прил. 1. (разговорчивый) элбэх саҥалаах, кэпсэтиик; 2. перен. (журчащий) күүгээннээх; говорливый ручеёк күүгээннээх үрүйэчээн.

көҥүс диэн курдук
Күтүр үрдүк хайалар Күҥкүстэрин устунан Үлүһүйэ халыйар Үрүйэчээн устара. И. Гоголев
Сөтүөлүүр сирбит — кумах кытыылаах үрэх күҥкүһэ. П. Аввакумов
Курданарбар диэри күҥкүһү быһа кэһэн таҕыстым. Багдарыын Сүлбэ

даҕ.
1. Олус туруору, эмпэркэй (сыыр, хайа туһунан). ☉ Очень крутой, обрывистый (о горе)
Тостума сыыры хайыппыт Дохсун сүүрүктээх үрүйэчээн Чурулуур тыаһа билиннэ. П. Тобуруокап
Эмискэ иннибитигэр тостума баҕайы сыыр анныгар үрэх көстө түспүтэ. ҮөАЧҮ
Мохсоҕол тостума икки күкүр таас хайа эмпэрэтигэр олороро. УуУЛ
2. көсп. Туруору, быһаччы (майгы туһунан). ☉ Прямой, непосредственный (о характере человека)
Мин айылҕаттан тостума майгылаахпын. ЧКС ОДьИи
[Кини] сөбүлээбэтэҕинэ, маһы булгу тутар курдук, тостума соҕус дьаһаллаах буолааччы. «ХС»

I
кылыбыраа 1 диэнтэн холб. туһ. Халлаан лаппа сырдыар диэри олордубут да, туох да биллибэтэ
Арай үөһэнэн үөр моонньоҕоттор көтөн кылыбыраһан аастылар. «ХС»
II
даҕ. Элэгэлдьийэн, онон-манан кылбачыйан көстөр. ☉ Трепещущий, дрожащий (о крыльях), переливающийся (о волнах)
Урутунан уруйдуоҕуҥ — Үргэн көппүт Үрүҥ хабдьы Кынаттарын санатар Кылыбырас мөһүүрэлээх Үчүгэйкээн үрүйэчээн Саамай бастаан тыгыалыыр Сааскы сырдык сүүрээнин. Күннүк Уурастыырап
Кытылга, күөххэ тахсаары, Кылыбырас долгун кынат көрдүүр: Дьон курдук олох олороору, Кытыы диэки кэлээт үрдүүр. Р. Баҕатаайыскай
Быычыгырас, чубугурас Быыччык эриэн Бочугурас Былдьыгыраан быллыгырас Быыкаа кынат кылыбырас. «ХС»

I
сыһ. Туохтан эмэ сиэттэрэн, сыыйа, үргүлдьү. ☉ Следом за чем-л., постепенно, потихоньку
Уу чуумпу турбут сир-дойду дьигиһис гынаат, устунан сатараан тула ньиргийэн барда. Т. Сметанин
Ол курдук, устунан арда атан, үөрэммэккэ холкуоска үлэлии сылдьан, куоракка киирбит. Тумарча
Мичил кэтэһэ сатаан баран, хараҥа буолан, кинигэтинэн сирэйин саптан сыппахтаат, устунан утуйан хаалла. Г. Колесов
II
устун 3 диэн курдук
Күөх баархат хонуу устунан үөрбүткөппүт дьүһүннээх, сырдык-көнө майгылаах доҕотторун кытта иһэр курдук сананна. Амма Аччыгыйа
Санаабар, бу ырыа кый ыраах дуорайда — От үрэх устунан, тумара маардарга. Эллэй
Күтүр үрдүк хайалар Көҥүстэрин устунан Үлүһүйэ халыйар Үрүйэчээн устара. И. Чаҕылҕан

даҕ.
1. Күүгээннээх, сүпсүлгэннээх. ☉ Шумный. Айдааннаах кылаас
□ Саамай үгүс киһилээх, айдааннаах палаатаҕа миэстэ орпутугар оҕо сытта. Амма Аччыгыйа
[Нарыйа] атын, ити айдааннаах оҕолор курдук, кэлэктиипкэ түбэспитэ буоллун? В. Яковлев
2. Элбэх саҥалаах-иҥэлээх, этиһиилээхүөхсүүлээх. ☉ Шумный, скандальный
Айдааннаах мөккүөр кэнниттэн, Матыкыйы кытта Өксүөн иккиэйэҕин хаалар буоллулар. У. Нуолур
Бу күннэргэ нэһилиэккэ биир айдааннаах мунньах буолла. М. Доҕордуурап
74-с хоско өтөр-өтөр, били муораҕа буурҕалар түһэн ылалларын курдук, улахан айдааннаах мөккүөрдэр буолуталаан ылаллар. Н. Лугинов
3. Аймалҕаннаах, түрбүөннээх, быһылааннаах. ☉ Тревожный, беспокойный
Бу күннэр олох былдьаһыытын айдааннаах күннэрэ. Эрилик Эристиин
Айдааннаах, аймалҕаннаах күннэр ааһаллар. Н. Якутскай
Айдааннаах, быһылааннаах олоҕуттан кыккыраччы аккаастанан, бу ийэлээх аҕатыгар төннөн иһэр. И. Гоголев
4. Дьарыктаах, адьынаттаах, кыыбаҕалаах. ☉ Имеющий какую-л. привычку, склонность, занимающийся каким-л. делом (обычно неблаговидным)
Силип Лааһарап дьону кытта мөккүһэр, этиһэр, үҥсэр эрэ айдааннаах киһи курдук. Амма Аччыгыйа
Оччолорго киһи үксэ түһүүттэн-тардыыттан куота сатыыр, онтукаларын-мантыкаларын кистэнэр эрэ айдааннаах буолаллара. Р. Кулаковскай
Атын кыһалҕаны билбэккэ Айанныыр эрэ айдааннаах Сөрүүн үрүйэчээн сибэкки Силигин ситэрэр аналлаах. С. Данилов

тыаһы үт. туохт.
1. Бэйэ-бэйэҕэр охсуллан кылыгыр тыаһы таһаар (үксүн тимиртэн оҥоһуктар тустарынан). ☉ Звякать, звенеть при ударе друг о друга (обычно о мелких металлических предметах)
Уһун, синньигэс байыаннай киһи мэтээлэ кылыгыраабытынан, саабылатын хаата олох маска охсуллубутунан ойон турда. Амма Аччыгыйа
Борохуот тумсуттан сыап тимирэ кылыгыраабытынан түһэн, дэгиэлээх тимир дьаакыр өрүс түгэҕэр дьөлө хатанна. И. Никифоров
Өйдүүбүн — Кыра чуораан кылыгыраан, Кылааска аан маҥнай киирбиппин. С. Васильев
2. Тохтообокко биир тэҥник, наҕыллык тыаһаан сүүрүгүр (үксүн кыра сүүрээн туһунан). ☉ Течь, струиться спокойно, ровно (обычно о ручейке)
Дьикти тыастаах устуруунам, Манньыттаххыан миигин, Сүүрэн кылыгырыыр ууга Эн дорҕооҥҥун тэҥниибин. Л. Попов
[Үрүйэчээн] Хочо устун, Хотоол ахсын Холдьугураа, Кылыһыйа, Кылбаһыйа Кылыгыраа. Д. Васильев. Сааскы халаан уутун сүүрдэр тыаһа кылыгырыыр. И. Бочкарев

туохт.
1. Сыыдамнык, чэпчэкитик туттан-хаптан, сүүрэр-хаамар икки ардынан бар (уһун курбуу курдук уҥуохтаах киһи туһунан). ☉ Идти очень легко и быстро, то бегом, то шагом
Ханаһыйар-нэлэһийэр киэҥ сыһыыны Хабыллар хаба ортотунан Харса суох кылыһыйан, …… Тохтоло суох дьулуһуйан Биир курбуу-дьирбии курдук Уһун синньигэс эдэр киһи Сиэлэ-хаама сэгэйэн киирэн Өлүөнэ эбэ хотун Үрдүк биэрэгэр тохтоото. С. Васильев
Кыайан-хотон кылыһыйан, Үөрэн-көтөн үлүһүйэн Дьырыбына Дьырылыатта обургу …… Тус хоту диэки Өрүтэ үөмэхтии [турда]. П. Ядрихинскай
2. Дьулусханнык сүүрүгүр (уу, үрэх туһунан); сытыытык үр (үксүн хаары тибэр чысхаан тыал туһунан). ☉ Течь стремительно (напр., о речке); задувать резко, пронзительно (о метели)
Тыы биттэҕин икки өттүнэн сөрүүн уу устан кылыһыйар. Далан
Үрүччэ сүүрдэн кылыһыйар. В. Дедюкин
Хочо устун, Хотоол ахсын [үрүйэчээн] Холдьугураа, Кылыһыйа, Кылбаһыйа Кылыгыраа. Д. Васильев
Кыайан хотон кылыһыйан кыһын эбэ Түптэ тымныытын төгүрүччү түһэрбит. Күн Дьирибинэ
3. Хатан куолаһынан ыллаа, күл (үксүн кыыс, дьахтар туһунан). ☉ Петь, смеяться высоким резким, режущим слух голосом (обычно о женщинах, девушках)
Кыыс ырыата кылыһыйар, Уол тойуга дуораһыйар. С. Дадаскинов