо. Кумаар сиэтэр эрэ, мин этим барыта бааһыран тахсар. Далан
Бу күөл ото бэрт буолан муҥхаламмат, хата, сайын куһа бэрт. «ХС»
Быйыл сорох оройуоннарга хаара бэрт буолан, сылгы хаһан аһыырыгар кытаанахтар үөскээтилэр. «Кыым»
△ Бу да, атын да суолталарыгар үгүс эбиискэлэри кытта саҥа эбиискэни үөскэппэккэ эрэ сэргэстэһэ туттуллар. ☉ Сочетается со многими частицами, не теряя своей семантики
Эчи, куорат дьоно холкугут да бэрт. С. Ефремов
Оннук, оннук. Өйдөөбөтө бэрт дуу, соруйан дуу. Далан
Сатаатахха, хараҥата да бэрт. Суорун Омоллоон
Хайа, кыһыыта бэрт ээ. Софр. Данилов
△ Этэ эбиискэни кытта силбэһэн туттуллуон сөп. ☉ Может употребляться с частицей этэ
Куораппыт Туймаада киэҥ нэлэмэн хонуутугар, күөхтүҥү тумарыкка көстөрө кэрэтэ, үчүгэйэ бэрдэ. Н. Якутскай
△ Салаа этии кэпсиирэтин кытта туттуллан, түһүк сыһыарыытын ылыан сөп. ☉ Употребляясь со сказуемым придаточного предложения, может принимать падежные аффиксы
Чэ, ол гынан баран, хаайбытын бэрдиттэн кэпсиирбэр тиийэбин дуу, хайдах дуу. «ХС»
Сиэллээхэп киирэн аһаспыта эрээри, сэрэҕэ бэрдиттэн тыҥаан турар быһыы-майгы туһунан тугу да саҥарбатаҕа. Р. Баҕатаайыскай
Бэйэтэ улахана даҕаны, бөҕөтө даҕаны бэрдин үрдүгэр, бардама бэрт буолан, ким да утары көрбөт этэ. Эрилик Эристиин
Мин ону хайҕаабаппын буолан баран, ыстырыыстыыра бэрдин тулуйумуна, охсон турар. Н. Якутскай

аат эб.
1. Саҥарааччы сэмэлиирин, сөбүлээбэтин көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, недовольство говорящего
Хас саҥа аайы хаайыынан куттаан түһэн, сүрэ да бэрт дии. Амма Аччыгыйа
Эдьиийиҥ эмээхсин ыалдьан буорайда. Эһэ үөһүнэ да биэрбэккин. Сыл аайы эһэ сиириҥ бэрт дии. «ХС»
Баҕайылар онтон тугу да дук гымматылар. Аҕалара матасыыкылын эрэ оҥортороро бэрт дии. «ХС»
2. Этиллэр санаалар логическай сибээстэрин саҥарааччы бэйэтин көрүүтүнэн быһаарарын көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное установление говорящим логической связи между высказываемыми мыслями
Ол киһи эйиэхэ арыгы иһэртэ дуо? Быраатым дии-дии өрөсала көтөрүҥ бэрдэ дии. Н. Неустроев
Күрэхтэһиигэ кими да тулуппаккыт бэрт дии. Суруйтаран иһиҥ! Г. Колесов
Киһиргэнэрэ бэрт дии. Кыайар ини. «ХС»

I
ситим т.
1. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, биир хайааһын тута буоларын ыйан, салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуур. ☉ Употребляется для присоединения придаточных предложений времени и оборотов к главному предложению, указывая, что одно действие совершается сразу же после другого (как только)
Утаакы буолбата, кымньыы тыаһа куус гынна да, эриэн үөн курдук, кэлэн Чүөчээски иэнигэр эриллэ түстэ. Суорун Омоллоон
Харчыгын ыл да, тэбинэн таҕыс. С. Ефремов
Тэбиэннэр орулуу түһэн бараннар, ыарахан тэлиэгэни хоҥнору тардан ыллылар да, уһун моонньулара дьүккүлдьүһэн бардылар. Эрилик Эристиин
2. Утарар суолталаах этиини уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (но, а)
Бүгүн бэркэ охсуо эбиппит да, сирбит бүтэн хаалла дии. Амма Аччыгыйа
Кинини биһиги бары аһынабыт да, хайыыр да кыахпыт суох. Софр. Данилов
Онно-манна кус саҥарар да, хараҥа буолан көстүбэт. Т. Сметанин
3. Төннүктүүр-утарар суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (хотя..
но). Күн өркөн уустарын Күөгэйэр күннэрбэр Күөмчүлэһэн көрбүтүм да, Күүстэрэ мөлтөөбөтөҕө, Күдэхтэрэ быстыбатаҕа. П. Ойуунускай
Маша санааны көтөҕөр тыллары этиэн баҕарбыта да, кыайан булбата. М. Доҕордуурап
4. Болдьуур салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения условных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (если, раз)
Этэ оҕус, билиниэҥ суоҕа да, куоракка төттөрү атаарыам. С. Ефремов
Аны биирдэ испиккин билиэм да, ийэҕэр-аҕаҕар суруйуом. В. Яковлев
△ Үгүстүк төрүөт сыһыана дэгэттэнэр. ☉ Часто имеет оттенок причинных отношений
Миигин күн судаарым эрэ ытыктыыр буоллун да, атын туох да наадата суох. Н. Неустроев
Бэйи, үлүһүйэн барымаҥ, киһини ыстаапка тириэрдиҥ диэбиттэрэ да, онно тиэрдиэх тустааххыт. Эрилик Эристиин
Ас баар да, аһаан ис, хата. В. Яковлев
△ Содул суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения следствия
Суруксут туох диир да, барытын кырдьыктанан иһэр. Н. Неустроев
Бөрөлөр хас табаны тардаллар да, барытыгар эн эппиэттиэҥ. «ХС»
5. Быһаарар салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга ол курдук, ол диэки, ол хоту диэн холбуу ситимниир тыллары кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения определительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению посредством составных союзных слов типа ол курдук, ол диэки, ол хоту
Хайдах баартарай да, ол курдук …… дьоно таастыы тимирбиттэрэ. В. Яковлев
Дьон тугу эттилэр да, ол хоту сүүрэ сылдьарыҥ сүрэ бэрт. В. Иванов. Хайа диэкиттэн кэлбиккиний да, ол диэки бара тур. «ХС»
6. Сөп түбэһэр салаа этиини уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга соччо, соччонон, оччонон курдук ситимниир тыллары кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных предложений следствия и оборотов к главному предложению посредством союзных слов соччо, соччонон, оччонон
Учууталлар оҕону төһө өр үөрэтэллэр да, соччонон чугасаһан барааччылар. Софр. Данилов
Бу аан ийэ дойдуга төһө-хачча киһи үөскээн-төрөөн олорор да, соччо араас суол олох баар буоллаҕа. В. Яковлев
Быйылгы үүнүүнү, бааһынабыт тула төһө дириҥ дьааманы хаһабыт да, оччонон үксү ылабыт. Н. Босиков
7. Төннүктүүр салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга болдьуур киэби кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительных придаточных предложений и оборотов с глаголом в форме условного наклонения на -тар к главному предложению
Биэрдэргин да ылаары, Биэрбэтэргин да ылаары [кэлбит ыччат турабын]. П. Ойуунускай
Тылынан эппэтэр да, хараҕа, истиҥ-эйэҕэс мичээрэ чахчы бааччы ону ыйытар курдуктар. В. Протодьяконов
8. Биир уустаах чилиэннэри кэккэлэччи ааҕан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения в конструкциях перечисления (и)
Маны истэн, Наһаар иирбиттэн да, итирбиттэн да атын буолла. Суорун Омоллоон
Оскуола сүрүн соруга былыр да, быйыл да оҕолору наука төрүттэригэр үөрэтии. Софр. Данилов
Сурук да, сурах да биллибэт. Т. Сметанин
9. Ситимниир-холбуур сибээһинэн этиилэри холбооттуурга туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений сравнительно-присоединительной связью (и)
Таптыырыҥ үлэһит киһини, Кини да таптыыра эйигин. Эллэй
Массыына тыаһаабат, Хотуур да ыллаабат. Баал Хабырыыс
Оскуолаттан оччоҕо устуохтара суоҕа, учууталлар да көмүскүөхтэрэ. «ХС»
II
эб.
1. Ыйытар солбуйар ааттартан түмэр, түмэр буолбат уонна быһаарыыта суох солбуйар ааттары үөскэтэр: ким да (даҕаны), туох да (даҕаны), ханнык да (даҕаны), хантан да (даҕаны), хас да (даҕаны), хаста да (даҕаны). ☉ Образует от вопросительных местоимений обобщительные, обобщительно-отрицательные и неопределенные местоимения: ким да (даҕаны), туох да (даҕаны), ханнык да (даҕаны), хантан да (даҕаны), хас да (даҕаны), хаста да (даҕаны)
Эһиэхэ ким да көмөлөһүө суоҕа. Амма Аччыгыйа
Ханнык да буурҕаттан толлубат. Эллэй
Хайа да сир туох эмэ уратылаах буолар. Софр. Данилов
Үлэһитинэн кимнээҕэр да ордук. А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы предмет, хайааһын бэлиэтин үрдүктүк сыаналыырын көрдөрөр (даҕ., сыһ., туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает высокую степень признака предмета, действия и состояния с точки зрения говорящего (употр. с прил., нареч. и гл.)
Оо, Коля, мин эйиигин таптыыбын даҕаны! Амма Аччыгыйа
Оо, кэрэ даҕаны Кремль! П. Тобуруокап
Мандаар, эн урут хомуска үчүгэйдик да оонньуур этиҥ. И. Гоголев
Оо, үөрдүм даҕаны! С. Васильев
△ Хатыланар даҕааһыннары уонна сыһыаттары холбооттоон туттулуннаҕына, саҥарааччы предмет уонна хайааһын бэлиэтин саамай улахан, үрдүк курдук сыаналыырын көрдөрөр (бу суолтаҕа даҕаны тутбат кэриэтэ). ☉ Выражает превосходную степень признака предмета и действия с точки зрения говорящего, соединяя повторяющиеся прилагательные и наречия (в этом знач. даҕаны почти не употр.)
Уйбаан Уйбаанабыс диэн Уһун кутурук саһыл Үрдүк да үрдүк хайаҕа Үрдүк да үрдүк үөрэҕи бүтэрбит. Т. Сметанин
Ол эрээри, хааһым улахана сүр, эмис да эмис. П. Егоров
Элбэхтик да элбэхтик үөрэммит киһи. Багдарыын Сүлбэ
Хаатырга сиринэн аатыран, Турбута бу өрүс өр да өр. «ХС»
△ Хатыланар туохтуурдар ыккардыларыгар туттуллан, хайааһын элбэхтик, күүскэ, тохтоло суох оҥоһулларын саҥарааччы күүркэтэн соҕус бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Соединяя два повторяющихся глагола, выражает интенсивность, силу, беспрерывность совершения действия с оттенком экспрессивной оценки
Күн тура-тура оһуокайдаан ой да ой, ой да ой. П. Ойуунускай
Кини Сергей Петровиһы эмиэ хайгыыр да хайгыыр. Софр. Данилов
Сороҕор Дуся киирбэт, Толбон хос устун төттөрү-таары хаамп да хаамп буолар. И. Гоголев
[Эһэ] Тибиир да тибиир, Тыаны эккирэттэ, Ол эрээри, син биир Хараҕа дьэҥкэрбэтэ. Т. Сметанин
3. Этиллэр предмет үчүгэй-куһаҕан хаачыстыбатын, ахсаанын сөҕөн, хайҕаан, сиилээн этиини көрдөрөр (хатыланар ааттары холбуур). ☉ Выражает восхищение, похвалу или осуждение говорящего по поводу положительных или отрицательных качеств, количества предметов речи (объединяет повторяющиеся имена)
Дуня да Дуня. Балтым барахсан сэмэй, истиҥ да киһи эбиккин! Г. Колесов
Сыралыйан түһэн күн да күн! И. Данилов
Дьүрүһүйэн-дьүрүһүйэн түһэн, дьэ, ырыа да ырыа! С. Федотов
Хотугу күөлгэ кус да кус. «ХС»
4. Саҥарааччы хомойуутун, хом санаатын көрдөрөр, үксүгэр, хомуруйар дэгэттээх буолар (үксүн кэпсэтээччигэ туһуламмыт билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает досаду, сожаление говорящего, часто имеет оттенок укора (употр. преим. с гл. в ф. наст
вр., обращенными к собеседнику). Оо, биһигини эрдэ уһугуннарбаккын даҕаны! Амма Аччыгыйа
Олус баай соболоох күөл эбит, илим да аҕалбаккабыт. «Чолбон»
Сааҕын миэхэ да атыылаабаккын, атас ааттааххын. «ХС»
5. Сорох контекска саҥарааччы сөбүлээбэтэҕин туттуна соҕус этэрин, сэмэлиирин көрдөрөр. ☉ В некоторых контекстах выражает сдержанное неодобрение, укор со стороны говорящего
«Бу уол даҕаны мэһэйдэһимэ!» - диир ийэм. Н. Якутскай
«Тууй-сиэ, бу сылгы даҕаны », - диэтэ иһиллэр гына. Н. Павлов
6. Араас дэгэттээн этэр санааны бэлиэтиири, күүһүрдэри көрдөрөр (хол., этэр санааны ааспыты, этиллибити кытта холбоон-сыһыаран этии дэгэттэнэр). ☉ Служит для выделения, усиления высказываемой мысли с различными оттенками (напр., при присоединении высказывания по ассоциации)
Суох, ити да туһалаабата. Амма Аччыгыйа
Мин тот, туох да кыһалҕата суох холку олохтоох улам эттэнэн, халыҥаан испитим, өссө кыратык хаһаламмытым даҕаны. Далан
Кууһума урут даҕаны Мотуруона туһунан элбэҕи истэрэ. Н. Павлов
△ Тэҥниир-утарар дэгэттээх. ☉ Имеет сравнительно-противительный оттенок
Олох сылааһа кыһын да сойбот. Амма Аччыгыйа
Мин дойдум тымныыта даҕаны Тымныыттан ураты сымнаҕас. П. Тобуруокап
Сааһым да ыраатта. С. Васильев
△ Төннүктүүр дэгэттээх. ☉ Имеет уступительный оттенок
Учуутал тойон эн уордьан да ылбытыҥ иһин, аанньа ахтар үһүө. Н. Неустроев
Бу бөһүөлэк иһиттэн да буоллун. С. Ефремов
Бүтүннүүтүн да ылыҥ, биһиэхэ балык элбэх. «ХС»
△ Сөҕөн-кэлэйэн, сэмэлээн, сөбүлээбэккэ этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок недоумения с укором
Бэйэбит арыычча сылдьаммыт кырбыыр да дьоммут атыттар дии. Амма Аччыгыйа
Хаалары саҥарар халлаан да дьоҥҥут. П. Тобуруокап
Киһи бэйэтин билиммэтэ диэн сүрдээх даҕаны. В. Яковлев. Арааһы да истэбин оҕолоор! А. Федоров
△ Сэниир дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок пренебрежения
Сибиинньэлэрин да кыайан көрбөккө сылдьан, эмиэ тугун маһай-отой даа! В. Яковлев
Чээн, бу эн Куһаҕан Кууһума уола, миигин үөрэтэҕин дуо? Киһи да күлэр ээ. Г. Колесов
△ Сөбүлэһии, көҥүллээһин буолуон сөп дии санааһын дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок согласия, разрешения, допущения
Баҕар, куотан иһэн өлүүм даҕаны. Эрилик Эристиин
Ол дьон билигин сирэйдэринэн бааллар. Дьөрү ыйытыҥ даҕаны. М. Доҕордуурап
Чэ, барыахха даҕаны, аны кэргэннээх киһи буоллаҕым дии. С. Ефремов
△ Баҕарыы, ымсыырыы дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок пожелания, зависти
Оо, итиннэ олорпоттор даҕаны! Н. Габышев

көр диэбэт даҕаны
1.
- Баайа суох буолан баран, баайга үлэлиэхпит суоҕа дуо? - Диэх да баар. Күндэ

1. аат.
2. Кимиэхэ эмэ чугас, истиҥ сыһыаннаах, туох эмэ уопсай интэриэстээх киһитэ, атаһа. ☉ Друг
   Доҕор доҕорун алдьархайга хаалларбат (өс хоһ.). Доҕор туһугар уҥуох тостор (өс хоһ.). Доҕорго эрэллээх, Ийэ дойдуга бэриниилээх буолуҥ. Н. Лугинов
   Истиэнэ тэҥэ эрэллээх Истиҥ доҕор буолар дьиҥнээх. Баал Хабырыыс
   △ Ким эмэ таптыыр, сөбүлүүр, чугас бэриниилээх киһитэ; кэргэнэ. ☉ Супруг, супруга; возлюбленный, возлюбленная
   Элэккэй, сайаҕас, Эрэллээх доҕорум, Күөх унаар хонууга Күүлэйдии барыахха. Күннүк Уурастыырап
   Лаана Сережаны олус да өр күүппүтэ, көрдөөбүтэ. Кини ыра санаатын ымыыта гынан, өйүгэр оҥорбут доҕордооҕо. Н. Лугинов. Оо, дьолум, доҕорум, туллугум, Улахан тапталы умнумуох. П. Тобуруокан
3. Уопсастыба олоҕор өйүнэн-санаанан, биир интэриэһинэн кими эмэ кытта биир санаалаах киһи. ☉ Единомышленник; сторонник
   Доҕотторбут сир үрдүгэр үгүстэр, - Кинилэр дьулуурдара Москваҕа түмсэр. А. Абаҕыыныскай
   Саха үлэһит норуотун дьиҥнээх доҕотторо нуучча пролетариата, нуучча бааһынай аймаҕа буоларын ама мин өйдөөбөт үһүбүн дуо? С. Ефремов
4. көсп. Бииргэ сылдьар аргыс киһи. ☉ Попутчик, провожатый
   Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.). [Манчаары:] Мин таһырдьа доҕоттордоохпун, олортон биирдэрин ыҥыран киллэриэххэ. Эрилик Эристиин
   Төһө да сырдыгын иһин, оҕонньордоох чугастааҕы ыалларын дьоно куттанан, доҕоро суох таһырдьа тахсыбат буолбуттара. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Өйгө-санааҕа, киһиэхэ олус чугас ким-туох эмэ. ☉ Существо, близкое человеку или привязанное к нему (напр., о животных); что-л. близкое сердцу (напр., о природе)
   Дорооболоруҥ, доҕотторум, хатыҥнар! Төлөһүйбүккүт, тупсубуккут. Баал Хабырыыс
   Каюр сатабыла уонна кини түөрт атахтаах доҕотторун сырата баар буоланнар …… араас нарын-намчы таһаҕастаах сыарҕа эчэйбэккэ, сыыр нөҥүө өттүгэр этэҥҥэ өрө анньыллан таҕыста. Н. Заболоцкай
   Ыраах айанныыр булчукка Ыт буолар - эрэллээх доҕор. С. Данилов
6. көсп. Бииргэ күрэс былдьаһааччы, утарсааччы. ☉ Соперник в состязании; партнер; противник (напр., в боксе). Эйигинниин тутуһар тэҥнээх доҕор көстүө
7. кэпс. Чугас, билэр киһини эбэтэр көннөрү да дьону эйэҕэстик ыҥырыы. ☉ Употребляется как обращение к близкому человеку, а также как доброжелательное обращение к кому-л. вообще
   Хайа, доҕор, бачча өр Ханна сылдьаҥ мэлийдиҥ? Күннүк Уурастыырап
   «Доҕоор, чаанньыкпыт кыынньа эбээт, чэ, чэйдиэх», - диэтэ Байбал. Күндэ
   Кэбис, доҕоттоор, дьиэҕэ киирэн наҕылыччы кэпсэтиэҕиҥ. И. Никифоров
8. даҕ. суолт.
9. Кимниин эмэ өйүнэнсанаатынан биир, чугас, истиҥ. ☉ Близкий, искренний; связанный с кем-л. тесной дружбой, любовью
   Доҕор дьонтон дууһа сырдыыр, өй үөрэр. П. Тулааһынап
   Доҕор кыыс умнубатах тапталын мүөтэ Туоххаһыйбыт сүрэхпин ититтэ. Т. Сметанин
   Доҕоччугуом, өйдүүгүөн Доҕор уолгун кытары Аргыый куустуһа өйөһөн Андаҕайсар тылларгын? И. Чаҕылҕан
10. Аргыс, көмө буолар. ☉ Сопровождающий, помогающий, поддерживающий
    Эн Мишаҕа доҕор киһи анаатыҥ дуо? С. Ефремов

сыһыан т.
1. Туох эмэ өр кэтэспит, күүппүт кэнниттэн буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (тиһэҕэр, хайа аайы). ☉ Выражает субъективно-эмоциональное отношение говорящего к тому, что долго ожидаемое действие все-таки совершилось (наконец, наконец-то)
Дьэ, өйдөөтө ээ. Амма Аччыгыйа
Кэтэспит Маайбыт, дьэ, кэлбит дии! Эллэй
Тохсус ыйыгар Орлов, дьэ, тахсыбыта. Суорун Омоллоон
2. Саҥарааччы сирэр, кэлэйэр-сиргэнэр, сиилиир сыһыанын көрдөрөр (эмиэ, буолар да эбит). ☉ Выражает отрицательное, осуждающее и презрительно-ироническое отношение говорящего (ну и вот так, тоже мне)
Дьэ дууһа... Сирэйэ да баар дии. Амма Аччыгыйа
Дьэ дьон да бөҕөҕүт дии. А. Федоров. Дьэ көҕүс да көҕүс, бирээмэ бурдук да ыһарга сөп кырыстаах көҕүс буолан биэрдэ. Суорун Омоллоон
3. Кэпсээ диэн соруйар аҥаардаах ыйытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос с побуждением к более подробному рассказу (ну?)
Инньэ дииллэр дии. Дьэ? Суорун Омоллоон
Бу кулгуйдаҕын көр эрэ. Ону дьэ? «ХС»
4. Этиилэр, араас тыллар, этиллиилэр сыһыан суолталарын, сыһыан тыллары, холбоһуктары дэгэттииргэ, күүһүрдэргэ, чорботорго туттуллар. ☉ Оттеняет, усиливает, выделяет, акцентирует модальные значения предложений, различных слов, выражений, модальных слов и сочетаний (ну, ведь, вот, да, еще, ну и, вот это)
Миша, дьэ үөр, бирээнньикпит минньигэс да минньигэс буолсу. Суорун Омоллоон
Бухатыырбыт, дьэ кытаат, Модун тиитин модьуй, тарт! Эллэй
Дьэ бэйэм да ууратаары сылдьабын. Кырдьык, сүрэ бэрт. Амма Аччыгыйа

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны күүһүрдэн-бэлиэтээн, бу баардыы ыйан биэрэри көрдөрөр. ☉ Служит для подчеркивания высказываемой мысли, указания на появление лица, предмета, которого ожидали, на наступление или завершение действия, о котором говорится в высказывании (ну вот, вот и)
Дьэ бу дойдубар кэлэ сырыттаҕым. Софр. Данилов
Оо, дьэ, бу эн кэлэн, Уолум, сытар эбиккин дуу... С. Зверев
Үөлээннээхтэрбин күн бүгүнүгэр диэри, санаабар, күүтэ, кэтэһэ, сатыы турдаҕым дьэ бу. С. Федотов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы хомойон, сэмэлээн-кэлэйэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение, осуждение говорящего (ну и ну)
Быһаххын эмиэ сүтэрбиккин дуу. Дьэ буолан истэхпит.  Дьэ буолан истэхпит. Аныгы учуутал дьиэтигэр - былыргылыы илиинэн киирии. «ХС»

көр буолар да эбит (эбиккин)
Дьон ол курдук эттилэр, дьэ буолар эбит. А. Сыромятникова
Ханна барбыта буолуой? Дьэ буолар да эбит... В. Протодьяконов
Дьэ буолар да эбит, бачча үрүк-түрүк сылдьан аны бөрө аһылыга буолара хаалбыт эбит буоллаҕа. В. Ойуурускай
Кини дьонтон үөрбүтүн, аны мин киниттэн үөрбүппүн... Дьэ буолар да эбит... «ХС»

туттул. сыһыан холб.
1. Толкуйга түһүүнү, эргитэ санаан туох эмэ санааҕа, түмүккэ кэлиини көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что говорящий размышляет о чем-л. или уже пришел к какому-л. заключению, убеждению (м-да)
Дьэ буоллаҕа... Сир боппуруоһун быһаарбатах буоллахтарына, туһалаах кэпсэтии тахсыбатах буоллаҕа. И. Гоголев
Дьэ буоллаҕа. Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы тугу эмэ кыратык эргитэ санаан баран, сөбүлээбэт сыһыанын биллэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего после некоторого размышления про себя (ну так-так, ну и ну)
- Бу Уулааҕы өлөртөрүллүбэт... Бара туруҥ! - Дьэ буоллаҕа... - диэн баран ыстаап тойоно, саллааттарын ыҥыран, тахсан бардылар. Эрилик Эристиин
«Дьэ буоллаҕа... ол эрээри аллараттан инициатива...» - диэн Милан Егорович быһаарыыта суох ыҥыранан кэбистэ. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Оннук буолуон сөп диэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие с оттенком уверенного допущения (да, вполне возможно)
- Ата кыайбатаҕына, дабааҥҥа таһаҕастаах сыарҕатын бэйэтэ соһон таһаарар дииллэр. - Дьэ буолуо, кини олус күүстээх киһи.  Дьэ буолуо. Абааһыны биирдэ эмэ мунньахха үчүгэй аҕайдык олоро түһүөр диэри кириитикэлээн биэрбэккин! В. Ойуурускай

саҥа алл. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этиитин кытта эмоциональнайдык сөбүлэһиини, кинини бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное согласие, подтверждение слов собеседника (да, и не говори)
- Дуня үҥкүүһүт кыыс эбит. - Дьэ быһа, дыгыйан түһэн сүрдээх.  Дьэ быһа! Эн, тоҕойум, оттон биир тыйыс санаалаах инигин? «ХС»
«Дьэ быһа, этимэ даҕаны», - хомойо истибит, хом түспүт куолаһынан Алааппыйа эттэ. В. Протодьяконов

саҥа алл. сыһыан холб. Суланыы-муҥатыйыы көмөтүнэн кытаанах балаһыанньаны бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего по поводу сложившегося безвыходного, трудного положения (какое несчастье, какое наказание, вот мучение)
«Туох биһигини быыһыай, абырыай? Дьэ бэрт да өлүү доҕор. Дьэ бэрт да өлүү доҕор», - дии-дии Натаа иэмэ-дуома аһаабыта буолла. Суорун Омоллоон

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан, этэр санаа дьиҥнээҕин, суолталааҕын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника к сообщаемому и придания высказыванию доверительного, значимого характера (видите ли, ты пойми)
Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
Дьэ диэ, олох, киһи итинник айыллыбыт, мунар-тэнэр элбэх, эн тукаам, барытын көрөр буолуоххун сөп. «ХС»
Дьэ диэ, биһиги да дьонтон хаалсыбат дьоммут. «ХС»

сыһыан холб. Түбэлтэ, хайааһын соһуччутун уонна буолар күүһүн эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Эмоционально усиливает неожиданность, силу, степень проявления действия (как вдруг, на тебе, как)
Дьэ доҕоор, эмискэ, хамаандалаабыттара эбитэ ини, биһиги өттүбүтүттэн туох да тулуйбат амырыыннаах уота өрөһөлөнө түстэ. М. Доҕордуурап
Дьэ доҕоор, тыа диэки ыстаммат дуо?! Т. Сметанин
Дьэ доҕоор, кыыһыран, өһүргэнэн бурҕайан турбат дуо?! В. Ойуурускай
Оҕонньор, дьиэтигэр тиийбитэ, дьэ доҕоор, дьиэтин иһэ биир кэм күлүмүрдэс буолбут. «Кыым»

сыһыан холб. Этэр санааны эмоциональнайдык күүһүрдэн, кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника путем эмоционального усиления высказываемой мысли (ну брат, ну и, вишь)
Дьэ доҕор, манна да иһиллибэт. Дьэ доҕор, тымныы бөҕө буолбут. Дьэ доҕор, күүс буолбат дуо!  Дьэ доҕор! Мин эйигин ити курдук быһый буолуо дии санаабатаҕым. Эрилик Эристиин
Дьэ доҕор, олохторун хайаан даҕаны силигин ситэрэн туран оҥостор дьон эбит. Багдарыын Сүлбэ

сыһыан холб.
1. Этэр санааны күүһүрдүүнү, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, выделения высказываемой мысли (вот, ну вот)
Алыптаах үөрэх күлүүһүн ыламмыт Айылҕа кылаатын ааннарын аһыахпыт. Дьэ дуо, оччоҕо айылҕа бэриниэ, Аан-аанын биһиэхэ тэлэйиэ! Эллэй
Дьэ дуо! Кини диэтэх Киэҥ уораҕайдарын Кэрийэ көрөн, Баараҕай палааталарын Батыһа хааман [истим]. С. Зверев
Дьэ дуо, санаарҕаама, оннук олоруохха! «ХС»
2. Этэр санааны эмоциональнай-эксперссивнэй бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное подтверждение, утверждение говорящего (конечно же)
Баччаҕа, дьэ дуо, муҥха үгэнэ буоллаҕа дии.  Билигин оҕолордуун оонньуу сүүрдэҕим ээ. Дьэ дуо! Н. Габышев

сыһыан холб.
1. Соруйар туохтуурдары кытта көрдөһүүнү, сүбэлээнтакайан, баҕаран этиини көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами в повелительном наклонении, выражает просьбу, наставление, пожелание (пожалуйста, ну пожалуйста)
Дьэ дуу, сарсын кэлээр. Дьэ дуу, маннык суруйбат буол.  Дьэ дуу, Айыыһыт аҕаскыт Аныгыскы да өттүгэр Айхаллыы туруохтун! Болот Боотур
Дьэ дуу, эһээ диэ. М. Доҕордуурап
2. Этэр санааны чиҥэтиини, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания, выделения высказываемой мысли (о, конечно, ого)
Дьэ дуу, кинээспин мин даҕаны ытыктыыр, маанылыыр киһибин. Н. Туобулаахап
Дьэ дуу, күн тахсан эрэр эбит, барыахха. М. Доҕордуурап
Дьэ дуу, санаан көрдөххө, биһиги сыаны-арыыны хостуур, кэскиллээх үлэни оҥоро турабыт. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Туох эмэ мэлдьи, хатыланан буоларын сөбүлээбэти бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство говорящего по поводу повторяющегося действия (ну вот, вот те раз, ну вот опять)
Дьэ ити! Кэм да хомунан бүтэ илик.  - Уу даа?.. Өйдөөн истибэтим ээ... - Дьэ ити! Н. Заболоцкай

сыһыан холб. Саҥарааччы ким эмэ сөптөөх кэмин аһаран баран, кэмниэ-кэнэҕэс тугу эмэ оҥорорун сиилэһэн соҕус бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональную, с оттенком осуждения оценку действия, совершаемого не вовремя, с большим опозданием (наконец, наконец-то)
Самыыр түһэн барбытыгар, дьэ кэлэн, отун мунньа киирдэ.  Дьэ киһи-сүөһү элбээбитин кэннэ, дьэ кэлэн [соҕотоҕун сылдьартан куттанаҕын] дуо? В. Яковлев
Икки тыҥата баранан, Этэ-сиинэ бүтэн баран, Өлүөн аҕай иннинэ, Үнүр манна, дьэ кэлэн, Үрүҥ күммүн көрдөр диэн, Үүйэ-хаайа туппута. Күннүк Уурастыырап
Кэргэнэ, мэктиэтигэр көҕөрүөр диэри кубарыйан хаалбыт сирэйиттэн, сабыччы көрбүт харахтарыттан Буров, дьэ кэлэн, олус диэн соһуйда. «ХС»
△ Сэмэлиир дэгэтэ арыт суох буолар. ☉ Иногда не имеет оттенка осуждения
Ол бусхааттаах муора кытыытыгар, Муоралыы муҥура суох туундаратыгар Өртөн ыла сылдьыахпын баҕарбытым, Өбүгэм өтөҕүнүү тартарбытым. Дьэ кэлэн, көрөн астынным, Күн киирбэт сиригэр сырыттым. П. Тобуруокап

ситим сыһыан холб. Төрүөт сибээһин уонна саҥарааччы бэлиэтээн, чиҥэтэн этиитин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения причинной связи с субъективным подчеркиванием, акцентированием (вот потому, вот поэтому, вот почему)
Дьэ ол иһин болҕомтону итэҕэскэ ордук күүскэ туһулуурга тиийиллэр. Софр. Данилов
Ол быыһыгар саамай таптыыр оонньуутун, баарыһы, эмиэ умнубата. Дьэ ол иһин кини ыһыах бары оонньуутун ситэ көрбөтөр даҕаны, итэҕэстийэ санаабата. Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Этиллибит санаалары түмэн этиини, түмүк оҥорууну, уопсай түмэн өйдөөһүнү көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного обобщения, общего заключения о высказанном ранее (ну вот так)
Дьэ ол курдук сэлиэнньэни тула алмаас көрдөөн чүүччэйэ сылдьан күөхтүҥү өҥнөөх сомоҕо таас түөлбэлээн сытарын булаллар. Н. Якутскай
Дьэ ол курдук, уол оҕо барахсаны дьо-сэргэ, көтөр-сүүрэр, айылҕа ордук кэрэхсиир буолар. В. Иванов

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этиллибит санаалары түмэнтүмүктээн этэрин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного заключения, обобщения высказанных ранее мыслей (вот таким образом, вот поэтому, вот так)
Дьэ онон, быйыл булт хайдаҕын сылыктыы сылдьар быһыым. С. Никифоров
Дьэ онон, кинилэр биирдэрэ наһаа эдэр, биирдэрэ наһаа кырдьаҕас дьоннор күнү-күннүктээн дьиэлэригэр олороллор. В. Иванов
Дьэ онон, Доропуун оҕонньор сэттэ уон сэттэ саастааҕа мунааҕа суох. Н. Заболоцкай

туттул. сыһыан холб. Кыаллыбат диэн утарсары, аккаастыыры көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, отказ из-за невозможности допущения, совершения и т. д. того, о чем говорится в высказывании (ну нет, вот нельзя, невозможно)
Дьэ сатаммат. Аан бастаан уруокпун үөрэтиэх. Дьэ сатаммат. Манна киирэр бобуулаах.  Дьэ сатаммат. Кини бүгүн күрэхтэһэ оройуоҥҥа барбыта. Н. Габышев

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Дьэ сор диэтэҕиҥ. Бу кэриэтин ситэн сиэбитэ буоллар, күн эрэйин көрүөм суоҕа этэ. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы толкуйдуу түһэн баран, сөбүлэһиитин көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего после некоторого раздумья (ну и ладно)
Дьэ сөп. Биһиги да массыына атыылаһыахпыт. Дьэ сөп, мантан антах кыһаныахпыт.  Дьэ сөп. Сарсыарда чугаһаан эрэр. Утуйа түһэн ылыахха. И. Гоголев

сыһыан холб. Истээччи болҕомтотун тардар, кэпсээни сэргэхситэр сыалтан бэлиэтээн-чопчулаан этиини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания высказываемой мысли в целях оживления рассказа и привлечения внимания собеседника (ну вот)
Дьэ туран бараллар. Н. Габышев
Дьэ туран, мутугу харбаан ылан быраҕан кыыраппыт! «ХС»
Дьэ туран, күһүн муус тоҥуон аҕай иннинэ, оппун кэбиһэн баран, Кус ытан сиэри күөлбэр киирдим. «Кыым»
△ Этиллэр санаа, хайааһын соһуччутун, күүтүллүбэтэҕин көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Выражает неожиданность совершения действия, наступления какого-л. состояния и т. п. (и вот вдруг, и вдруг)
Дьэ туран, кыһын ортото киһибит уоппуска ылан, соҕуруу көтөн тигинэтэн хаалла. Н. Габышев
Дьэ туран, күүстэринэн, оҕонньор буолумматаҕын да үрдүнэн, били күөх уот аттыгар туруоран эрэн, тула өттүттэн хаартыскаҕа уһул да уһул буолбуттара. В. Иванов
△ Түмүктүүр, түмэр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок заключения и обобщения (вот так, итак)
Охсорун кытта уоттара, бытарыс гына түһэргэ дылы гынар да, мэлийэн хаалар. Дьэ туран, сүтэрэн кэбиһэллэр. Суорун Омоллоон
«Чэ буоллун. Сакалааттаһыахха», - диэн саайда. Дьэ туран, сакалаат барар. «ХС»

ситим сыһыан холб.
1. Этэр санааны уруккуну кытта тэҥнии тутан, сибээстээн туран эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли путем сопоставления, соотнесения ее с предыдущим контекстом (и после этого, после всего этого)
Дьэ уонна, дьону итэҕэй. С. Ефремов
Кини билигин үлэһит. Дьэ уонна, уруккутун курдук, күн ортотугар диэри утуйа сытыа дуо? А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы этэр санаатын урут этиллибиккэ туох эмэ хос санаалаах холбуурун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному, указывая на то, что она содержит дополнительную информацию (и к тому же)
Дьэ уонна, муҥ саатар, собуот тутуллуо диэн, итэҕэйэ да санаабаттар. А. Сыромятникова
Дьэ уонна, босхо харчыны ама сирбэт ини. «ХС»
3. Этэр санааны уруккуга бэлиэтээн, чорботон холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному с выделением, подчеркиванием того, о чем говорится (ну еще и, кроме того)
Дьэ уонна эйиэхэ туох сонун баар? И. Гоголев
Дьэ уонна кимнээххиний? С. Ефремов
Ардыгар, хаар түһэн биир кэм үллүктүүрүн манаһар. Дьэ уонна, бу курдук утуйбатах түүннэригэр, ыйдаҥаны кытта астыныар диэри сэһэргэһэр. В. Иванов
4. Хайааһын буолан иһэр бэрээдэгин бэлиэтээһин дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Указывает на последовательность действий, о которых говорится в высказывании, с оттенком подчеркивания (и потом)
Оттон улахан оҕолор таһырдьа тахсан тоҥон хаалбатыннар диэн, ааны таһыттан баттатан кэбиһэрбит. Дьэ уонна хотоммутугар үлэлии сылдьаммыт, олбуксолбук ойон тахсаммыт, дьиэбитин таһыттан көрө охсон киирэрбит. В. Иванов
Дьэ уонна, сымыйарҕаабыккыт бу баар, илэ хараххытынан көрөн итэҕэйиҥ диэн буолара дуу? Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Эмоциональнай быһа бааччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное категорическое утверждение с оттенком заключения, вывода (и вот после всего этого пойди (разберись, докажи и т. д.))
Барса балтараа эрэ буолбакка, биэс-алта мөлүйүөҥҥэ тиийиэҕэ. Дьэ уонна баран, бырайыагы уларыппаппыт, уруккутунан хаалларабыт дии сырыт! В. Яковлев
Дьэ уонна баран, эн аахса сырыт. «ХС»

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Бу манан эмиэ иҥэрэн кээспит. Дьэ үчүгэй да сордоох доҕор. А. Софронов

саҥа алл. сыһыан холб. Туох эмэ өр күүттэрэн баран буолбутуттан үөрэн, сөбүлээн (ардыгар сэтэриир дэгэттээх) сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает одобрение, радость (иногда с оттенком злорадства) по поводу осуществления чего-л. долго ожидаемого (ну наконец-то)
Дьэ эбэтээ, күтүр өстөөх бохтор күннээх эбиккин дии. Суорун Омоллоон
Дьэ эбэтээ! Кэһэйдигит дуо, хаанымсахтар! Н. Лугинов
Дьэ эбэтээ, кини, штаб дьиэтэ, ити турар. «ЭК»

сыһыан холб.
1. Ханнык эмэ хайааһын соһуччу уонна эмискэ буоларын күүһүрдүүнү-чорботууну көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, подчеркивания неожиданности и моментальности совершения действия (как вдруг, вдруг неожиданно)
Дьэ эбээт, тыас бөҕө тыаһаата да, муус тосту барда. Суорун Омоллоон
Лабааҕа кэтиллэкэтиллэ сүүрэн истим. Дьэ эбээт, эмискэ оҕо ытаан бэбээрдэ. Т. Сметанин
Күлүүһү алдьатан, дьэ эбээт, таһыттан сүүрэн киирдилэр, оһох уотун күөдьүттүлэр. Бэс Дьарааһын
2. Өр күүтүллүбүт түгэн кэлбитинэн саҥарааччы сорунуутун көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего в связи с наступлением долгожданного момента (нука, наконец, ну наконец-то)
Дьэ эбээт, биһиги да оонньоон-көрүлээн хааллахпыт!  «Дьэ эбээт» диэбиттии бөҕөстөр көбүөрдэригэр хабырдык киирсибитинэн, сытыытык бырахсыбытынан бардылар. «Кыым»

сыһыан холб. Этиллэр санаа эмискэтин уонна буолар күүһүн саҥарааччы эмоциональнай-экспрессивнэй бэлиэтээһинин, күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для эмоционально-экспрессивного подчеркивания, усиления моментальности, неожиданности, силы проявления, необычности того, о чем говорится в высказывании (ну тут уж как, ой ужас вдруг, и вот на тебе)
Дьэ эбээт доҕоор, Наһаар алдьатан турбат дуо. Суорун Омоллоон
Онтон, дьэ, табаларбын үүрэн батыгыратан бөһүлэккэ кэлэн истэхпинэ, дьэ эбээт доҕоор, уот өрө чаҕылыҥныы түстэ, саа тыаһа бөҕө тибигирээтэ. Болот Боотур
Туох сыта буоллаҕай диэн, эргиллэн көрүөх буолтум, дьэ эбээт доҕоор, отон угун үрдүгэр сытар эбит ээ кини күтүр. Суорун Омоллоон

сыһыан холб. Этиллэр санаа эмискэтин уонна буолар күүһүн саҥарааччы экспрессивнэй бэлиэтээһинин, күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для субъективного экспрессивного подчеркивания, усиления моментальности и силы проявления того, о чем говорится в высказывании (как вдруг, тут-то вдруг)
Дьэ эбээт доҕор, будулҕан буола түстэ, чүмэчи уотун саба үрэн кэбистилэр быһыылаах. М. Доҕордуурап
Дьэ эбээт доҕор, Арамаан хаһан да куттамматаҕын куттанар. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэт, кыыһырар сыһыанын үксүгэр сиилиир дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, осуждение говорящего, часто с оттенком иронии (ну опять же, ну тоже мне)
Дьэ эмиэ биһиэхэ «бэрт буолан» кэлээхтээтэҕэ дии. Суорун Омоллоон
«Дьэ эмиэ таҥара киситэ - үөрэтиэх, итэҕэтиэх киси!» - диэн уоллара кэлэйэн тахсан барда. П. Ойуунускай
Дьэ эмиэ моһуок диэтэҕиҥ. «ХС»

сыһыан холб.
1. Соруйууну, дьаһайыыны көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение (ну-ка)
Дьэ эрэ, кэпсээ. Дьэ эрэ, кэпсээ. Н. Габышев
«Дьэ эрэ, ыттыах буолбут сиргэр ытын», - диэтэ Коля. Эрилик Эристиин
Дьэ эрэ, оччоҕо эн икки атахтааҕынан биир аппаны толор, мин эн куттанар көтөргүнэн биир аппаны толоруум. Суорун Омоллоон
△ Хайааһыны холбоһон оҥорорго ыҥырыы дэгэттэнэр. ☉ Выражает призыв к коллективному действию (давайте-ка)
Дьэ эрэ, Элбэх илиилэниэххэ, Үгүс күлүктэниэххэ! С. Васильев
Дьэ эрэ, хата тириитин сүлбүтүнэн барыахха. «ХС». Дьэ эрэ, аны сэбиэдиссэйи истиэҕиҥ. И. Семенов
△ Суоһурҕаныылаах сэрэтии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предупреждение с угрозой (ну смотри)
Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ! Ньургун Боотур
2. Хайааһын кэмин аһаран баран, субу эрэ буолбутун бэлиэтиири көрдөрөр (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как совершившегося только что или по истечении положенного времени (наконец - редко употр.)
Аня кийиит кыыс буоларын дьэ эрэ билинэн, толлоро, симиттэрэ улаатан истэ. В. Иванов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы муҥатыйыытын-суланыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование говорящего (вот мученье какое)
Бухгалтерияҕа төттөрү биэриэхпин, өссө ордук сааттаахха дылы, бары күлүү гыныахтара турдаҕа. Дьэ эрэй диэтэҕин. В. Яковлев
Күнүһүн үлэбэр, дьэ эрэй диэтэҕин, бары-барыта сымыыт буолан көстөр. Н. Габышев

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санааттан киһи, бэркиһээн, сонньуйарын көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что высказываемая мысль или описываемая ситуация настолько несуразны, комичны, что вызывают смех (даже смех разбирает, даже смешно)
Киһи күлэр даҕаны. Мантан антах туох барыта кэпэрэтиип киэнэ диэн ааттанан үс төгүл ыарыа үһү. — Бу кутуруктаммыт да баар эбээт, ааһан баран. Киһи да күлэр. Күндэ
Ол обургу син онуманы булан этэр эбит. Киһи да күлэр. С. Ефремов
Киһи күлэр даҕаны. Бу анньар дьон буолбатах! Баал Хабырыыс

сыһ. Билиҥҥэ диэри, билигин да. ☉ Все еще, до сих пор
Лейтенант тугу да кэпсэппэт, кыыһырбыта кэм да ааһа илик быһыылаах. Т. Сметанин
[Ордосов:] Оҕонньорууска, кэм да дойдулуу иликкин дуу? А. Федоров. Копырина бу айдааны кэм да истэ илигэ. С. Федотов

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ табыллыбатыттан, тугу эмэ сөбүлээбэккэ суланарын, муҥатыйарын, абаккатыйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, причитание, негодование говорящего по поводу того, что составляет содержание высказывания (ох, какая беда ; о, какое мучение ; о, горе какое)
Муҥ да буолар эбит, бу хаһан тохтуох ардаҕый? «ХС»
Муҥ да буолар эбит, уһун сайыны быһа оттоо бут оппут уокка былдьанна. «Чолбон»

(ДАА, ДАҔАНЫ) ситим сыһыан холб. Саҥарааччы эмискэ өйдөөн, итэҕэйэн кэлиитин көрдөрөр. ☉ Выражает внезапную догадку, понимание и убеждение говорящего (так и есть, вот поэтому-то)
Бэйи-бэйи, ол ким эрэ сыыры таҥнары сүүрэн быластаан түстэ, ол иһин да, Хобороос! И. Гоголев
Оо, ол иһин да, тыаһы истибэт буолбуппун, сэрэйбитим ээ. Т. Сметанин
Ээ, ол иһин даа, кэм буолуо. Н. Габышев
Ол иһин даҕаны этэллэр ээ, дьахтар санаата аһынааҕар кылгас диэн. МНН

ситим сыһыан холб. Төрүөт ситимэ дэгэттээх түмүктээн, түмүк оҥорон этиини көрдөрөр. ☉ Выражает заключение, итог с оттенком причинной связи (так, итак). Онон дьэ, кэпсэттэххэ табыллар
□ Боппуруос ол курдук улаханнык уустугурбут, онон дьэ дириэктэрэ суох быһаарыллыбат буолбут. «Кыым»
Онон дьэ, туруорбут боппуруостарбытын көрүөҕүҥ. «ХС»

I
аат.
1. Олох олорон бүтүү, тыыннаах сылдьыы бүтүүтэ. ☉ Конец жизни, смерть. Өлүүттэн быыһан
□ Өлүүнэн тыынааччы өстөөҕү ирдиибит, Өр кэмҥэ буулаабыт өһүөнүн иэстиибит. А. Абаҕыыныскай
Абаҥ-сатаҥ, абааһы көрүүҥ өһөгөйдөөх өстөөх өлүүтүнэн түмүктэннин. Т. Сметанин
2. Улахан ыарыы, киһи үксэ ыалдьар ыарыыта, сыстыганнаах ыарыы, уһуннук үтүөрбэккэ ыалдьар ыарыы. ☉ Заразная болезнь, эпидемия. Буоспа өлүү. Дьэҥкэ өлүү. Одуруун өлүү. Хотугу өлүү. Сотуун өлүү. Босхоҥ өлүү
□ Ол кыһыныгар ойоҕостотон (сэбиргэхтэтэн) ыалдьыбытым, онтон ыла сэллик өлүү буолан аалларан ыалдьа сылдьыбытым. Күндэ
3. Иэдээн, алдьархай, сор-муҥ. ☉ Беда, горе, несчастье
Өлүү бөҕө үтүрүөтэ, алдьархай бөҕө ааҥнаата, кыайтарархотторор күнүм кэллэ! Ньургун Боотур
«Биһигини туга да суох хааллараҕыт дуу, – Татьяна модороон тарбахтардаах суон илиитин мускуйбахтаата, – өлүү да буолар эбит». М. Попов
4. Күнү ый хаххалаан көстүбэт буолуута, ыйы сир күнтэн хаххалааһына. ☉ Затмение луны, затмение солнца. Күн өлүүтэ. Ый өлүүтэ
□ Ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлүүтэ буолар дииллэрэ. Амма Аччыгыйа
♦ Өлүү айаҕын (суолун) бүөлүү түс — иэдээн-алдьархай буоларын тохтотоору бэйэни толук биэрэри кэрэйимэ. ☉ Быть готовым жертвовать собой ради предотвращения большой беды
Быраһаай, Ваням, өлүүм айаҕын Бүөлүү түһээри санаан турабын, Эйигин бастаан эрдэ үөрдэрбин Эппэтэх иэйиим сүрэхпэр ытыыр. И. Егоров. Өлүү айаҕын өҥөйөн тур — өлүү-тиллии кирбиитигэр тур. ☉ Быть на грани жизни и смерти, находиться на краю гибели
Бэҕэһээ таптыыр киһим алдьархайга түбэстэ, Бүгүн оннооҕор ордукка киирэн биэрдэ: Күнэ өлбөөрдө, Өлүү айаҕын өҥөйдө, Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов
Өстөөх тыылыгар тахса сылдьаммыт Өлүү айаҕын өҥөйөн туран, Сиэхсит фашистан өһү аахсаммыт, Кырыы сиринэн төннөн испиппит. И. Егоров. Өлүү киэнэ дүбдүргэнэ, сах киэнэ быһылаана фольк. — иэдээннээх ыксал, тиэтэл. ☉ Окаянная суматоха, дьявольская сумятица. Өлүү өллөйдөөх, алдьархай абыраллаах — куһаҕан да үчүгэйдээх буолар. ☉ соотв. нет худа без добра. Өлүү-сүтүү көтөллөнөн — дьон элбэхтик ыалдьар, өлөр ыарыытын аҕалан, тарҕатан. ☉ Неся смерть, гибель, болезни (эпидемию, моровое поветрие). Улуу дьыл оҕуһа, Дьаҥ-дьаһах таһаҕастанан, өлүү-сүтүү көтөллөнөн Көмүскүүр күнүҥ дьонун Күһүҥҥүттэн ыла күл-көмөр гынар буоллуҥ… Өксөкүлээх Өлөксөй. Ыт өлүүтүгэр өлө сыспык- кын — туох да солуута суохха өлө сыспыккын. ☉ Чуть не пропал из-за сущего пустяка
Дьэ кырдьык, ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын, көрөн туран бу маннык дириҥ хаспахха киириэҥ суох этэ, арыый мэччэркэй соҕуска сытыаҥ этэ. Т. Сметанин
◊ Өлүү дьирибинэй балык миф., фольк. — олоҥхоҕо баар Уот Кудулу байҕалҕа, өлүү уутугар да сылдьар кыахтаах балык. ☉ Мифическая рыба, имеющая способность плавать в Гибельном огненном море или в мёртвой воде (в олонхо)
Ытык Хахайдаан Өлүү дьирибинэй балык буолан [байҕал] Өһөхтөөх дьэбэрэтин Үс күөс быстыҥа холобурдаах Үлтү сырбайан сылдьан …… Көрдүү сатаата. П. Ойуунускай. Өлүү уута фольк. — олоҥхоҕо баар тыынар тыыннаах тулуйбат, бэл сымара таас үлтү барар уута. Арай Ньургун Боотур, Мүлдьү Бөҕө курдук орто дойду улуу бухатыырдара тимир сордоҥ балык буолан сөтүөлүөхтэрин сөп. ☉ Мёртвая вода (в олонхо)
Өлүү уута өрө түллүүтүгэр уҥуоргу очуос таас хайа үрдүгэр сордоҥ балык «лас» гына түстэ да, киһи киһинэн буола түстэ. Ньургун Боотур
Аҥаар өттүгэр арҕахтаах эһэ кэтэҕэр Өлөр өлүү уута Өлбөөдүйэ көҕөрөн көстүөҕэ. П. Ойуунускай. Өлүү чөркөчүөк төрдө фольк. — олоҥхоҕо Аллараа дойдуга саамай күүстээх абааһылар олорор сирдэрэ. ☉ Обиталище самых сильных абаасы Нижнего мира (в олонхо)
Хараҕым кырыытынан өлүү Чөркөчүөх төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
ср. тат. үлем ‘смерть’
II
аат.
1. Түҥэтиигэ кимиэхэ, туохха эмэ тиксэр туох эмэ сороҕо. ☉ Часть, доля, достающаяся кому-л. при дележе
Бандьыыттар күөрэйдэхтэринэ, быйыл сайын Аймаан кытылыттан икки өлүү сири ылбыппыт эмиэ иэстэниэ. Эрилик Эристиин
«Бэҕэһээ тойонум аах эт сиэбиттэрэ, онтон ити өлүүбүн аҕаллым», — диэтэ Байбал. Күндэ
2. мат. Биир чыыһыланы атыҥҥа түҥэтииттэн ылыллар чыыһыла. ☉ Частное
Түҥэтииттэн тахсар чыыһыланы өлүү диэн ааттанар. ШИН А
◊ Өлүү ыйааһын физ. – биир кубическай сэнтимиэтир бэссэстибэ кыраамынан ыйааһына. ☉ Удельный вес
Тоҕо тимирбэт? Туустаах буолан дуу өлүү ыйааһына ньулуун уутааҕар ордук ыарахан. И. Данилов
1963 сыллаахха тохсунньу алта күнүгэр кэнники түөрт сыл устатыгар үлэҕэ киллэриллибит бырамыысыланнас сүрүн пуондаларын өлүү ыйааһыннара түөрт уон икки бырыһыан буолуоҕа. «Кыым»
ср. алт. үлү, др.-тюрк. үлүг ‘доля, часть’

сыһыан холб.
1. Бу түбэлтэҕэ ким-туох эмэ хайааһына куһаҕаҥҥа анаабыт, кыһайбыт курдук тоҕооспутун сөбүлээбэт санааны бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательную эмоцию говорящего по поводу действия кого-чего-л., совершённого в данной обстановке (к несчастью, как назло)
Бу иһэрин, өлүү түбэлтэлээх, Түүлээх Уллуҥах көрдө. Суорун Омоллоон
Онуоха, өлүү түбэлтэлээх, Манчаары саһан сытар сириттэн эмискэ турбут. «ХС»
Сатахха, өлүү түбэлтэлээх, бэйэм ыалдьан хааллым. «Чолбон»
Өлүү болдьохтоох, ол түүн торҕоннообут бөрөлөр икки табатын сиэн кэбиспиттэрэ. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Ханнык эмэ хайааһын көннөрү түбэлтэ курдук тоҕооһорун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Характеризует высказываемую мысль как простое совпадение, как явление, произошедшее случайно (как раз в этот момент, к сожалению). Ахтыһарбытын аҕай кытта, киһибит өлүү болдьохтоох, бу киирэн кэллэ
□ Кыһалҕа алҕаан бүтээтин кытта, өлүү түбэлтэлээх, лоскуй былыттан дохсун толон курулаата. И. Гоголев
Өлүү түбэлтэлээх, Уйбаан аҕата Томторук оҕонньор, эмиэ киһи этим буолан, бу мунньахха кэлэн умса түһэн олорор. Эрилик Эристиин

өлүү болдьохтоох

– муҥ да буолар эбит диэн курдук (көр муҥ)
Өлүү эбит доҕор. Сүгүн олорпот киһи үөскээтэҕэ. Болот Боотур

сыһыан т. Кэмсиниини, муҥатыйыыны көрдөрөр (үксүгэр риторическай, ыйытар этиилэргэ тут-лар). ☉ Выражает сожаление, сетование (употр. преим. в риторических, вопросительных предложениях). Тоҕо да аҕабыттан ыйыппатаҕым буолла!
□ Тоҕо да аҕалтым буолла бу ууну? Ч. Айтматов (тылб.)

туох аатай диэн курдук
Туох аатай доҕор, барыттан-бары куттана, хайыҥ охсуна сылдьар диэн. Софр. Данилов
Туох аатай доҕор, оннук быһыыланар! «ХС»

көр уой II
Уой да, доҕотторуом, Олус да одурууннаах, Наһаа да алдьархайдаах буолар эбит даа! С. Зверев
[Катя:] Уой даа... Туох алдьархайай, аны өлөрөн кээһиэхтэрэ. С. Ефремов

(ДАҔАНЫ, ЭМЭ, ЭРЭ) быһ. суох солб. аат. Биир өлүүгэ төһөлүү түбэһэрэ. ☉ По несколько, по сколько-нибудь. Хастыы да сыарҕа от

түмэр солб. аат. Хас да, хас эмэ. ☉ Несколько
Петрушкалаах хаһыа да буолан хаарынан сэриилэһэн кыыдамнаттылар. М. Доҕордуурап

сыһыан холб. Күлэн, сэнээн, сиилиир этиини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежение, иронию говорящего относительно объекта высказывания (ну и, тоже мне!)
Кэрэдэх, эн, эмиэ дьэ, киһи буолаҥҥын. П. Ойуунускай
Эмиэ дьэ кусчут дии. Н. Габышев
Эмиэ дьэ, дириэктэр! Г. Угаров

саҥа алл. сыһыан холб., көр муҥ да буолар эбит
Оо дьэ, эмиэ сорум эбит доҕор. Хайдах гынан итэҕэттэриэх муҥум буолла! С. Ефремов

сыһыан холб. Быһаччы утарыы, аккаас, олох наадата суох. ☉ Выражает резкое возражение, прямой отказ. Эс суох доҕор, ону мин билэр үһүбүн дуо?!
□ Эс суох доҕор
Тоҕо күнүүлүөм суоҕай, өскө туох эмэ баар эбит буоллаҕына. И. Семёнов

саҥа алл. Туохтан эрэ улаханнык дуоһуйууну, астыныыны, сөҕөмахтайа үөрүүнү көрдөрөр. ☉ Обозначает чувство восторга, радостного удовлетворения чем-л.. Аай-да биһиги! Үлэ бөҕөнү үлэлээтибит!

сыһыан холб.
1. Кыра соҕус мөккүһүү дэгэттээх иэйиилээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное утверждение высказываемой мысли с некоторым оттенком полемики (соотв. еще бы, как же)
Ама да! Айхаллаамына! Саха омук историятыгар аан маҥнай саха киһитэ Германияҕа үктэннэ. Т. Сметанин
Ама даҕаны, кыһаллан үлэлээтэхпинэ, атыттартан хаалыа этим дуо? Т. Сметанин
Ама даҕаны, көрөн туран быыһыах айылаах буолан баран, сүөһүнү өлөрө туруо дуо? С. Ефремов
2. Утарар ситимнээх баһылатыылаах холбуу этии састаабыгар киирэн «төһө да буолтун иһин» диэн курдук ситим тыл суолтата дэгэттэнэр уонна этэр санааны иэйиилээх күүһүрдүүнү көрдөрөр (ардыгар суланыы дэгэттэнэр). ☉ Употребляясь в составе уступительного предложения, приобретает оттенок значения уступительного союза и выражает эмоциональное нагнетание высказываемой мысли (иногда имеет оттенок сетования; соотв. хотя и, хотя бы даже)
Ама да, Деомид Бакланов буолбутун иһин, Днестр өрүһү аны харбаан тахсыбата чахчы, өрүс уута тымныйбыта! Н. Якутскай
Ама да, билигин илбис дьиикэй аллараһын күлүүтүн истэрбит иһин, — биһиги да кыыс дьэҥкэ күлүүтүн, олох муусукатын сүүрүгүн истиэхпит, билиэхпит. Т. Сметанин
Ама даҕаны, ыар батталлаах былаас туһунан кырдьыгы этэн, хараҥа айыылаахтар курдук көстөн, көскө баран иһэрбит иннигэр, син киһиттэн төрөөбүт киһилэрбит. Эрилик Эристиин
△ Риторическай ыйытыы уонна инверсия көмөтүнэн ситимниир дэгэтэ лаппа күүһүрэр. ☉ При наличии риторического вопроса и инверсии усиливается союзный оттенок значения
Ол төһө өр буолла, ама да бүгүн умнуллубут курдугун иһин! Суорун Омоллоон
Ол эрээри, төрөппүт аҕам кыһарыйан умса анньан биэрбэтэҕэ буоллар, мин да үтүө олоҕу булуом этэ, ама да таас хайа быыһыгар олорорго анаппытым иһин. Н. Неустроев

сыһыан холб.
1. Туох эмэ туһунан эмискэ өйдүү биэрэр этиини көрдөрөр. ☉ Выражает внезапное припоминание высказываемой мысли (да, да правда, кстати)
Арба да, дойдубар кими кытта тахсарбыный? Г. Колесов
Арба даҕаны, эн суол оҥоһуутугар ананан тураҕын эбээт. С. Ефремов. [Кардашевскай] эмискэ өйдүү түспүттүү, күө-бараа ыйытта: «Арба даҕаны, онус кылааска мунньах оҥоруохпут диэн эрэллэрэ ээ?» Софр. Данилов
2. Элэктээн, үгэргээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает насмешку, иронию говорящего (а, да). Арба да, бэрт киһи иэскин төлөөбөт инигин
□ Тыыннааҕым тухары мин тылбын маска ыйаабат инигит, арба даҕаны, хабахха тыыннарыаххыт буоллаҕа дии. С. Ефремов

саҥа алл. сыһыан холб., түөлбэ. Олуона диэн сөбүлээбэт, аккаастыыр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, неодобрение, отказ говорящего (да ну). Атыны да, ону эмиэ тугум диэн кэпсии сырыттаҕай?!
□ Эчи, атыны да, онно тиийэн чоргуйа турдаҕым ини, аны үүрэн түһэриэхтэрэ баар. Н. Заболоцкай
Эс, атыны даҕаны, кулуупка оччо кэпсиир, көрдөрөр баар ини! Н. Заболоцкай

аат., хом. суолт. Кимиэхэ эмэ истиҥ, чугас дьон. ☉ Искренние, близкие люди; люди, связанные с кем-л. дружбой
Туллук-туллук доҕоттоор, Туран-олорон сылдьарга Доҕор-атас туһалаах. А. Софронов
Киһи киһини доҕор-атас курдук иллээхтик, эйэлээхтик көрсүһэр кэмэ кэлэн турар. Н. Якутскай

сыһыан холб.
1. Улаханнык сэҥээрэн ыйытыыны, сэргэҕэлээһини көрдөрөр. ☉ Употребляясь в вопросительных конструкциях, выражает повышенный интерес говорящего (ну-ну)
Дьэ-дьэ, ол тойон тугу кэпсиирий? Н. Якутскай
«Дьэ-дьэ, онтон хайдах буоллулар? Дьэ-дьэ, туох диир?» - диэн Пал Палыч чахчы кэрэхсээн киирэн барда. Н. Заболоцкай
Буоллаҕа ол! Дьэ-дьэ?! «ХС»
2. Саҥарааччы кыыһыран соруйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сердитое побуждение к действию другого участника ситуации (ну-ну)
«Дьэ-дьэ, тохтооҥ! Дьэ-дьэ, илдьиҥ, илдьиэх буоллугут да! Дьэ-дьэ!» - Сараапап тиэтэйэрдии дуу, сэҥээрэрдии дуу тыл кыбытар. Н. Якутскай
3. Саҥарааччы куттуур-саанар дэгэттээх быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональную решимость говорящего с оттенком угрозы (во-во, ну держись)
Итиччэтигэр, дьэ-дьэ, көрүлээтэхпит. Оннук буоллаҕына, дьэ-дьэ, кэпсэтиэхпит!  «Дьэ-дьэ», - диэххэ айылаах [уот] сирэйин салаан хараарыҥнатта. Суорун Омоллоон

түмэрбуолб. солб. аат. Биир да, хайа да киһи. ☉ Ни один человек, никто
Бэйэлэрэ аһыыр иһиттэриттэн кими да аһаппаттар. Н. Якутскай
Биһигини ким даҕаны атаҕастыа суоҕа. Эрилик Эристиин
Ананий Золотовскай бу сарсыарда кимтэн да эрдэ турда. М. Доҕордуурап
◊ Ким да (ким-хайа) иннинэ — киһиттэн барытыттан урутаан, аан бастакынан. ☉ Очень быстро, раньше всех, самым первым
Ким да иннинэ кэллим. — Аргыспыт ким-хайа иннинэ таҥнан бүттэ. И. Егоров

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сиилэһэн сонньуйар-күлэр санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Указывает на предосудительность, комичность содержания высказываемого (смешно, даже смешно, как смешно)
Киһи да күлүөх, бу куоракка мин саҕа улахан алҕастаах аҕыйах буолуо. Н. Лугинов
Киһи күлүөх, арамаан геройдарын курдук кэпсэтэбит. Н. Габышев
Оо, муҥ эбит! Киһи күлүөх. Туохха-туохха тиийэбин, бу гынан? В. Яковлев
Судургутун көрүөҥ. Киһи да күлүөх. Дьэ дьиибэ. В. Яковлев

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ саатар-кыбыстар санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство стыда, неловкости говорящего, вызываемое содержанием высказываемого (к стыду, стыдно)
Ити оҕонньор саҕа суохпут, киһи саатыах. Амма Аччыгыйа
Ити олохтон хаалбыт, урукку олох дьуоҕатыгар тимирбит киһи тыла... киһи саатыах. А. Федоров. Киһи саатыах, бу уолаттарбыт мөлтөхтөрө бэрт! «ХС»

ситим сыһыан холб. Төрүөттээх сибээс дэгэттээх тугу эмэ эмискэ таайа, билэ охсууну көрдөрөр. ☉ Выражает внезапно возникшую догадку (так вот почему, вот поэтому-то, вот то-то и оно)
Ол да иһин, биир сүрэхтээхтэр харахтарынан өйдөстөхтөрө. Амма Аччыгыйа
Ол да иһин, Хобороос ити туораата, кинээстээххэ бардаҕа буолуо. А. Сыромятникова

I
туохт.
1. Олох олорон бүт, быһын. ☉ Умереть, скончаться
Мин өлүөм — дьүһүнүм сүтүөҕэ, Мин буорум отунан үүнүөҕэ. П. Ойуунускай
Ойуулуом этэ эһиэхэ Оччотооҕу мин ыалларбын Суохтарынан туһанаммын: Сут дьыл балыктыы Кэбээйигэ Сорохторо көспүттэрэ, Сорохторо өлбүттэрэ. Дьуон Дьаҥылы
2. Охтон хаалан быһын, өрүттүбэт гына оҕун (сүөһүнү этэргэ). ☉ Околевать, издыхать (о скотине)
Итиччэ өрүттүбүт сүөһү өлүмээрэй дии саныыбын. Амма Аччыгыйа
Ол курдук икки аттара сотууҥҥа өлөн хаалбыттара. Эрилик Эристиин
3. Кууран-хатан дьүһүҥҥүн сүтэр, кубарый (охсуллубут от туһунан). ☉ Поблёкнуть, увянуть (о растениях, напр., о скошенной траве)
Күһүн от-мас хагдарыйар. Кыһын от-мас өлөр. Бу аан дойдуга туох барыта үөскүү-үөскүү өлөр, өлө-өлө үөскүү турар. П. Ойуунускай
Оппут өлө илик, тыбыс-тыыннаах сытар. Хайыыбыт? «ХС»
4. көсп. Халлаан атын эттигинэн хаххаланан, күлүктэнэн көстүбэт буол (ый, күн туһунан). ☉ Затмеваться, быть в затмении (о солнце или луне)
Былыргылар ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлөр диир буолаллара. А. Софронов
Биир ыйдаҥа киэһэ ый өллө. Амма Аччыгыйа
♦ Өлбөт мэҥэ уута миф. — 1) олоҥхоҕо, остуоруйаҕа баар дьикти күүстээх эмтээх (өлбүтү тилиннэрэр) ураты убаҕас (уу). ☉ Живая вода
Өр буолбата, Өтөр гыммата, Өлбөт мэҥэ уутун Өрө кылбатан таһаарда. П. Ойуунускай
Өлбөт мэҥэ уутун аҕалларгын, оҕоҕун төннөрүөм этэ. Амма Аччыгыйа; 2) өлбөт мэҥэ уутугар тэҥнэһэр суолталаах, абыраллаах туох эмэ. ☉ Что-л. равное по действию, свойствам живой воде
Үүт баар эбит икки атахтаахха өлбөт мэҥэ уута, үрүҥ илгэ, тыын уһатааччы, күүс эбээччи. П. Ойуунускай
Мумиё киһини ыарыыттан барытыттан өрүһүйэр өлбөт мэҥэ уута буолбатах диэн бары ааптардар кичэллээхтик сэрэтэллэр. «Кыым». Өл да төрөө — булгу, хайаан даҕаны, өлөргүн да кэрэйбэккэ. ☉ Обязательно, в любом случае, во чтобы то ни стало, хоть умри (но найди, доставь, сделай)
Өл да төрөө, кистэммит отут аты бул. «ХС»
Өл да төрөө, баран билэ охсон кэл. «ХС». Өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө түөлбэ. — киһи тиийбэт ырааҕа, онно мин (көннөрү киһи) хайдах тиийиэм буоллаҕай. ☉ Недосягаемая даль, до которой обычному смертному не добраться. Ол дойдуга өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө? Өлөн-охтон биэримэ — кыайтарыма, самнан, түһэн биэримэ. ☉ Не давать одолеть себя, не сдаваться, не падать духом
Бу бэйэлээх үлэһит дьон өлөн-охтон биэрбэт үйэтэ кэллэ. «ХС». Өлө оонньоотоҕун — туһата суохха, туһаммат суолугар эрэйдэннэҕин. ☉ Зря страдать, напрасно мучиться
«Били дьахтар Биир кэм мээрилээн, Сибиинньэтэ иитиэх дии-дии Силбиэтэнэн барбытыгар, Өс киирбэх кэлэн, бу Өлө оонньоотохпун», — диэн Адам Романович аналлаах хотунун «Абаансанан» мөҕөн айдааран барда. Р. Баҕатаайыскай
Ити санаанан салайтаран, бу өлө оонньоотохпун. С. Федотов. Өлөр андаҕар — тыын толуктаах андаҕар. ☉ Смертная клятва
Хайыахпыный, өлөр андаҕар биэрдэҕим дии. Өлөр атаһым көр өлөр доҕорум. Арай Көмөр Татаар өлөр атаһа, байан сүөһүтүн ахсаанын, харчытын сууматын билбэт буолбут Ньаамахтай Уйбаан туора туттара. Н. Босиков. Өлөр да соло (иллэҥ) суох — олус элбэх үлэлээхпин, онон тугу да гынар кыаҕым суох. ☉ соотв. хлопот полон рот, некогда даже умереть
Билигин аҕай адьас өлөр да иллэҥэ суох күннээҕи үлэ түбүгэр сылдьыбыт бары дьыалалара, доҕор иэдээнигэр тэҥнээтэххэ, адьас буоссата суох курдук бытарыйан көһүннүлэр. Н. Лугинов. Өлөр доҕорум — саамай истиҥ, чугас доҕор. ☉ Закадычный приятель, лучший друг
— Ханналаатыҥ, Вася? — Ээ, Амматтан биир өлөр доҕорум көтөн иһэр, ону көрсө киирээри. С. Руфов. Өлөр мөхсүү — тыын тахсыыта, быстыыта. ☉ Предсмертная агония. Дьиэ-буо! Өстөөх өлөр мөхсүүтүгэр өс номоҕо буолтун курдук Көстүбэт уолунуу Күөх сөлөгөйүнэн Күскүйдэ, Абааһы уолунуу Араҕас салыҥынан тыбыырда. Саха фольк. Өлөр охтуутун оҕутта — өрүттүбэт гына ыарыйда, өлөр ыарыытынан ыарыйда. ☉ Его сразила смертельная болезнь
Ол олорон саас ийэлэрэ, сэбиргэх анньарга ыалдьан, өлөр охтуутун охтубута. Эрилик Эристиин
Дьэ ол күннэргэ мин Аанчыгым өлөр охтуутун охтубута. Суорун Омоллоон. Өлөр өлүөхүмэ эргэр. — аһара кырдьаҕас, ыарыһах, өлөр турукка чугаһаабыт киһи. ☉ Дряхлый, больной человек, находящийся при смерти
Күрдүргүү-хардыргыы, Кыыкыныыхаахыныы Сыттаҕым ээ, Өҥкөөппүн өҥөйбүт Өлөр өлүөхүмэ. Өксөкүлээх Өлөксөй. Өлөр өстөөх (өстөөхтөр) — улаханнык, эйэлэспэттии (бэйэ бэйэни өлөрсүөх курдук) өстөөх (өстөөхтөр). ☉ Смертельный, заклятый враг
Ньукууһа этэр буоллаҕына, Луханы талымаҥ! Ньукууһа — эсер, оттон эсердэр кыһылларга өлөр өстөөхтөр. Амма Аччыгыйа
Кэлэйбит сирэ — кэлэктиип, Өлөр өстөөҕө — үлэ, Кэнийэр киһитэ — кэргэнэ, Ыстыыр ыаһа — ыаллара, Баар суох баҕата — барыс, Туохтан да ордороро — дуоһунас. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр Соппуруон баай өлөр өстөөхтөрө. Н. Якутскай. Өлөр саҥатын саҥарда (саҥата иһилиннэ, таҕыста) — ыарыыланан, куттанан, өлөн эрэр киһи курдук куһаҕаннык саҥарда, хаһыырда, часкыйда. ☉ соотв. смертным криком (букв. завопил предсмертным воплем)
Кини күтүр [демон] угураабыта сүлүмэ буолан сүрэҕэр түстэ да, кыыс соҕотохто эрэ өлөр саҥата иһиллэн хаалла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыс өлөр саҥатынан өрө татынньахтыы түстэ, өлөр бэрт буолла. П. Ойуунускай. Өлөр үйэтигэр — кырдьан өлөр кэмигэр. ☉ На закате жизни
[Татыйаана:] Бу оҕонньор кырдьар сааһыгар, өлөр үйэтигэр баайдары кытта илин былдьаһара хаалбыт дии. Күндэ. Өлөрү утуйарга холоо — өлөртөн да куттаммат буол. ☉ Сражаться, бороться не на жизнь, а на смерть, биться, не жалея жизни (букв. смерть почитать за сон)
Өлөргүн утуйарга холообут киһигин дуо? Тохтоо, болҕой! Ньургун Боотур
Кини [Айыы бухатыыра] ханнык баҕарар өстөөхтөн чаҕыйбакка харса суох охсуһууга киирэр. Өлөрүн утуйарга холоон туран абааһы уолун ир суолун ирдиир. Эрчимэн
Кыргыһыыга буспутхаппыт, өлөллөрүн утуйарга холуур сэрииһит дьону дьулатар уустук этэ. Далан. Өлө сытар киһиттэн туһа (утурук) эрэйбиккэ дылы – туһалыа суоҕун көрөн туран туһа эрэйэр. ☉ Просит, зная, что пользы не будет. Тотон өлөн — таах сылдьартан эбэтэр аһара туолан. ☉ соотв. с жиру беситься
«Тотон өлөн» диэбиппин итэҕэйбэтиҥ быһыылаах. Софр. Данилов. Уутугар өлбүт (уубар өллүм) — олус утуктаабыт (хас да түүн аанньа утуйбакка). ☉ Одолел сон, смертельно хочется спать
Оҕо сылайбыта бэрт буолан, уутугар өлөн илииттэн илиигэ ылылларын, ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
Ааспыт олохпун толкуйдуубун… Уубар өлөммүн утуктуубун. Дьуон Дьаҥылы
◊ Ахтан өл — туохтан (кимтэн) эмэ ыраах сылдьан, суохтаан, чуҥкуй, тэһийбэт-тулуйбат буол. ☉ Сильно скучать, тосковать по кому-чему-л.
Мин бу билигин хоту дойдубун ахтан өлөн иһэбин. Н. Габышев. Аччык өл — олус аччыктаа, аһары аччыктаа. ☉ Оголодать
[Күлүк:] Тоҥноххо, аччык өллөххө баай наадалаах курдук буолар да, ол улахан буолбатах. А. Софронов. Көҕөрчү (көҕөрө) өл — аһара куттанан, уолуйан, атаххар нэһиилэ уйуттан тур, көҕөрөн таҕыс (үксүгэр сирэй туһунан). ☉ Позеленеть от страха (о лице)
Оҕонньор хаана көҕөрчү өлөн хаалбыт, оспуоччук ойоҕо уҥаары байааттаҥныыр, Орунбаевтар соннорун тэллэҕэ илибириир. Эрилик Эристиин
Куриль уоска оҕустарбыттыы сымыһаҕын быһа ытырбытыгар уостара көҕөрө өлөн таҕыстылар. С. Курилов (тылб.). Кубарыйа өл — олус куттанан кубарыйан хаал (сирэй туһунан этэргэ). ☉ Сильно побледнеть от испуга
Хабырыыс таһырдьа тахсаат, сирэйэ кубарыйа өлөн, аллараа сыҥааҕа титирээн, төттөрү ойон киирдэ. Амма Аччыгыйа. Кыбыстанкыпчынан өл — туохтан эмэ олус кыбыһын. ☉ Сильно засмущаться, застесняться кого-чего-л.. Өлбөт мэҥэ фольк. — 1) өлбөт-сүппэт уһун үйэ, уһун дьоллоох олох. ☉ Бессмертная, долгая счастливая жизнь
Өй, үлэ күүһүнэн Өлбөт мэҥэни аһыахпыт! Күннүк Уурастыырап
Сордоох соллоҥ үйэтэ, Соҥуй-ынчык түрмэҕэ Өлбөт мэҥэ бэйэҕин [Дьоллоох олоҕу] Сүрдээх өртөн күүппүппүт. Эллэй; 2) тыыны уһатар, үйэни салгыыр туох эмэ (хол., эмп-томп). ☉ Средство, способствующее долголетию (напр., лекарство)
Эһэ үөһэ — өлбөт мэҥэ тэҥэ. И. Гоголев
Онно билбитим уу, суох буоллаҕына, уһулуччу күндүтүн, өлбөт мэҥэҕэ тэҥин. Ф. Софронов. Өлөр быатыгар — кыһалҕатыгар, бу буолуох. ☉ К несчастью (букв. к смерти)
Абамсүптүм эбит!!! Өлөр быатыгар, өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Бу муҥнаах баара өлөр быатыгар хара маҥнайгыттан сигилитэ-майгыта холлон киирбитэ. Н. Заболоцкай. Өлөр өлүү — олох олорон бүтүү, туохтан эмэ өлүү-сүтүү. ☉ Неминуемая смерть
Таалар быарын, үллэр сүрэҕин, Таба түһэммин, дьөлө сүүрэммин Өлөр өлүүгэ умса оҕустаҕым, Өлөр өлүүгэ тиэрэ тэптэҕим. П. Ойуунускай
Күн үрдүгэр киһини өлөр өлүүттэн өрүһүйэр эмчиттэн ордук идэ суох диэн этэллэрэ. «ЭК». Ууга өл — ууга түһэн чачайан өл. ☉ Утонуть. Үстэ өлөн тилин — үс төгүл өлө сыһасыһа тыыннаах хаал. ☉ Трижды оказаться на волоске от смерти (букв. трижды умирая, воскресать)
Үстэ өлөн тиллэҥҥин, Үрдүк ааттанаҥҥын, Үтүө сурахтанаҥҥын, Өһүөннээххин дьакыйаҥҥын, Өрөгөйүҥ үрдүөхтүн. П. Ойуунускай. Хара өлүөр диэри — өлөр күнүгэр диэри. ☉ До последнего дня, до последней минуты жизни
Хара түөкүн, хара өлүөр диэри кини үөнэ бараммат, — дии-дии, муус анныгар анньан кэбиһэллэр. Суорун Омоллоон
др.-тюрк., тюрк. өл
II
өл (өллө) хап (киллэр, булун, ыллар) — аһыы түс, аһаан сэниэтэ ыл. ☉ Перекусить, заморить червячка
Мин бастаан өл хаба түстэхпинэ сатаныыһы. Болот Боотур
Бэйэтэ өл киллэрэ түһүөн уонна доҕорун мииннии түһүөн наада этэ. Н. Заболоцкай
Букатын быстан, соһуллан хаалбыт дьүөгэбин онтон [кус мииниттэн] өл ылларан, сэниэ киллэрэн сүһүөҕэр туруорабын. П. Тулааһынап
ср. монг. өл ‘питательность’
III
аат. Собо иһигэр, оһоҕоһун быыһыгар баар кытархайдыҥы болоорхой өҥнөөх убаҕас маасса (бустаҕына хойдор уонна бороҥ өҥнөнөр). ☉ Кашица (часть внутренностей карася: густая жидкость красноватого цвета, при варке становится гуще и приобретает коричневатый цвет)
Оҕонньор соботун өлүн мас ньуосканан баһан сиэн сыпсырыйар. Н. Якутскай
Биир оҕонньор собо өлүн сии олорор үһү (тааб.: моҕотой). Собо, кырдьык даҕаны, бастыҥ ас буоллаҕа. Киниэхэ туох тэҥнэһиэ баарай?! Өлө, миинэ. Багдарыын Сүлбэ
Собону хатырыктаан баран үөстэниллэр. Искэҕэ уонна өлө балык миинин амтанын тупсарар. Дьиэ к.
△ Ханнык баҕарар өрүс балыгын сиэниллибэт иһэ-үөһэ, оһоҕоһо. ☉ Внутренности речной рыбы (несъедобные)
Ити икки ардыгар Туотук бил балыгын төбөтүн быһан, иһин хайытан, төбөтүн уонна ис өлүн хотойдоругар өлүүлээбитэ. И. Федосеев
Балык өлүн, искэҕин үөстүүргэ хайытыллыбыт сиринэн ороон ылыллар уонна ынах арыытыгар соркуойданар. ТИИ ЭОСА
Уол туран хааһахтан хаппыт балык төбөтүн, сытыйбыт балык өлүн арбаҕаһын тэллэҕэр куттан ыттарга барбыта. «ХС»

аат.
1. Кимиэхэ эмэ тиксибит баай-дуол, тиксибит ирээт. ☉ Доставшаяся часть, доля наследства
Өлүүгүн-чааскын харай, сүөһүлэргин дьаһай. Болот Боотур
Суордар уол туһаҕын тыыппаттар. «Бэйи, билигин кинини буулаамыахха, булка абылаттын, киниттэн кэнники син биир өлүүбүтүн-чааспытын ылыахпыт», — диэн хаһаана саныыллар быһыылаах. «ХС»
2. Киһи анала, ыйааҕа. ☉ Доля, участь, судьба человека
Өлүүҥ-чааһыҥ баар буолуо, эн урукку да ойоххун, үчүгэй аҕай дьахтары, араараары гынаҕын ээ. Эрилик Эристиин
Кини биир саха өлүүтүгэр-чааһыгар тиксиэхтээх, күчүмэҕэйдэри көрсүбүт, өлөр-өлүүнү үгүстэ өҥөйбүт бэйэтэ, хата, баттаҕа маҥхайа, сэбэрэтэ хамсаан көрө илик. Ф. Софронов
«Иккиэйэх киһи өлүүтэ-чааһа, дьоло кыракый, кэмчи буоллаҕа…» – диэн быһаарда Пётр уонна сүлэ олорор кырсатын оргууй сыҕарыччы аста. А. Сыромятникова

туох баҕайытай доҕор диэн курдук
«Туох сатанатай, күн аайы ардах да ардах! Күн аайы бэргээн иһэр быһыылаах. Туох сатанатай доҕор, ситэри...» — аны хараҕын кытта үөхсэн «айыыны» этэ сыһан иһэн тохтоото. Д. Таас

аат. Иэдээн, алдьархай, күнтэн сүтүү. ☉ Несчастье, погибель
Эрэй-өлүү мөккүөрүгэр Этиллэн кэлбиттэр, Дойду, норуот иһин күрсэр Буойун сэрииһиттэр! А. Абаҕыыныскай
Биир эрэйгэ-өлүүгэ сылдьар дьоннор бары да оннук буолаллар эбит. С. Никифоров

I отличный, превосходный, прекрасный; наилучший; эр бэрдэ лучший из мужчин; бэрт уу прекрасная вода; этиэхтэн бэрт это так прекрасно, что трудно выразить; бэрт киһи аһылыга суох сылдьар үһү загадка удалец без пищи ходит (тыал ветер).
II частица 1) постпозитивная усил. означает высокую степень признака, выраженного субстантивированными качественными прил. и прич. или с сущ. в притяж. ф. очень, слишком, совершенно, исключительно; тыала бэрт очень ветрено; тымныыта бэрт буолла стало очень холодно; үчүгэйэ бэрт ээ она слишком хороша; тугу да билбэтим бэрт я совершенно ничего не знаю; ааҕарадабэрт он и читает великолепно; 2) модальная, с деепр. на =ан выражает убеждённое отрицание с оттенком недоброжелательности и иронии: кини оҥорон бэрт он, конечно не сделает; кини эйиэхэ этэн бэрт он тебе, конечно, не скажет # сүрэ бэрт нехорошо, скверно; сүрэ бэрт , тохтооҥ ! это ужасно, перестаньте!

1. частица 1) усил. какой, какая, какое, как; кэрэ да кыыс! какая красивая девушка!; күндү да мал! какая дорогая вещь!; бэркэ да ытар! как он замечательно стреляет!; 2) усил. употр. обычно со сл. биир, биирдэ ни; ни... ни...; биир да киһи суох ни одного человека нет; биирдэ да суруйбатах он ни разу не написал; киһи да сүөһү да көстүбэт не видно ни человека, ни скотины; 3) усил. употр. для усил. знач. нек-рых модальных сл., межд. и междометных выражений и, а; кырдьык да, туоһу суох а правда, свидетеля нет; дьиҥинэн да, оннук буолбатах и в самом деле, не так; онто да суох, сылайдым! я и так устал!; тыый да, тугуй бу? ой, что это такое?; өлүү да буолар эбит! ох, какая беда!; 4) усил. и, даже, даже и; сүүс да киһи кыайыа суоҕа даже сто человек не осилят; ону хараҕа да суох киһи билиэ это заметит даже слепой; соҕотоҕун да үлэлиэ он и один будет работать; бэйэтэ да билбэт он и сам не знает; 5) усил. и, также, тоже; мин да билэр этим я тоже знал; тииҥ да элбэх и белок много; 6) усил. хоть, хотя; бүтүннүү да ылыҥ хоть всё берите; кыратык да үлэлээ работай хоть немножко; 7) выделит, редко -то; ведь; да ведь; күн да уһун, бүтэриллиэ день-то длинный, закончу; 8) словообразующая, образует отриц. и неопр. мест, от вопр., а также нек-рые сочет. с союзным, модальным и др. знач.: ким да никто; кимиэнэ да ничей; туох да а) ничто; ничего; никто; б) никакой; туох да диэбэтэ он ничего не сказал; туох да мэһэйэ суох без всякого препятствия; хайалара да любой из них; хайа да никакой; какой бы то ни было , любой; хайа да киһи кыайбат (кыайыа суох) никакой человек не осилит; хайдах да а) никак; б) никакой; любой; хайдах да өйдөөбөт он никак не поймёт; хас да несколько; хаста да несколько раз; хайата да любой из этих; хаһан да а) никогда; хаһан да оннук суоҕа никогда такого не было ; б) всегда; как всегда; хаһан да оннук буолааччы всегда так бывает; ханна да нигде; хантан да ниоткуда; төһө да а) нисколько; төһөнү да биэрбэтэ нисколько не дал; б) как бы ни...; төһө да кыһаннар как бы ни старался; хайаан да непременно, во что бы то ни стало; хайаатар да а) во что бы то ни стало; б) как-никак; ол да иһин так и ожидалось; ол иһин да тото , тото же; так и должно быть; кэм да всё-таки, как всегда; ханныгын да иһин как-никак; ол да буоллар но, однако; оннугун оннук да так-то оно так; хотя оно и так; таах да всё же; дэлэҕэ да недаром; 9) усил. при повторяющихся словах придаёт знач. самой высокой степени качества, признака или указывает на множество предметов очень-очень; слишком; пре=; кытаанах да кытаанах твёрдый-претвёрдый; күүскэ да күүскэ оҕуста он ударил очень-очень сильно; лискийэн кус да кус! такая здоровенная утка!; хайгыыр да хайгыыр слишком хвалит; хвалит-не нахвалится; күөлгэ кус да кус на озере масса уток; 2. союз. 1) соед. образует сочет., близкие к парным словам и, да; бырыы да бадараан грязь да болото, сплошная грязь; күннэтэ тыал да хаар каждый день ветер да снег, каждый день непогода; 2) соед. употр. при обозначении действий, следующих друг за другом моментально или неожиданно и, да; киэр хайыста да ытаан барда он отвернулся и заплакал; ылла да ууга бырахта он взял да в воду и бросил; 3) перечисл. и, да; оҕо да улахан да и стар и млад; и взрослые и дети; мин да, эн да и ты и я; билигин да, кэнэҕэс да и сейчас и в будущем; биһиэхэ улахан да, кыра да өрүстэр элбэхтэр у нас много и больших и малых рек; 4) временной, указывает на то, что действие главного предлож. совершается сразу же после действия придат. предлож. как только; аан аһылынна да кыыс киирдэ как только открылась дверь, вошла девушка; 5) усл. если; раз; соруйдулар да, үлэлиэх тустаахпыт раз поручили, то мы должны работать; 6) уступ, хотя, хоть; бүгүн барарга быһаарыммыппыт да, саараатыбыт хотя мы решили уехать сегодня, но передумали; 7) противит. но, а, однако; тем не менее; бэҕэһээ аахпытын өйдүү сатаата да, барытын умнан кэбиспит он силился вспомнить прочитанное вчера, но не мог.

I 1) друг; товарищ; саҥа доҕордооҕор эргэ доҕор ордук погов. старый друг лучше нового; 2) разделяющий чьё-л. одиночество; ыппын доҕор оҥостон олоробун собака разделяет моё одиночество; 3) друг, дружище (обращение к близкому человеку, а также вежливое обращение к товарищу, знакомому, встречному); доҕор, хантан иһэҕин ? друг, откуда идёшь?
II частица модальная усил. 1) что за...; ну; туох сүрдээх этиҥэй доҕор ? что за страшный гром?; мин көрөн туруом суоҕа доҕор ! ну, я ему спуску не дам!; 2) усиливает знач. нек-рых модальных слов и межд.: эчи суох доҕор (усиленное отрицание) да нет-нет!; ким билэр доҕор ! а кто его знает!; бэйи доҕор ! ну постой!; ну погоди!; о, сор эбит доҕоор ! ох, что за наказание!; дьэ бэрт доҕор ! ну и ну!; надо же быть такому!; поди ж ты!; ама доҕор а) а как же, конечно; б) неужели; не может быть; тыый доҕоор ! а) как же!; б) что ты!; 3) с прич. прош. вр. выражает внезапное обнаружение чего-л. и вдруг; көрбүтүм доҕоор и вдруг вижу...; испитэ доҕоор а как выпил...; 4) с модальным сл. дьэ выражает и усиливает неожиданность и силу протекания действия: дьэ доҕоор , үөгүү-хаһыы буолбат дуо ! ох, брат, вдруг поднимается такой крик-вопль!

модальное сл. 1) выражает совершение действия после длительного ожидания наконец, наконец-то; дьэ , өйдөөтө ээ наконец-то он понял; дьэ , тиийдилэр наконец они приехали; дьэ эбэтээ ну, наконец-то, вот наконец-то; дьэ эбэтээ , биһиги да кыайдыбыт ! наконец-то, и мы (это) одолели!; 2) выражает презрение, отвращение: дьэ киһи ну и человек; дьэ сүгэ ну и топоришко; 3) усиливает повеление, просьбу, желание ну; давай(те); дьэ , илдьиҥ ну, ведите; дьэ , үлэлиэҕиҥ давайте работать; дьэ , кзпеээ ну, рассказывай; 4) подчёркивает высказываемую мысль: дьэ , бэйэм да итинник саныыбын да, я и сам так думаю; дьэ , мин бардым ну, я пошёл; дьэ , итинник вот так; дьэ , билигин маннык а теперь вот что; 5) в диалоге употр. в кач. вопр. сл.-предложения и (выражает повышенный интерес к происходящему: мунньахха сырыттым .— Дьэ? я был на собрании.— Ну?; 6) усиливает знач. нек-рых модальных сл. и межд.: арай дьэ а вот; дьэ хата вот наоборот; бэйэ дьэ ! ну постой, ну погоди I; дьэ онон и следовательно; дьэ өлүү эбит ! ох, наказание!; оо дьэ ! ох!; дьэ дуо (или дуу ) ну вот (тогда); дьэ дуо , оччоҕо биһиги үлэлиэхпит да үлэлиэхпит ну вот тогда-то мы и поработаем # дьэ туран и вот, ну вот; дьэ туран бараллар и вот они идут дальше; дьэ уонна и после (всего) этого; кини билигин үлэһит , дьэ уонна хайдах күн ортотугар диэри утуйа сытыаҕай он сейчас работает, где же ему спать до полудня.

I 1) смерть, гибель; герой өлүүтүнэн өл = погибнуть геройской смертью; өлүүттэн быыһак = спасаться от смерти; 2) разг. болезнь, эпидемия; өлүүгэ өлбүт сүөһү скот, павший от эпизоотии; 3) беда, бедствие, несчастье; өлүү да буолар эбит ! что за напасти!, какое несчастье!; 4) затмение (солнца, луны); күн өлүүтэ затмение солнца # елүү болдьохтоох (или түбэлтэлээх ) к несчастью, как назло; өлүү түбэлтэлээх , бэйэм ыалдьан хааллым к несчастью, я сам заболел; өлүү суола миф. вход в преисподнюю; елүү суолун нэтээгинэн бүөлээбиккэ дылы погов. всё равно, что затыкать вход в преисподнюю шкуркой летяги (говорят, когда кто-л. пытается отделаться от важного дела пустяком или на большое дело назначают заведомо слабого человека, чтобы только отделаться); өлүү уута фольк. мёртвая вода.
II часть, доля, пай; бултаммыт балыгы уон өлүүгэ үллэрдилэр добытую рыбу разделили на десять частей; бэйэҥ өлүүгүн ыл = брать свою долю; өлүүбүн биэрбитим я отдал свой пай.

партнерство и долевое участие

I : өл хап = заморить червячка; өлө быстыбыт он обессилел (от длительного голода).
II часть внутренностей карася.

умирать; погибать, пропадать.

разг. попадать в критическое положение; встречаться с трудностями, лишениями; өлөр-хаалар күҥҥэ в критический момент.

1) умирать; кончаться; погибать; өлбүт киһи а) мертвец, покойник; б) перен. пропащий человек; өлөр өлүү неминучая смерть; өлөр өстөөх смертельный враг; өлөрү кыайбыт победивший смерть; өлбөт үөстээх живучий; өлөр быатыгар к несчастью (букв. к смерти); өлөр тиллэр мөккүөрэ (или икки ардынан ) между жизнью и смертью (находиться, быть); өлөн хаал = умереть; өлөн баран= (или быһын =) вымирать; өл да төрөө хоть умри (но найди, доставь и т. п. кого-что-л.); өлө-өлө тилин= оказаться на волоске от смерти (букв. умирая, воскресать); өлөөрү сыт = находиться, лежать при смерти; өлөр охтуутун оҕутта его сразила смертельная болезнь; өлөөрү гын = а) находиться при смерти; б) перен. оказаться в тяжёлом, критическом положении; өлбүккэ үөн үөрэр погов. мертвечине черви радуются; өлбүт өлбүтүнэн , өлбүтү кытта өлөр суох поел. мёртвым смерть, а живым живое; өллөхпүнэ сиэбит да суорум тиэрдэр үһүө погов. не доставит меня (туда) и ворон, съевший мой труп (о невозможности добраться до далёких краёв); өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа после смерти дух мой обо мне плачем напомнит (говорится при сильной обиде или перед долгой разлукой); өлөн көрөн өлөрү билбит суох посл. никто на время не умирал, чтоб (только) познать смерть; өлөн эрэр өлөнтөн тардыһар погов. умирающий хватается за травинку (соотв. утопающий за соломинку хватается); өлөр саҥатын саҥарда он закричал благим матом (букв. завопил предсмертным воплем); моҥнон өл = повеситься; бэйэҕэр тиийинэн өл = кончать жизнь самоубийством; 2) блёкнуть, увядать (о растениях); от өлбүт трава (скошенная) увяла # аччык өл = проголодаться; искэр өл = страдать поносом; күн өлбүт произошло затмение солнца; өлбөт мэҥэ уута фольк. живая вода; өлө итир= быть вдрызг пьяным; өлө куттан = испытать ужас; өлөн бар= уходить в подавленном состоянии (от печального известия, тяжёлого разговора и т. п.); өлө оонньоо= попадать в тяжёлое, критическое положение; өлөр иһээччи горький пьяница; өлөр өлүү ааҥнаата нагрянула беда, свалилось несчастье; өлөр суола это его задевает за живое; хараххар өл = заболеть — о глазах.

adv. very; бэрдимсий= v. to pretend to be excellent

adv. also, too, even, indeed; да…да conj. and, both…and

( pl. доҕоттор) n. friend; атас-доҕор n. friends

part. there, there is; exc. well, now, you see

n. exterior part of a carp

v. to die; өлөр= v. to kill, slay; өлөрт= v. to murder; өлбүт a. dead

I союз
то же, что «и». Однажды лебедь, рак да щука..
I частица
1. Ээх, сөп, оннук. Ты принес краски? Да принес. 2. Ыйытыыга туттуллар тыл. Ты пионер, да? 3. Эҕэрдэлииргэ, баҕа санааны этэргэ туттуллар. Да здравствует 1-ое Мая! Да будет так!

1. союз да, уонна
2. частица ээ, ээх
все пришли? Да - бары кэллилэр дуо? ээх, ыраатта, өр буолла

II союз 1. соед. да, уонна; он да я кини уонна мин; 2. присоед. весе, онуоха эбии; весь день шёл снег, да ещё с дождём күнү быһа хаар түстэ, онуоха эбии самыырдаах; 3. против, да; он охотно сделал бы это, да у него нет времени кини итини үөрүүнэн оҥоруо этэ да, иллэҥэ су ох; # думал, думал, да и надумал санаан-санаан дьэ санаа булунна;смеётся, да и только күлэн эрэ кэбиһэр.

I частица 1. утв. ээх, ээ, ээ-э, сеп, оннук; все пришли? — Да бары кэллилэр дуо?— Ээ-э; да, конечно ээ, оннук; 2. вопр. (разве) тыый, ноо; он уехал.— Да? А я и не знал кини барбыт.— Ноо? Оттон мин ону билбэккэ хаалбыппын дии; 3. усил. ээ, ама, кэм; да не может быть? ээ, ама оннук үһүө?; да ну его! ээ, баҕайыны!; что-нибудь да останется туох эмэ кэм хаалыа; 4. (кстати; действительно) кырдьык даҕаны, арба (даҕаны) өстүбэһи; да, ещё одна новость! арба даҕаны, өссө биир сонун!; 5. в сочет. с гл. (пусть): да здравствует туругурдун; да славится айхалланнын; да здравствует наша доблестная Советская Армия! туругурдун бипиги килбиэннээх Советскай Армиябыт!