Якутские буквы:

Якутский → Русский

дьүгээр

нареч. 1) зря, напрасно; без толку; дьүгээр эрэйдэнэр он зря мучается; дьүгээр кэлбэтэх он приходил не зря; 2) в сочет. с отриц. ф. гл. и отриц. оборотах означает добром, по-хорошему; сүгүн дьүгээр араҕыа суоҕа он добром не отстанет.

Якутский → Якутский

дьүгээр

  1. сыһ. Мээнэ, таах (тугу да оҥорбокко - үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Зря, напрасно, без толку (обычно употр. в отриц. ф.)
    Дьүгээр сылдьар киһи. ПЭК СЯЯ
    Ол [иччитэх] дьиэ иччитэ, абааһыта сүрдээх, кэлэри-барары сүгүн дьүгээр аһарбат, сорох ардыгар айан дьонун кутуруга суох кугас ынах буолан, эһэ буолан, эккирэтэн хаалар үһү. В. Чиряев
    Тыала суохха мас хамсаабат диэн дьүгээргэ этиллибэт. СГФ СКТ
  2. даҕ. суолт. Туох эмэ итэҕэстээх, куһаҕаннаах. ☉ С изъяном, пороком, с недостатками
    Дьүгээрэ суох киһи (үөнэ суох, үчүгэй киһи). ПЭК СЯЯ
    ♦ Си дьүгээр сылдьыбат (буолбат) - хайаан да кыра да буоллар тугу эмэ туһалааҕы оҥорор. ☉ Даром времени не теряет, что-л. полезное обязательно сделает. Тыаҕа таҕыстаҕына си дьүгээр сылдьыбат, хайаан да илии тутуурдаах, өттүк харалаах киирэр
    п.-монг. дьүгэр

сүгүн дьүгээр

сыһ. Утарылаһыыта суох, улгумнук; мэһэйэ суох, холкутук (туохт. буолб. ф. кытта). ☉ Без сопротивления, беспрепятственно; легко, свободно (с отриц. ф. гл.)
Оҕонньору көмө бараллар диэтэҕиҥ дуу! Кини көмүс уҥуоҕун биһиэхэ сүгүн дьүгээр көтөхтөрбөт дьон буолуо ээ?! Л. Попов
Өстөөх сүгүн дьүгээр чугуйбат, кыырыктаах кыргыһыыга турунар. И. Петров
Мэгдэги диэн алааска иччитэх дьиэ баара. Ол дьиэ иччитэ, абааһыта сүрдээх, кэлэри-барары сүгүн дьүгээр аһарбат. В. Чиряев

си-дьүгээр

сыһ., кэпс.
1. Туга да суох көннөрү, олох мээнэ, кураанах (сүнньүнэн туохт. буолб. ф.-тын кытта ситимнэһэн, төттөрү суолтаҕа тут-лар). ☉ Бесполезно, безрезультатно, совершенно зря, напрасно (обычно, сочетаясь с отриц. ф. гл., употр. в обратном знач.). Си-дьүгээр сылдьыбатыбыт
□ Астахов боппуруос си-дьүгээр бэриллибэтэҕин, туох эрэ үктэтиилээх буолуохтааҕын өйдүү охсон сэрэнэн хоруйдаабыта. Далан
Сэмэн кинини оскуолаттан си-дьүгээр ыытыа суохтарын өйдөөтө. Н. Якутскай
Наһаа си-дьүгээр хотторуо суоҕа. Ньургун улахан күрэхтэһиигэ бүдүрүйбүтэ суох ээ. Н. Лугинов
[Сэмэн чаччыына:] Хайаан да Ыстаарыһын кулуба бэйэтинэн сидьүгээр кэлбэтэҕэ буолуо. Эрилик Эристиин
2. Тугу да гыммакка, оҥорбокко, хам бааччы (сүнньүнэн туохт. буолб. ф. кытта ситимнэһэн төттөрү суолтаҕа тут-лар). ☉ Ничего не делая, без дела (напр., сидеть, находиться; обычно, сочетаясь с отриц. ф. гл., употр. в обратном знач.)
Манна эмиэ си-дьүгээр сыппаппын, туой ону-маны бэлиэтэммитэ буола сылдьабын. Н. Заболоцкай
Эмээхсин билигин да си-дьүгээр олорбот. Аны хос сиэнин көрө Табаҕалаабыта. «Кыым»
Кырдьаҕас киһи биэнсийэҕэ тахсыбыта ырааппыт, ол эрээри дьиэтигэр си-дьүгээр олорбот эбит …… кирээдэҕэ дьэдьэн олорпут, тигээйи уйатыттан мүөт хостообут. «ХС»
Сидьүгээр сылдьыахтааҕар хотон үлэһиттэригэр илии-атах буолабын. «Кыым»

Еще переводы:

си

си (Якутский → Русский)

I: си буолуохтааҕар чем оказаться ни с чём...; си буолуохтааҕар ыллым я взял это, чем оказаться ни с чем; си төннүөхтээҕэр... чем возвращаться с пустыми руками...; си буолбат зря, без пользы (не делает чего-л.); си дьүгээр употр. с отриц. ф. гл. зря, без последствий; эрэйим си дьугээр хаалбата мой труды не пропали даром.
II си (музыкальной гамма сэттис нотата).

дэлэҕэ

дэлэҕэ (Якутский → Якутский)

аат сыһыан т. Этиллэр санаа дьүгээр буолбатаҕын, бэйэтэ ис төрүөттээҕин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения того, что события, действия, о которых идет речь в высказывании, вызваны какой-л. чрезвычайной причиной, произошли неслучайно, недаром
[Кулуутап:] Баран көрдөххө табыллара буолуо, кырдьык. Ити түүл-бит дэлэҕэ буолбатаҕа чахчы. Амма Аччыгыйа
Киһи тыла - ох диэн кырдьаҕастар дэлэҕэ эппэттэр. Далан
[Баһылай:] Хайгыахтара суоҕа дуо, мин билээхтиир буоллаҕым дии, дэлэҕэ даҕаны сыыһыам дуо! А. Сыромятникова
Уйбаан оҕонньор өлөөрү сытан дэлэҕэ даҕаны кэриэс эппэтэҕэ. В. Протодьяконов

тубар

тубар (Якутский → Якутский)

даҕ., түөлбэ.
1. Сиигэ суох, хаппыт-куурбут, кураайы (хол., сир). ☉ Лишённый влаги, сухой, засушливый (напр., земля)
Харахпар хахыр тииттэр лабаалара адаарыс гына түстүлэр, тулабар тубар тыа туран кэбистэ. П. Тобуруокап
«Си-дьүгээр буолуохтааҕар, тиниктэһиллиэ, бэйэтэ да тубар буордаах сир», — диэн оттуур ходуһатын туһунан кэпсэтиини Тиитэбис түмүктээтэ. «Чолбон»
2. Олус аҕыйах, кэмчи, тутах. ☉ Очень бедный, скудный. Тубар ас
□ Куорат олоҕо аас, тубар этэ. И. Гоголев
Тубар соҕус эрээри, сэрии кэннинээҕи дьоллоох, кыайыы кынаттаах, сырдык сыллар. М. Тимофеев

аанньанан

аанньанан (Якутский → Якутский)

сыһ. Үчүгэйинэн; киһилии быһыынан; көҥүл өттүнэн. ☉ Похорошему, добром; добровольно (употр. с отриц. ф. гл., в отриц. оборотах)
Аҕалара аанньанан байбатаҕа, Албынынан аатырбыта. А. Софронов
Аанньанан арахсыбатым буолуо, сүгүнүнэн сүктүбэтим буолуо. И. Гоголев
Бөрө кэлбит, бу аанньанан сүктүбэт адьырҕа. В. Протодьяконов
Аанньанан ааһыа дуо Сэрии да ыар муҥа, Ахса суох сүтүкпүт Умнуллуо дуо ама?! М. Хара
♦ Аанньанан ааспат — си-дьүгээр ааспат, алдьархайа суох ааспат, туох эрэ куһаҕан содуллаах буолар. ☉ Иметь дурные последствия
Адьырҕа кыыл утуйа сытар соҕотох кыракый кыысчааҥҥа аанньанан ааспат алдьархай буолан ааҥнаата. Далан. Аанньанан аттаммат — сүгүнүнэн арахсыбат, алдьархайы оҥорон тэйэр. ☉ Быть неотвязчивым, со злым намерением (из фольк.)
Сүгүнүнэн сүктүбэт Сүөл дойду оҕото, аанньанан аттаммат Атын алаас оҕото кэлбит. П. Ойуунускай
Бары да дьон атамааннара сылдьаллар, туохтан да иҥнэнтоллон туруо суох көрүҥнээх дьон. Бука аанньанан аттамматтара буолуо. Болот Боотур. Аанньанан аттан — сүгүнүнэн араҕыс (былыргы алгыс тылыттан). ☉ Покинуть, не причинив ничего плохого (из старинного заклинания)
Тойон эһэм, хара тыа маанылаах кыыла, сүгүнүнэн сүгүн, аанньанан аттан! Күннүк Уурастыырап

чээрэ

чээрэ (Якутский → Якутский)

I
аат. Туох эмэ (хол., сиэммит аһылык, элэйбит, алдьаммыт, көөрөттүбүт мал-сал) кыра тобоҕо, ордуга. ☉ Остаток от чего-л. (напр., объедки, огарок)
Ханна эрэ чүмэчи чээрэтэ баар этэ. Күрүлгэн
Мыыла чээрэтин тута сылдьарыттан сылыктаатахха, субу аҕай суунаары сылдьара. С. Курилов (тылб.)
II
аат. Кырдьаҕас хатыҥ умнаһыгар үөскүүр хараҥа күрэҥ дьүһүннээх ур. ☉ Чёрный гриб в виде нароста на стволе берёзы, чага
Хатыҥ чээрэтин сыл хайа баҕарар кэмигэр хомуйуохха сөп. ТКП ТДЭҮү
Дьэбдьиэ си дьүгээр буолуохтааҕар дьонноругар хатыҥ чээрэтинэн өҥө кубулутуллубут сылбырхай ууну кутан биэрдэ. «Чолбон»
Сылбырхай ууну хатыҥ чээрэтинэн, күөл отунан, кытыан иннэтинэн суһуктутан иһэллэр. П. Ламутскай (тылб.)
♦ Чээрэ киһи түөлбэ. — олох ыарахаттарынан хатарҕаабыт, саастаах көлүөнэ киһитэ. ☉ Бывалый, из старого, закалённого поколения человек
Сөдүөт оҕонньортон ыйыт, чээрэ киһи билэрэ буолуо. НАГ ЯРФС II

си

си (Якутский → Якутский)

I
сыһ., кэпс.
1.
си-дьүгээр 1 диэн курдук. Бүөм сиргэ түбэспит сааһыттар си буолбатылар. Сэмээр Баһылай
«Оҕонньорум оҕото си буолбатах — хоой хостуурдаах, төргүү сүөрэрдээх», — диир. ПЭК ОНЛЯ II
Кини ииппит чааркаана, тарпыт айата, туруорбут сохсото си буолбат эбит. Далан
2
си-дьүгээр 2 диэн курдук. Торуой уола оччону истэн баран си олоруо дуо? Н. Павлов
Күрдьэҕэ батыччы басталаан, Субурҕа балбааҕын балбаахтыыр, Си турбат, элбэҕи туһулаан, Эрэйдээх олоҕун санаахтыыр. Эрилик Эристиин
3. Хардата, төлөбүрэ эбэтэр иэстэбилэ суох мээнэ. ☉ Без ответа, без последствий, просто так (оставлять что-л.)
Сүбэтэ тугуй? Чэй, быыһаа! Биһиги эрэйгин си хаалларыахпыт суоҕа! Саха ост. II
4. олох, букатын сыһыаттар суолталарыгар туттуллар. ☉ Употребляется в значении наречий олох, букатын ‘совсем, совершенно’
[Сүөкүлэ:] Уйбаанабына, си кураанах барыахтааҕар маны илдьэ бар. Аччыгый диэҥҥин мыыныма. А. Софронов
[Хоодуотап:] Суох. Чэ. ыл кэпсии оҕус. Си долуой кимиэхэ да этиэм суоҕа. С. Ефремов
5. Кэлэр кэмнээх аат туохтуур тэҥниир түһүгүн форматын кытта ситимнэһэн, хайааччы хайааһыны туга да суох олох көннөрү буоларын кэрэйэн эбэтэр тугу эрэ гыммыт курдук буолар туһугар оҥорорун бэлиэтиир. ☉ В сочетании с формой сравнительного падежа причастия будущего времени означает, что субъект делает что-л. только для того, чтобы не оказаться вовсе с пустыми руками или чтобы не остаться совсем без действия, без участия в чём-л.. Си буолуохтааҕар ыллым. Си олоруохтааҕар саҥарабын
□ Аркадий Романович, си буолуохтааҕар бу кэһиибин аҕаллым. В. Яковлев
— Аҕаа, хас илими үттүҥ? — диэн ыйытта Ылдьааскы. Ээ си буолуохтааҕар үс илими хааллардым. С. Никифоров
Си буолуохтааҕар аал уот иччитин алҕаан көрүүм, абарбытын арыый намыратаарай. Болот Боотур
Коля си туруохтааҕар эрэ саҥарбыта. Эрилик Эристиин
♦ Си кырбас кэпс. — букатын кыра, быыкаа. ☉ Совсем маленький, мелкий (напр., о ребёнке, птицах)
Си кырбас оҕо. Си кырбас сүөһү. ПЭК СЯЯ
Арай мин билбэтэх эбиппин: Ийэ ыар эрэйдээх кэмнэрин, Си кырбас оҕотун иитээри Сэниэтин-сылбатын эһэрин. М. Тимофеев
II
аат., муус. Музыкальнай гамма сэттис дорҕооно уонна ол дорҕоон нуотата. ☉ Седьмой звук музыкальной гаммы и нота, обозначающая этот звук.

ньиккэрий

ньиккэрий (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Тарбаххынан эбэтэр ытыскынан ыга баттаан, күүскэ анньан сот, ыраастаа (убаҕаһы, кири-буору, көлөһүнү, туох эмэ сыстаҥнаһы). ☉ Счищать, вытирать что-л. пальцами или ладонью с силой, сильно надавливая (напр., грязь, пот с лица или что-л. липкое)
Хараанай ыаҕайаттан мас кытыйаҕа үүт кутан чорулатта, ыаҕайа иэдэһигэр умньаммыт үүт салааһынын сөмүйэтинэн ньиккэрийэн ылан, салаан кэбистэ. И. Гоголев
Мэхээлэ сүүһүн көлөһүнүн икки чанчыгын диэки, илиилэрин көхсүнэн, ньиккэрийэн кэбистэ. А. Сыромятникова
Киирик си-дьүгээр буолуохтааҕар сыа-арыы бытархайын сундуук түгэҕиттэн ньиккэрийэн ылан, ытыһыгар хомуйан, дьиэҕэ киллэрбитэ. «ХС»
2. Туохха эрэ кыһайа тутан кырыылааҕынан (хол., быһах өнчөҕүнэн) ыга баттаан көннөрөр, сымнатар курдук ньылбы тарт, ньылбырыт (хол., сигэ буолар талаҕы, быаны, тимир туһаҕы). ☉ Вытягивать что-л. (напр., тальниковый прутик, верёвку, тонкую железную проволоку), придавливая чем-л. твёрдым (напр., обухом ножа) к ровной твёрдой поверхности, с целью выпрямить или сделать мягче. Синньигэс талаҕы быһах өнчөҕүнэн ньиккэрийэн эбэтэр илиигэ эрийэн сымнаттахха сигэ быа буолар. Бүк-тах барбыт эргэ тимир туһаҕы маска ньиккэрийэн көннөрүллэр. Тэҥн. ньиккэй
ср. бур. нидхыр ‘скребок для соскабливания грязи’

буолан

буолан (Якутский → Якутский)

I
туохт. эб.
1. Этиллэр предмеккэ сэнээн-кэлэйэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает уничижительное, презрительное отношение говорящего к предмету речи
Ийэм буола-буола. Бөрүкү ийэлээх буолан. Амма Аччыгыйа
Ити үөдэн, эмиэ киһи буолан, атын үлүгэрдик киэмсийэр ээ. П. Ойуунускай
«Ынахтар да буолан, киһи саатыах сүөһүлэрэ», — ыанньыксыт кыыс саҥарар. «ХС»
Кини эмиэ улахан аҕай буолан! Софр. Данилов
2. Саҥарааччы атын киһи саҥатын хатылаан туран, сөбүлэспэт, утарсар, кыыһырар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие, возражение, негодование говорящего (с повторением чужих слов и выражений)
«Кырасыабай» буолан!.. Мин саҕалар бааллар ини... Амма Аччыгыйа
«Харчыта» буолан! Оҕолоргор ордорон биэрдэҕиҥ дии... Амма Аччыгыйа
[Дмитриев:] Доппуруос буолан, эмиэ атын идэтин булан. Бассабыыга чахчы буоллун да, бүтэртээн иһиэххэ буоллаҕа дии! С. Ефремов
3. Сэмэлээн, сиилэһэн, сүөлүргээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, насмешку говорящего
Ытаан суккураан эрэргэ дылы буолан! Софр. Данилов
Тоҕо муодатай, тууһумсах табаҕа дылы буолан! Н. Заболоцкай
«Чуумпу кытыл» буолан, тугун муодатай. Атын аныгылыы ааты хайдах булбатах бэйэҕитий? С. Ефремов
4. Хомойуу, тууллайыы дэгэттээх баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает желание с оттенком недовольства, огорчения и негодования
Тохтообот буолан бу ардах. П. Тобуруокап
Биир эмэ балык хаппат буолан, тугун кыһыытай. «ХС»
«Оо, бу испиискэни ууга сытыйбат да гына оҥорбот буоланнар», — диэн баран, Чүөчээски турбахтыы түстэ. Суорун Омоллоон
5. Хайааһыны тас көстүүгэ эрэ, кубулунан оҥорууну көрдөрөр. ☉ Выражает кажущееся, притворное совершение действия
Кирисээн утуйбута буолан сыппыта. Д. Таас
Мин киниэхэ уруурҕаспыта буолан уулуннум. Н. Якутскай
Миша соруйан кэтэһиннэрэн, саҥата суох толкуйдаатаҕа буолан, төбөтүн иҥнэри туттан олорбохтоото. Н. Лугинов
△ Хайааһыны барбах, аатыгар эрэ, көрүнньүк оҥорууну көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок совершения действия для вида и без особого результата
Оҕонньор дьиэ таһыгар ону-маны үлэлээбитэ буолан, си-дьүгээр олорбот этэ. Д. Таас
Онуоха эн барыаҥ буоллаҕа, өһөстөҕө буолан. Саха фольк. Ол үбү-харчыны булаары, Куйуурдаах оҕонньор биһикки үс сайын тухары, сирэйбитин хоруотанан, таллан куоҕас буоллаҕа буолан, хахаахтыы-хахаахтыы, ууга умсаммыт, көрдүү сатаан кээспиппит. Н. Павлов
II
туохт. ситим т.
1. Этии биир уустаах чилиэннэрин ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения (и). Ваня, Коля, Сеня буолан от оҕустулар
□ Даарыйа эмээхсин, Микиитэ, Өлөксөй буоланнар күнүс балаҕаҥҥа үһүөйэҕин хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Уйбаныап, Дьөгүөрэп буолаҥҥыт бааһырбыт аттары чугас ыалларга илдьэ охсуҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кырысаан, Кынаачай буоланнар «Кыым» хаһыаты ааҕаллар, Өкүүчэ, Өлөөнчүк буоланнар «Үөрэх ыҥырыытын» ыллыыллар. Күннүк Уурастыырап
2. Төрүөт салаа этиилэри эбэтэр төрүөт суолталаах араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения оборотов или придаточных предложений причины (из-за, из-за того что, потому что)
Ньукулай Тогойкин баар буолан, кинилэр баччааҥҥа диэри тулустулар. Амма Аччыгыйа
Онно киһи суох буолан, Ньамахтайы начаалынньык оҥорбутум. Эрилик Эристиин
Киэҥ сиринэн кэрийбит, киһисүөһү ортотунан сылдьыбыт буолан, араас адьынакка ыллартарарым. «ХС»
Кини бу алааһын, өтөҕүн олус таптаабыта бэрт буолан, онно сынньалаҥнык олорон, бу Манчаары курдук үчүгэй оҕону иитэн, улаатыннаран, үчүгэй киһи оҥорорго улахан баҕалаах этэ. МНН