ж. анат. миилэ.

м. (нарыв) флюс, миилэ искэнэ.

туохт. Чиҥ, чэгиэн туруккун сүтэр (хол., миилэ туһунан). ☉ Становиться болезненно рыхлым (о деснах)
Никотин миилэ уонна тиис салыҥнаах бүрүөлэригэр тарҕанан, миилэ көбдүгүрэн хаалар, киниттэн хаан кэлэр, оччоҕо киһи тииһэ алдьанар. «Кыым»

I
аат., эмп. Киһи этигэр-сиинигэр битэмиин тиийбэтиттэн киһи сэниэтэ суох буолар, миилэтэ сымнаан хааннырар ыарыы. ☉ Цинга
Киниттэн [уохтаттан] кыһыл арыгы, сироп, ону тэҥэ сыыҥканы эмтиир кэмпиэт уонна эмп оҥоһуутугар туттуллар. Далан
Кини [хатыҥ] сүмэһинэ сыыҥкаҕа эмтээх. «Кыым»
С битэмиин тиийбэтэҕинэ, дьон сыыҥкаҕа ыалдьаллар, тиистэрэ түһэр, миилэлэриттэн хаан оҕуолуур; киһи организма ыарыыны утары охсуһуута мөлтүүр. СЕТ ҮА
II
аат. Химическэй элэмиэн, күөхтүҥү маҥан өҥнөөх тапталлыгас металл. ☉ Цинк
Сыыҥка рудата тахсар сирдэригэр үүнэр фиалка сибэкки көрүҥнэрэ бааллар. БК БК
Дьэ, кыһалҕа. Уочаратым бу тиийэн кэллэ. Үөрүүбэр, бу тымныы сыыҥка ылтаһыны имэрийиэх санаам кэлэр. «К»
Ынах аһылыгар микроэлеменнэр дьуот, кобальт, алтан, марганец, сыыҥка итэҕэһиттэн ууһуур килиэккэлэрэ уларыйаллар. МСО ЫКТУО

I
аат.
1. Үксүн оҕуруонан анньыллыбыт оһуордаах, этэрбэс, үтүлүк айаҕар самсыы тигиллэр сукуна эбэтэр атын таҥас. ☉ Нашиваемая по краю торбасов, рукавиц узкая полоска ткани, обычно украшенная бисером
Билэҕэ ханыылаан сукунанан үтүлүгү тигэллэр, ытыһын сарыыттан оҥостоллор. АЕЕ ӨҮОБ
Клим сүрдээх эрэллээх баҕайытык быһыта баттаталаан, хайыы-үйэҕэ буолбут суолу хараҕынан көрбүт курдук, эрэллээхтик эттэ-тыынна, хара таба тыһа этэрбэһин билэтин тэнитэ тарпахтаата. Амма Аччыгыйа
Этэрбэһин оҕуруолара уонна кыһыл билэтэ оһох кэннинээҕи хараҥа өҥтөн арахсаннар, уот сырдыгар субу тэлибирэспитинэн, чаҕылыспытынан киһи хараҕар тиийэн кэлэллэр. Н. Заболоцкай
2. Ыстаан иитигэр тимэхтэнэрин эбэтэр баайылларын курдук холбуу тигиллибит синньигэс таҥас. ☉ Пояс
Үс сыл устата ыстаанын билэтигэр баайан илдьэ сылдьыбыт тылы ылан, [Дьөгүөрсэ] дьааһык күлүүһүн аһа сатаабыта. Н. Якутскай
Тарбыйах ыстааммыттан билэтэ эрэ хаалбыт. Саха ост. I
3. көсп. Тиис төрдүнээҕи быччыҥныҥы кытаанах эт, миилэ. ☉ Десна
Көр-дабу! Көрдөр хараҕым дьүккэлэрэ, Көтүрдэр тииһим билэлэрэ, Көмүс түөстээх күөрэгэйдэрим. П. Ойуунускай
Дьүһүннээһиҥҥэ харах, тиис эрэ буолбакка «харах уута», «харах харата», «харах дьүккэтэ», «тиис билэтэ (миилэтэ)» диэн быыччыктар эмиэ кытталлар. КНЗ СПДьНь
ср. тюрк. билэк ‘запястье’
II
даҕ., поэт., үрд. Истиҥ, чугас, үтүө (дьон, доҕоттор). ☉ Искренние, задушевные, самые близкие (люди, друзья)
Үтүө билэ дьонноргор Туох үчүгэй өҥөлөөххүнүй? Тула доҕор дьонноргор Туох тутулук туһалааххыный? А. Софронов
Барабын дойдубун харыстыы, Көмүскүү күн билэ дьоннорбун, Бырастыы, ийэкээниэм, бырастыы! П. Тобуруокап

тыаһы үт. туохт. Ыга кыыһыран, тардыалатан, төлүтэ биэрэн улаханнык саҥар, үөҕүс. ☉ Громко браниться, заикаясь от злости
Аргыылап бабдьыгыраат, чааскытын киэр элиппитэ уонна лэппиэскэ кэрчигинэн кыыс миилэтин сиритэ-хайыта анньыалаабыта. Софр. Данилов
Орлосов бабдьыгырыы түһээт, оҕонньору саа уоһунан көхсүгэ саайда. Н. Габышев
Онтон эмискэ атыыһыт бабдьыгыраата, Ойон туран Кынчаайабы тиэрэ баттаата. С. Васильев

сыһ. Ибили имиллиэр, тэрэпиискэ буолуор диэри (хол., инчэҕэй тугу эмэ тэбис, ыстаа эҥин). ☉ До лохмотьев, в лепёшку (напр., истоптать что-л. мокрое или изжевать что-л.)
Сытыйан хаалбыт куллукатын ньалбыччы үктээн, холумтан таһыгар хараҕаламмыттыы турар. А. Сыромятникова
Эргэ тирии үтүлүгү тииһэ суох миилэтинэн дэлби ньалбыччы ыстаан мүлүктээбит этэ. М. Шолохов (тылб.)

туохт. Тирии бүтэй кыралаан өтөн таҕыс (хааны этэргэ). ☉ Выступить на коже, сочиться капельками (о крови)
Уолум бөтөҕөтүгэр икки сиринэн хаан оҕуолаабыт. Софр. Данилов
Уолаттар ытыстарын чэрэ эбии халыҥаабыта, сорох сирдэринэн тириитэ дьукку баран, хаан оҕуолаабыта. Доҕордоһуу т. Битэмиин тиийбэтиттэн киһи тииһэ түһүөн, миилэтиттэн хаан оҕуолуон сөп. СЕТ ҮА
ср. др.-тюрк. ах ‘течь, истекать’

туохт.
1. Тугу эмэ бириинчиктэнэн сир-тал, кыҥкыйдан, атаахтаа. ☉ Вести себя капризно, капризничать, привередничать
Сороҕор оҕо тииһэ тахсарыгар олус хаппырыыстыыр, сыраана сүүрээччи, миилэтэ ыалдьар уонна кыһыйар, аанньа аһаабат, үчүгэйдик утуйбат буолааччы. ДИГ ТЫаХХС. Маша — ыал кыра кыыһа, аҕатыгар атаахтыыр, ордук дьиэтигэр хаппырыыстыыр. ОАП ОТХ
Уолчаан детсадка суолу быһа хаппырыыстаата. «Кыым»
2. кэпс. Биир тэҥник буолбакка эмискэ тохтоон ыла-ыла үлэлээ (хол., тиэхиньикэ туһунан). ☉ Работать с перебоями (о неисправной технике)
«Раздатчигым хаппырыыстыыр, ону көрүнэбин», — уол оҕунуох буолбут сирэйин кэлбит дьоҥҥо хайыһыннарбыта. Далан
[Миитэрээс:] Хара сордоох мотуора! Эмиэ атаах кэргэн курдук хаппырыыстаан эрэр. И. Гоголев
Массыыната биирдэ да хаппырыыстаан, алдьанан, туран, тохтоон хаалбыта суох. П. Аввакумов

аат.
1. анат. Харах дьэҥкир сарыыта, тас бүрүөтэ. ☉ Наружная прозрачная оболочка глаза, роговица
Уйбааскы туоһапкатын сомуогун тарпытынан кэтэһэ сатаата, тииҥэ биллибэт. Көрө сатыырыттан хараҕын дьүккэтэ аһыйда, кэтэҕэ көһүйдэ. Л. Попов
Ыалдьыбыт ньирэй айаҕын салыҥнаах бүрүөлэрэ, хараҕын дьүккэтэ хаан туруутуттан саһархай өҥнөнөр. МСИ ССНьЫаУО
Кэлин сылларга институкка харах искусственнай дьүккэтин олордуу ньымата тупсарылынна. «Кыым»
2. кэпс. Харах үрүҥэ. ☉ Белок глаза
Ынаҕа тоҕо эрэ сүгүн турбата, тэбиэлэннэ, муннун бууһурҕата-бууһурҕата, хараҕын дьүккэтинэн көрүөлээтэ. Н. Якутскай
Макаарый түүн аанньа утуйбатыттан хараҕын дьүккэтин тымырдара кытарар. А. Федоров. Даҥкыы оҕонньор соһуйан кэдэрис гынан баран, дьүккэтинэн көрдө. А. Сыромятникова
♦ Көрдөр хараҕым дьүккэтэ, көтүрдэр тииһим миилэтэ (билэтэ) - саамай харыстыыр, таптыыр оҕом. ☉ Мой любимый, единственный (обычно о детях)
Көрдөр харахпыт дьүккэтин, көтүрдэр тииспит билэтин Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо балтыбын Таҥара табатын курдук Таҥыннаран намылытыҥ. П. Ойуунускай
Ийэлээх аҕата көрдөр харахтарын дьүккэтин, көтүрдэр тиистэрин миилэтин, Саатыыры, олус харыстаан ииппиттэр. Н. Якутскай. Хараҕыҥ дьүккэтин (харатын) курдук харыстаа - туох эмэ куһаҕаҥҥа түбэһиэ диэн олус сэрэн, харыстаа. ☉ соотв. беречь как зеницу ока
Инилээх балтыгын Икки хараҕыҥ дьүккэтин курдук Киэҥҥэр кистээн Кичэйэн иитээр. П. Ойуунускай
Бу [аптаах] талахпын мин хараҕым дьүккэтин курдук харыстаан уура сылдьар малым, эһиги баайгыт аҥаарыгар да биэрбэппин. Суорун Омоллоон