үрүйэ диэнтэн атаах.-аччат. Биһиги кыараҕас үрүйэчээни батан, Чыыстайы аргыый аҕай таҥнары түһэн дьүккүтэ турбуппут. Н. Заболоцкай
Биирдэ кыракый үрүйэчээн кытыытыгар тохтоотубут. Н. Тарабукин (тылб.)

сыһ. Эккэ сыһыары (тутун, хол., бөрө, ыт кутуругун этэргэ). ☉ Плотно прижав к телу (хвост — о волке, собаке)
Ол тыас хоту кутуруктарын купчуччу туттан, төбөлөрүн дьүккүтэн, …… унньулуһан истилэр. Р. Кулаковскай

туохт. Сыарҕаҕа тиэллибит малы, таһаҕаһы өтүүнэн кэлгий. ☉ Связывать, обвязывать длинным ремнём, верёвкой (груз на возу, кладь на санях)
Тиэйэн бүтэрэн баран, өтүүлээн эрэллэр эбит. Амма Аччыгыйа
Ананий отун тиэйэн бүтэн, өтүүлээн, оҕуһун сиэтэн, дьиэтин диэки дьүккүттэ. М. Доҕордуурап

аат. Күһүн кыстык хаар түһүөн иннинэ сир добдугурас буола тоҥуута, оннук тоҥоруу кэмэ. ☉ Промерзание земли до полного затвердения (поздней осенью, перед тем как ляжет снежный покров)
Булчуттар күһүн добдурҕа саҕана, саҥа хаар түһүүтэ …… үүтээннэргэ олохсуйан олорон уһун кыһыны быһа бултааччылар. Далан
Күһүн добдурҕа саҕана, кинээс Кыһалҕа уолу кыырдара ыҥырда. И. Гоголев
Былырыын күһүн добдурҕа саҕана Бэстээх биэрэгиттэн икки көс сиргэ отут буут таһаҕаһы тэлиэгэҕэ тиэйэн дьүккүппүтэ. М. Доҕордуурап
◊ Улуу добдурҕа үрд. - күһүөрү кыһын сир-дойду дөйүөрэ тоҥуута (уухаар сырыыны мэһэйдээбэт кэмэ - былыр хаһаайыстыбаҕа олус улахан суолталааҕын бэлиэтээн этии). ☉ букв. великое промерзание (поздней осенью - в старину это время считалось особо благоприятным для дальних переездов, хозяйственных работ, поскольку водоемы, слякоть, болота уже не мешали передвижению)
Улуу добдурҕа - икки атах хорсунун, хоодуотун өттө сырыыргыыр кэмэ. Далан
Күһүн улуу добдурҕа саҕана өксүөн ардаҕа түстэ уонна тоҥорон хабылыннарда. И. Гоголев

аат.
1. Бэйэтин идэтин толору баһылаабыт үлэһит. ☉ Квалифицированный специалист в какой-л. области деятельности, мастер
Чаһы маас тара.  Евдокия Петровна отучча сыл иистэнньэҥинэн үлэлээн …… билигин дьахталлар тас таҥастарын тигэр маҥнайгы кылаастаах иистэнньэҥ-маастар. «Кыым»
К.К. Байкалов аатынан сопхуоска чахчы бэйэлэрин идэлэрин ба һылаабыт мэхэнисээтэрдэр, үлэ маас тардара үлэлииллэр. «Ленинскэй знамя»
2. Барыга-бары сыстаҕас, дьоҕурдаах ки һи. ☉ Мастер на все руки
Оҕонньор маска эрэ буолбакка, тимиргэ кытта маастар.  Бу көрдүм, Сэмэнчик маастары Атынан дьүккүтэн иһэрин, Буруус туу эрбэммит мастары Собуоттан тутууга тиэйэрин. С. Васильев
Уруһуй да буоллун, Уолбут син биир маастар. Күннүк Уурастыырап
3. Дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллэр, айылҕаттан талааннаах киһи (хол., тыл, сыана, ойуулуур-дьүһүннүүр дьыала маас тара). ☉ Талант-самородок, мастер
Ускуустуба уһулуччулаах маастардара үүннүлэр.  Ырыаһыт Ольга Иванова, тойуксут Марина Петрова, хомусчут Федора Гоголева, Марина Никитина, Пётр уонна Иона Николаевтар састааптаах чабырҕахсыттар триолара — само деятельнай сыана маастардара — ситиһиилээхтик оонньоон көрдөрбүттэрэ. АҮ. Сахалар муоһунан оҥоруу үчүгэй маастардарын быһыытынан бэрт былыргыттан аатыраллар. «Ленин с.»
4. Производство хайа эмэ салаатын, учаастагын салайар үлэһит. ☉ Должность руково дителя отдельного участка производства, мастер
Тутуу биригээдэтигэр саҥа холбоспут холкуостан хас да киһини эбэн Ананийы маастарынан анаабыттар. М. Доҕордуурап
◊ Спорт маастара — спортка уһулуччу ситиһиилэрдээх спортсмеҥҥа бэриллэр аат. ☉ Мастер спорта
Никита Кустуров тустууга өрөспүүбүлүкэ хас да төгүллээх чөмпүйүөнэ, ССРС спордун маас тара. Н. Лугинов
Тустуу кытаанах оскуолатын аан бастаан барбыт уолаттар …… Фёдор Винокуров, Фёдор Эверстов, Сидор Попов уонна Калистрат Владимиров курдук бэртээхэй, бэйэ лэрэ туспа суоллаах-иистээх спорт маастардара буола үүннүлэр. ССТ

1. даҕ.
2. Б ы т а а н а й а н н а а х , с ы ы лба (көлөнү этэргэ). ☉ Неуклюжий, медлительный (о рабочем быке, лошади)
   Нэс саадьаҕай оҕус, бэрт бытааннык сыарҕатын соһон дьүккүтэн, өрүс сыырын дабайбыта. Н. Якутскай
   Саһаан маһы тиэйбит, бараан сонноох киһи нэс аты сиэтэн сосуһар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Кинилэргэ бэйэтэ да олус нэс ат түбэспит. Н. Заболоцкай
3. кэпс. Бытаан, улгума, сыыдама суох, сыылба. ☉ Медлительный, неловкий, непо воротливый, тяжёлый на подъём
   Уулаах [киһи аата] нэс муҥутаан, ол аайы түрдэстэн, хап-сабар, барыны ба ры кэпсээн барбата. Эрилик Эристиин
   Үөрбүтүн иһин күлбэт, кыыһырбытын иһин саҥарбат, тиэтэйбитин иһин сүүр бэт — ааттаах нэс киһи. М. Доҕордуурап
   Туттарыттан-хаптарыттан көрдөххө, кини бытаан-нэс курдук. ДФС КК
4. аат суолт. Бытаан, сыыдама суох, сыылба ким, туох эмэ. ☉ Тот, кто отличается медлительностью, нерасторопностью, тяжёлый на подъём
   [Миитэрэй] ол курдук нэһи сэргэхситэр, улугу уһугуннарар, көрдөөх тыллары бэрт дөбөҥнүк этэн кэбигирэтэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
   Сорох аты кымньыылаа — бууса нэһигэр түһээччи. Л. Г абышев. Кинилэр өлбөөркөйдөр — нэстэр, сыылбалар, көҕө суохтар, кыра ычалаахтар …… күннээҕи кыһалҕанан сылдьааччылар, муҥур дьоннор — син биир сир үрдүгэр, уопсастыбаҕа баалларын курдук бааллар. ПБН ОПТ

I
аат. Сарсыарда күн тахсара чугаһыыта халлааҥҥа үөскүүр синньигэс сырдык балаһа. ☉ Рассвет, утренняя заря
Дьэ, доҕоттоор, Тыаһа-имэ суох Тыҥ хатан эрэр, Саҥата-иҥэтэ суох Сарыы халлаан сараан эрэр, Күүгээнэмайдаана суох Көстө күлүмүрдүү Күөх маҥан халлаан Көҕөрө сырдаан эрэр! Саха нар. ыр. I
Сарпа сулуһунан сабыллыбыт чаҕылхай халлаан соҕуруулуу-илин саҕаҕар тыҥ охсуллар. Амма Аччыгыйа
Тыҥмыт хатара, Күммүт тахсара, Тыаҕа, аларга Күнүс буолара — Олус да кэрэ! Күннүк Уурастыырап
♦ Тыҥ хатыыта — сарсыарда халлаан саҥа сырдыыта. ☉ Чуть свет, на рассвете
Сарсыарда тыҥ хатыыта туран айанныахпыт үһү. С. Федотов
Оҕонньор, булчут киһи сиэринэн, уутун-маһын бэлэмнээн баран, тыҥ хатыыта саһылга уурбут хапкаанын көрө барбыта. В. Иванов
Ыалдьыт тыҥ хатыыта аһаабыт киһи аччыктаабытын дьэ билэн, килиэп үрдүгэр түспүтэ. Миитэрэй Наумов
др.-тюрк. чаҥ, таҥ, тув., тат., уйг., алт., каракалп., казах. таҥ
II
даҕ. Кытаанах, тыыллыгас, имигэс. ☉ Тугой, упругий
Тыҥ дьондо сэппэрээтэр Дыыгыныы олордо. И. Чаҕылҕан
Тыҥ айа кылыытын курдук Лыҥкыначчы дьүккүппүт. Д. Говоров
ср. др.-тюрк. тыҥ ‘звучание, звук’, алт. тыҥ ‘крепкий, сильный, мощный, упругий’, казах. дыҥ ‘подражание звуку, звону, издаваемому при ударе по струнам домбры’

I
туохт.
1. Туохха да иҥнибэккэ бүтүннүү киир, сөп буол. ☉ Умещаться, помещаться в чем-л.
Ураһабыт кырата бэрт буолан, аҥарбыт эрэ батта. А. Софронов
Боолдьох бүрүөһүннээх аан тиэрэ баран хааларын кытта ааҥҥа дьон баппакка, кырыы-кырыыларынан симсэн турдулар. Эрилик Эристиин
2. көсп. Дьону кытта табыс, эйэлээх буол (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Уживаться, ладить с людьми (преимущественно употр. в отриц. ф.)
Маппыр реальнай училищеҕа сүгүн үөрэммэккэ, батан сылдьыбакка, училищеттан үүрүллүбүтэ. Л. Попов
Уолбутун хайдах эрэ гыныах, манна батан сатаан сылдьарыттан ааста. Далан
Дима баппат, өһөс-чоҕой киһинэн аатыра сырыттаҕа ити дии. С. Никифоров
II
туохт.
1. Тугу эмэ (хол., суолу, үрэҕи уо. д. а.) батыс, батыһа бар. ☉ Следовать за чем-л., идти вдоль чего-л.
Сүтэрэн кэбиһэ-кэбиһэ, бэрт эрэйинэн ирдээн, аттар суолларын баттылар. Болот Боотур
Баччаҕа үрэҕи батан сордоҥ бэркэ тахсааччы. И. Гоголев
Биһиги кыараҕас үрүйэни батан, Чыыстайы арыый аҕай таҥнары түһэн дьүккүтэ турбуппут. Н. Заболоцкай
2. Тугу эмэ анаан-минээн көрдөөн кэрийэ бар. ☉ В поисках чего-л. следовать за чем-л. [Өксүүнньэ:] Чэ, сөп, ынахтар тэллэйи бата сырыттахтара. Күндэ
Чубуку аһылыктаах сири батар. И. Гоголев
Арыт дьиҥ француз сиэринэн, Бардары, кафены батабын. С. Данилов
III
туохт., кэпс. Көрдөһүүнү ылыныма, аккаастаан кэбис. ☉ Отвергать просьбу, не соглашаться, отказать
Үнүр Ааныс сиилэс кирилиэһин абырахтыы түһэн кулу, абыраа диэбитин, кыккыраччы батан кэбиспитим. Н. Заболоцкай
Чэ, ол да буоллар батан кэбиһиэм дуо, эдэр быраатым хайдах киһитин билэ таарыйа тустан көрүөм буоллаҕа. «Чолбон»
IV
туохт. Хаан урууларгыттан кимиэхэ эрэ тугунан эмэ маарынныыр буол. ☉ Походить на кого-л. из родственников
Ийэтин баппыт. Эһэтин баппыт. — Эн дьэбир да киһигин: кими батан итиччэ кытаанаҕыҥ эбитэй. Н. Лугинов
Аҕаҕын баппатах эрдьигэн эбиккин. Кэпсээннэр
V
туохт. Сап, буоһат (атыыр оҕуска, атыыр сылгыга сыһыаннаах). ☉ Спариваться, осуществить случку (о жеребце или быке)
Ынаҕы батан көрбөтөх, Тутум атахтаах, Туора муостаах Луобээгэй оҕустаах. П. Ойуунускай

1. даҕ.
2. Курдаттыы өтөн илийбит, ууну оборбут. ☉ Мокрый, сырой, пропитавшийся влагой
   Эмээхсинэ тугу да саҥарбакка, инчэҕэй сарыыны булан аҕалан …… хос-хос тутан баайда. Саха фольк. Инчэҕэй ис таҥаһын илгэн баран, дьигиһийэ-дьигиһийэ кумахха харса суох сүүрэкэлии сырытта. Л. Попов
   Өксүү биир күн куолутунан оҕотун суруйар остуолун инчэҕэй таҥаһынан кылбаччы сотон, субу билигин да киирдэр, үлэлээбитинэн барар курдук оҥоро турбута. Н. Заболоцкай
3. Сииктээх, илийбит, сиигирбит (туох эмэ таһа, ньуура эрэ). ☉ Влажный, покрытый влагой (о поверхности чего-л.)
   Инчэҕэй кыыһы тымныы салгын биирдэ эпсэри ылан кэбистэ, быһыта хаарыйталаата. Л. Попов
   Хойуу ыар таммах кэлэн инчэҕэй ытыстарынан тааска эттиирэ, сып-сырдык уот сырдыргыы, өрө саҕылла сытарын курдук буолта. Н. Заболоцкай
   Инчэҕэй сирэйин саба туттубутунан, уулусса устун бастаан хааман истэ, онтон нүксүччү туттан сүүрэн барда. М. Шолохов (тылб.)
4. Үөл, өссө куура илик (үксүгэр мас туһунан). ☉ Сырой, свежий, еще не засохший (преим. о срубленном дереве)
   Киэһэ бороҥуй буолуута оҕуһа токуруйуор диэри инчэҕэй маһы тиэйэн баран дьүккүтэн киирэр. В. Яковлев
   Аҕыс киһи инчэҕэй иирэ баалкынан дэлби ныһыйан кээспиттэрин кэннэ сарсыныгар: «Көр, ардах кэлээри гынна, дьарҕам ыалдьар», - диэччи киһи ньохчойон олордоҕо. Н. Павлов
5. аат суолт. Ууну оборбут, сииги иҥэрбит туох эмэ. ☉ Что-л. мокрое, впитавшее влагу
   Уота тиит мутукчатын баратан инчэҕэйигэр тиийэн намтаан эрэр. Амма Аччыгыйа
   Хаар ууллан хараарда, Хара сир таҕыста. Бадараан, инчэҕэй ааҥнаата, Бачыыҥка, саппыкы «дьаҥнаата». Күннүк Уурастыырап
   Иһити бигээн, харбыалаан, туох эрэ инчэҕэй соҕуһу туппута, имэрийэн көрбүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   ♦ Айаҕар инчэҕэйи киллэрбэт (ас укпакка) көр айах I. Инчэҕэй сырыт! түөлбэ., харыс т. - этэҥҥэ, өлүөр сырыт. ☉ Будь здоров! «Илистибэккэ айаннаа, инчэҕэй сырыт!» - диэн алгыы хаалла. «ХС». Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан - нэһиилэ, бэрт сорунан; тыыннаах эрэ. ☉ Кое-как, еле-еле (напр., справляться с чем-л.; соотв. едва сводя концы с концами (жить))
   Бэйэлэрэ буоллаҕына, күүстэрэ эстэринэн ыар үлэҕэ эриллэ-эриллэ, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан олорбуттар. Софр. Данилов
   Биһиги үһүөн инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, сэрии ыар сылларын этэҥҥэ туораабыппыт. П. Аввакумов
   Сэрии сылларыгар Маайыс балтын Огдуустуун инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, муҥҥа-таҥҥа мускуллан, олороохтообуттар этэ. Н. Кондаков
   Сэттэлээх Миитээни кинилэр, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан иитэн, көрөн-харайан киһи-хара гыммыттара. НЕ ТАО. Инчэҕэй эттээх фольк. - киһи, тыыннаах киһи. ☉ Человек, живой человек (букв. с мокрым телом)
   Эйигин кытта инчэҕэй эттээх тулуйан олороруттан ааста. А. Софронов
   Инчэҕэй эттээх тулуйуо суох ынырык ыарыыта бүтүн бэйэтин бүтүннүүтүн үүйэ ылла. Софр. Данилов
   Уонна дириҥник долгуйан Улуу иэйиинэн иҥиэттэн Инчэҕэй эттээҕи долгутар Ааттал тыллары мин этиэм. С. Данилов
   Таака уон түөрт оҕо төрөөбүтүттэн тутан хаалбыт инчэҕэй эттээҕэ диэн Нуоралдьымата эрэ этэ. Р. Кулаковскай

аат.
1. Харамайдар систэрин тоноҕоһун салгыытынан буолар, кинилэр самыыларын кэлин өттүттэн быгар араас кээмэйдээх уонна быһыылаах чорбох эбэтэр көтөрдөр бөлөхтүү үүммүт кэлиҥҥи куорсуннара. ☉ Хвост (животных и птиц)
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
Сыҥаһа халдьаайы кытаҕар сүүһүнэн сүөһүлэр …… күөх оту үргээн турдурҕаталлар, кумаардаан кутуруктарынан дэйбиирдэнэллэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Хайа, сыыр намтаан түһэр өттө, арыы, күөл о. д. а. синньээн бүтэр уһуктара. ☉ Отрог горы, горки, суживающийся край острова, озера и т. д. «Таас хайа кутуругунан киһи өлүгэ тахсыбыт үһү», — диэн үһүс кэпсээн тарҕанна. М. Доҕордуурап
Үөрэнэр оскуолабыт мантан сэттэ биэрэстэлээх сиргэ, арыы саамай кутуругар, Ксенофонтов кулуба дьиэтигэр баар үһү. И. Никифоров
3. көсп. Сылдьыһыы сириэстибэлэрин (хол., борохуот, оҥочо) кэлин өттүлэрэ. ☉ Корма (напр., судна, лодки)
Туох баар киһи барыта баарса кутуругар түмсүбүттэрэ. И. Никифоров
Мааппа мөккүһүө дуо, оҥочо кутуругуттан тутуста. Т. Сметанин
4. көсп. Кими эмэ батыһааччылар, көмүскээччилэр, кимиэхэ эмэ ньылаҥнааччылар. ☉ Приспешники и защитники кого-л., подхалимы, прихвостни
Бу мин кутуруктардаах буолбут үһүбүн, бу мин ол кутуруктарбыныын холкуоһунан сырайданан сир үчүгэйин, үүнүүлээҕин ылбыт үһүбүн. Күндэ
5
көсп. Туох эмэ хайааһын буолан бүтүүтэ (хол., ардах, кэнсиэр). Конец чего-л., какого-л. действия (напр., дождя, концерта). Кэнсиэр кутуругун эрэ баттаатым. — Ол «былыт кутуруга» олус сылаас күн этэ. М. Тимофеев
6. көсп., кэпс. Үлэ ситэ толоруллубакка хаалбыт өттө (хол., туттарыллыбакка хаалан, көһөрүллүбүт эксээмэн). ☉ «Хвост» (несданный и перенесенный экзамен). Сеня семестр аайы «кутуруктаах» буолар
♦ Баһыҥ саллайдын, кутуругуҥ суптуйдун көр бас II
Окко түспүт оҥорууҥ биллин, сиргэ түспүт силиһиҥ, мутугуҥ биллин... Баскыт саллайдын, кутуруккут суптуйдун! Ньургун Боотур
Баскыт саллайан Барбыккыт эрэ көһүннүн, Көппүт суолгутун Көһүүн харахтаах көрбөтүн, Куйаар баһынан Кутуруккут суптуйдун! П. Ойуунускай. Кутуругар сөрөөбүт — куһаҕан быһыытыгар уһуйбут, куһаҕан сабыдыалы оҥорбут. ☉ Оказать на кого-л. отрицательное влияние, подбивать, подстрекать кого-л. на что-л. дурное
«Мин соҕотох оҕобун кутуруккар сөрөөмө, айа даа!» — диэт, эмээхсин ыҥыранан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Кыһалҕаттан туһанан, улахан уолбун Ньуукканы иитэн абыраабыта буолан, кутуругар сөрөөн, ханна-ханна тиэрдэр. С. Ефремов
Мин туох да буруйа суох сордоохпун. Эрим, ол өрөпкүөм Өлөксөй уһун кутуругар сөрүөстэн, абааһы буолтун аайы. Эрилик Эристиин. Кутуругар туос баайбыт — 1) куһаҕан быһыыга, холобур, түөкүн буоларга, уһуйбут. ☉ Подстрекать кого-л. к чему-л. неблаговидному, иметь дурное влияние на кого-л.; 2) үүрэн ыыт. ☉ Прогнать
Кэллэҕинэ даҕаны кутуругар туос баайан баран үүрэн кэбиһиэххэ наада. «ХС». Кутуругунан оонньуу сылдьар — көҥүл-босхо, туох да кыһалҕата, санаата-оноото суох сылдьар (буруйданыахха айылаах да буоллар). ☉ Чувствовать себя совершенно безнаказанным, вольготно (хотя и имея грешки)
Обургуҥ дьолугар, ыскылаат умайан хаалан, буруйа дакаастамматаҕа, онон ити кутуругунан оонньуу сылдьар. И. Гоголев. Кутуругун быһа кыбыйан сылдьар — куттанан (ыксаан) сылдьар. ☉ От страха поджимать хвост
Биэлэйдэрбит тоҕо эрэ олус ньылбыстылар эбээт... маннааҕы тойотторбут кутуруктарын быһа кыпчыйбыттара тоҕо эрэ олус. Амма Аччыгыйа
[Осип:] Харчытын суолга хаартылаан соролотон баран, чыычааҕым, билигин кутуругун быһа кыбыйан олорор, уруккутун курдук тыыллыбат-хабыллыбат. Н. Гоголь (тылб.). Кутуругун кумунар (купчуччу, кумуччу туттар) — кимтэн, туохтан эмэ куттанар, саллар. ☉ Бояться, опасаться кого-чего-л. (соотв. поджать хвост)
Бу сырыыга буомбалар тэйиччи түһүтэлээтилэр. Өстөөхтөр күүстээх уоттан кутуруктарын кумуннахтара. С. Никифоров
«Биһиги иһэбит», — дииллэрэ кинилэр, саҥа үйэ дьоно. Алаас кэнэн ыаллара, кутуруккутун кумуччу туттан олоруҥ. В. Гаврильева
Кутуруктарын купчуччу туттан, төбөлөрүн дьүккүтэн, истэрэ систэрин үөһүгэр хам сыстан унньуҥнаһан истилэр. Р. Кулаковскай. Кутуругун эрийэн биэр — кэһэйэр гына кытаанахтык мөҕөн, сэмэлээн биэр. ☉ Сделать крепкий выговор, упрек (букв. накрутить хвост кому-л.)
Сүбэ мунньахха мин эһигини барыгытын кутуруккутун эрийтэлээбэккэ оҥорторбутум буоллар, маннааҕар куһаҕаны ылыам этэ. В. Ажаев (тылб.). Кутуругун эрэ көрөн хаалыаҥ — сыыһа тутуннуҥ да, куоттарыаҥ (хол., булду). ☉ Допустишь малейшую ошибку — упустишь (напр., охотничью добычу)
Сыыһа-халты тутуннуҥ да — киис кутуругун эрэ көрөн хаалыаҥ. «ХС». Кутурук баттаһа сырыт — арахсыбакка куруук батыһа сырыт, бииргэ сырыт. ☉ Не отставать, всегда и всюду следовать за кем-л. (как хвост)
Сорох эдэр дьахталлар киинэҕэ, оонньууга эрдэрин туора-маары хаамтарымаары, кутурук баттаһа сылдьаллара ханна барыай. И. Никифоров. Кутурукка соһулун (хаал) — үлэҕэ, үөрэххэ о. д. а. дьонтон лаппа хаал. ☉ соотв. тянуться в хвосте (в работе, учебе и т. д.)
Хайата да буолтун иһин «кутурукка хаалар» санаата суоҕа. Биэс т. Бу ааспыт декадаҕа биһиги агрегаппыт оройуон үрдүнэн саамай кутурукка соһуллан иһэрэ билиннэ. «ХС». Кутуруккун куйбас гыннар — куот, түргэнник куот. ☉ Убежать, удрать, дать стрекача
Сыыры айаҕар түһэрэн ылаат, саһыл кутуругун куйбас гыннарбыт. И. Крылов (тылб.). Кутурук маһа буол (гын) — туох да соруга суох эрээри, кими эмэни мэлдьи батыһа сырыт. ☉ Постоянно следовать за кем-л. без особой надобности
«Үс сылы быһа сөбүн кутурук маһа гынныгыт. Түксү!» — диэн силбиэтэнэр Сеня, дьиҥнээхтик кыыһыран буолбатах, ааттатаары. Н. Лугинов
Киниттэн [Наһаартан] түөрт сыл балыс алталаах Бүөтүккэ, убайыгар кутурук маһа буолан, эмиэ туһалаһар. «ХС». Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал — ханна тиийэрбит, хаһан төннөрбүт биллибэт (ыраах, өр кэмнээх айаҥҥа туруу туһунан). ☉ Куда доедем, когда вернемся — неизвестно (о дальней, долговременной поездке; букв. голова его — море, хвост его — безвестная даль.) Дьэ, онтон кэлиҥ, киэҥ сырыыланан, Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал
Өстөөххө — ырыа үс кырыыланар, Доҕотторго — таптал. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара — байҕалга, кутуруктара — куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС». Кутурук уопсан — букатын чугас батыһан, ситиэхчэ буолан (кэл, эккирэт). ☉ соотв. наступать на пятки
Тайах кэнниттэн түөрт торҕон бөрөлөр кутурук уопсан субуруҥнаһан киирээт, ууттан чаҕы-йан …… субурус гыммыттара. Далан
Дьонум инники ыстаннардылар. Бастаан утаа хаалсыбакка кутурук уопсан испэхтээн баран, кэнникинэн улам хаалан бардыбыт. Н. Кондаков
◊ Кутурук салай (салайтар) — ойуун кыырарыгар көмөлөс. ☉ Быть помощником шамана. Уолла убайа Суоллар Кыраһын ойуун биирдэ ыҥыртаран үөһээ дойдуга тахсарыгар кутурук салайтарбыта үһү. Саха фольк. Кутурук эрдии — оҥочону, аалы (болуоту) салайарга аналлаах кэлиҥҥи эрдии. ☉ Рулевое весло. Кулаак кутуруга эргэр., ист., сөбүлээб. — кулаак хос моонньоҕо, кулаакка ньылаҥнааччы. ☉ Кулацкий прихвостень
Флегонтов диэн кулаак кутуруга биир сиэйэлкэни соруйан алдьатта. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк. кудрук, тюрк. куйурук ‘хвост’