лабаҥхалаа диэнтэн холб. туһ. [Дьарааһын:] Солуута суох үгүһү тугу лабаҥхалаһа олороҕут
Наадаланан кэлбит нааданы бүтэриэххэ. Н. Неустроев
Дьүкээгир кулубатыныын үгүһү лабаҥхалаһа барбаккын. С. Курилов (тылб.)

дьүкээгир диэн курдук
Айымньыга Имтеургин диэн одуул уонна кини кэргэттэрин ыар, күчүмэҕэй олохторо ойууланар. СЛ-9-10
Биир одуул баара, ол атыыһыттар табаларын көрөрө. Н. Тарабукин (тылб.)
Ылан көр сахалары, одууллары, хайдахтаах курдук истиҥ-эйэҕэс дьонуй! А. Алдан-Семёнов (тылб.)

даҕ. Лэҥкэйэн көстөр, улахан, модороон быһыылаах. ☉ Несоразмерно большой, округлый (напр., о голове человека, нек-рых птиц, о шапке)
Онтон Тыргельдиин, модьу сыҥаахтаах, лэҥкэгэр төбөлөөх, кыараҕас чаҕылыҥнаабыт харахтаах дьүкээгир киһитэ турда. Болот Боотур
Эмискэ тыа саҕатынааҕы үрдүк тиит лэҥкэгэр төбөтүн диэкиттэн туох эрэ улахан баҕайы сарайбытынан сиргэ таҥнары мээчиктэнэ түстэ. Н. Заболоцкай

1. аат.
2. Омугунан эбээннэргэ киирсэр киһи. ☉ Человек, относящийся по национальности к эвенам, эвен. Саха, эбээн Уот оттон Уруулуу курдук тоһуйбуттар. С. Зверев
   Булчут эбээн мааман чэгиэн муоһун булан, ол муоһунан Владимир Ильич бүүһүн чочуйан оҥорор. Софр. Данилов
   Кырдьаҕас эбээн инньэ диэн саайда эбээт! С. Дадаскинов
3. даҕ. суолт. Эбээн омугар сыһыаннаах. ☉ Эвенский
   Мин дьолбор, Александра Фёдоровна саха, эбээн, дьүкээгир тылынан хайа баҕарар холкутук кэпсэтэр эбит. Н. Заболоцкай
   Нэһилиэккэ орто оскуола иһинэн эбээн тылын үөрэтии уонча сылтан ыла ыытыллар. «Чолбон»

аат. Билигин Аллараа, Үөһээ Халыма улуустарыгар эрэ ордон хаалбыт, аҕыйах ахсааннаах түҥ былыргы көс омук. ☉ Юкагиры (древнейший малочисленный этнос, представители к-рого живут большей частью в Нижнеколымском и Верхнеколымском улусах Республики Саха (Якутия))
Дүкээгир омук.  Бэрт былыр саха киһитэ Муустаах муора туундаратыгар олохсуйа илигинэ, омуктар, дьүкээгирдэр, чукчалар эрэ сирдэнэндойдуланан олорор эрдэхтэринэ, Америка чааһынай атыыһыта Гари биэс киһилээх муораҕа устубут. Н. Абыйчанин
Дьүкээгир оттор кутаата - Дьүкээбил түллэр уота. Оргуйар кыыма тахсан Орой халлааҥҥа хатанар. Сибэккилэр
Саха ол-бу сурукка, кибитээнсийэҕэ наадыйбат. Манна [хоту] сир ахсын эбээннэргэ, орочооннорго да, дьүкээгирдэргэ да оннук (дьон тылын итэҕэйэллэр). «ХС»

1. көр дьүкээгир. Дьүкээбил омук. ПЭК СЯЯ
   Уһун кыһыны быһа дьүкээбил дьыл оҕуһун кытта охсуһар, эккирэтэр, сойуолаһар. Н. Якутскай
   2
   көр дьүкээбил уота. Дьүкээбил сардаҥатын курдук уларыйа сылдьар өҥнөөх, дьиэҕэ кэтэр киэҥ халаатын сиэбиттэн кыабака быалаах кыракый видеотелефону хостоон таһаарда. Г. Угаров
   Халыма халлаанын үрдүгэр Дьүкээбил солколуу суугунуур Дьиктилээх өҥүнэн долгуннуур. Сибэккилэр
   Ол ыраах туртайар муус хайа Түөһүгэр дьүкээбил үҥкүүлүүр. Хоту сир үөрүнньэҥ дьонунуу Дьэрэкээн төлөнө күлүмнүүр. Чэчир-80
   ◊ Дьүкээбил уота - хотугу түүҥҥү халлааҥҥа биир кэм уларыйа, дьиримнии, долгуннура турар сырдык балаһалар көстүүлэрэ. ☉ Северное (полярное) сияние (быстро меняющееся свечение ночного неба, наблюдаемое обычно в приполярных областях)
   Онтон хаар ааһан халлаан аҥаарын дьүкээбил уота сарбынньах толонунан сырдатар. Суорун Омоллоон
   Кини дьүкээбил уотун үөрэтэр лабораторияны салайара. В. Яковлев
   Хараҥаҕа дьүкээбил уота үс хос сырдык субурҕа уот быыс буолан тэлимнии, дьиримнии оонньуур. Н. Габышев

туохт.
1. Олус улаханнык сылай, илиһин, быста сылай. ☉ Сильно уставать, утомляться, изнуряться
Үрүҥ Уолан Үрүт күүһэ үгдэрийэн, Алын күүһэ алларыйан Хаһан даа синим биир диэн, Харсыттан тахсан, хабырынан кэбистэ. П. Ойуунускай
Аҕыйах чаас устата бэчээттиир массыынанан тоҥсуйа түспүтэ улахан дьаалы эбит! Киһи бэрт бөрүкү илистибэт, үгдэрийбэт үлэтэ ини. В. Ойуурускай
2. Кырдьан мөлтөө-ахсаа (киһини, сүөһүнү этэргэ). ☉ Ослабевать, дряхлеть (от старости — о человеке, о скоте)
Эмээхсин эрэйдээх эмиэ Сыта сыынаҕалаан, Олоро луҥхаран, Улаханнык үгдэрийэн, Ыараатар ыарыыр. П. Ядрихинскай
Иккис кэрдиис кэмигэр сүөһү үгдэрийбитэ харахха быраҕыллар, аанньа аһаабат эбэтэр аска олох чугаһаабат. СЫаКЫ
3. Эбии уйадый, мөлтөө (хол., уруккуну санаан-ахтан). ☉ Расчувствоваться, расстроиться (напр., от воспоминаний)
«Кини баара буоллар, ама, бу курдук буолаахтыа этибит дуо!» — Ылдьаана эмээхсин эбии үгдэрийэн ытаан барар. Н. Якутскай
4. көсп. Түргэнник уларый, кылгас үйэлэн; түргэнник аас, суох буол. ☉ Быть недолговечным, преходящим, кратковременным
Үчүгэй дьүһүнүн өр барыа суоҕа, Үгдэрийэн, эмээхсин буолуоҕуҥ. С. Тимофеев
Оо, мин дьүкээгир омугум, Үһүйээн буолан үгдэрийбит үйэлэргэ, Хаһан эрэ, Хордоҕойго үүммүт Хоту сугуннуу — Халыҥ да аймахтаах үһүгүн... Н. Курилов (тылб.)
ср. орд. үгдэрэ ‘стать совсем усталым’, монг. үгдрэх ‘осложняться (о болезни)’

I
туохт.
1. Сыалгын табыма, таһынан, сыыһа ыт, бырах. ☉ Не попадать в цель, промахиваться (стреляя, бросая и т. п.)
Биир көҕөн көтөн тахсыбытын сыыһан кэбистим. Амма Аччыгыйа
[Куһу] таба оҕустаххына өлөрөҕүн, сыыстаххына туох кэлиэй. Т. Сметанин
2. көсп. Алҕаһаа, ханнык эмэ эндиэни, сыысхалы таһаар, сөбө суохтук быһыылан, быһаар. ☉ Ошибаться, совершать какую-л. оплошность, промах
Кини тахсан барарын кытта, «Ыты баара, тутан ылан сибииккэлээминэ сыыстыбыт ээ», — диэтэ Никифоров кинээс. М. Доҕордуурап
[Чокуурап:] Эн сыыһаҕын. Эн хайдах өйдөөбөккүн: МТС бэйэбит туһабытыгар аһылларын. С. Ефремов
Бэйбэрикээн [эһэ аата] бэйэтэ даҕаны сыыспыта. Эрдэ, оҕолоро уу ньулдьаҕай, тугу да билбэт-көрбөт эрдэхтэринэ, бу сири булларбыта. И. Федосеев
ср. ДТС йаз, кирг. жаз ‘ошибаться, допускать промах, промахиваться; грешить’
II
1. аат.
1. Ханна, туохха эмэ түспүт, хатаммыт эбэтэр булкуспут киһи быһаара барбакка үрдүттэн бөх, туора эттик эрэ курдук көрөр бытархай предметэ (хол., буор, бөх бытарыйбыта). ☉ Сор, соринка, пылинка
Остуолугар таммалаабыт сыыһы кичэл баҕайытык үрэн буһурҕатан ыраастаата. А. Софронов
Абырааҥ, быыһааҥ, атастар, Харахпар сыыс аалар. Т. Сметанин
Ол да турдар, кини тас көрүҥэр аймаммытын булуоҥ суоҕа, сонун эҥээригэр, сиэҕэр түспүт сыыһы биир-биир кымаахтаан ыла турда. А. Сыромятникова
2. Тугу эмэ (хол., дьиэни) хомуйбут бөх мунньуллубута. ☉ Сухой мусор
Ону истээт дьон тахсан, Тиэргэн сыыһын күртүлэр, «Күндү сааспыт барахсан, Ыалдьыттаарыый!» — диэтилэр. И. Гоголев
Сыкана эмээхсин Титиик далыгар Сыыһы чөмөхтүү Сылдьара көһүннэ. С. Васильев
△ Туох эмэ туһа буолбат тобоҕо. ☉ Остатки чего-л., остающиеся без пользы
Лэкиэс түргэн соҕустук хоруобун үгэххэ киллэрэр уонна тахсан мас сыыһын харбыыр. С. Ефремов
Куһун тостубут кынатын биир сэбирдэҕинэн суулаата, таһынан чараас мас сыыстарын тутта, ол таһынан таҥас кырадаһынынан бобо кэлгийдэ. Т. Сметанин
[Булчут сахалар] биир чаллах тииккэ арааһы барытын ыйыыллара: сиэли, таҥас сыыһын, туос оҥоһуктары, ньаалбаан кырадаһыгын, онтон да атыттары. И. Федосеев
2. сыһыан т. суолт. Тардыы сыһыарыылаах сорох тылы кытта холбостоҕуна аччатан көрдөрөр, атаахтатар, аһынар суолталанар. ☉ С притяжательным аффиксом в сочетании с некоторыми существительными приобретает ласкательноуменьшительное значение
[Ыстапаанньыйа] биһигиттэн Ньукулай оҕонньор үс арсыын сиидэс сыыһыгар соҕотох ыанар ынахпытын өлөртөрөн ылла дии. Күндэ
Оҕом сыыһа, утатаахтаабытыҥ буолуо, бу собо миинин иһээхтээн кэбис. И. Гоголев
Дьоҕус истипиэндьийэ сыыһыгар тэҥнээтэххэ, кини ылбыт гонорара бүтүн баайга тэҥнээҕэ. Н. Заболоцкай
Кини билигин туох эмэ кыра үлэ сыыһын булан аралдьытына түстэр. Н. Заболоцкай
♦ Сыыс (сыыска) түһэримэ — 1) тугу да хаалларбакка, барытын болҕомтоҕо ыл, наадалааҕынан аах. ☉ Брать во внимание все детали, ничего не пропуская
Ийэлээх балта кини хас биирдии хамсаныытын таптыыр харахтарынан сыыс түһэрбэккэ одуулаһаллар. С. Никифоров
Нуучча, саха, дьүкээгир оҕолоро кэчигирэспиттэр. Кинилэр учууталлара Татьяна Васильевна кэпсээниттэн биир да тылы сыыска түһэрбэккэ истэн олороллорун көрүөххэ олус бэрдэ. «ББ»
Биһиэхэ тыа оҕолоро саха суруйааччыларын кинигэлэрин сыыска түһэрбэттэр. «ХС»; 2) түргэнник ылын, тутатына өйдөөн, иҥэринэн ис. ☉ Схватывать быстро, налету, понимать с полуслова
Ылыныгас баҕайы уолчаан, тугу да сыыс түһэрбэт. Э. Соколов
Тиэхээс сэрии туһунан уруккуттан даҕаны элбэҕи билэркөрөр киһи быһыытынан учууталлара, истээччилэрэ тугу кэпсииллэрин сыыс түһэрбэккэ өйдүүрэ. «ХС»
Сыыска- буорга түһэримэ — сыыс (сыыска) түһэримэ диэн курдук. Итини сыыскабуорга түһэрбэккэ иһиллээн олорбут Владимир Лукич олорор миэстэтиттэн туран кэллэ. Г. Колесов
Сутурукуоп сыыска-буорга түһэрбэккэ истэр, субусубу тоҥхох гынан сэргиир. У. Нуолур
Саха дьоно биһиги айымньыларбытын сыыска-буорга түһэрбэккэ умсугуйан ааҕаллара олус үөрүүлээх. «ХС». Харахтан сыыһы ылбыттыы (ылбыт курдук) — дөбөҥнүк, чэпчэкитик (ыарыы ааһарын туһунан). ☉ Как рукой сняло (обычно о болезни, недомогании)
[Акаары Мэхээс:] Оннооҕор былырыын мин саадьаҥ сыатын сиэн баран испинэн таарымталаммыппын соҕотохто, харахтан сыыһы ылбыт курдук, абыраабыта. Эрилик Эристиин
Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. «ХС»
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна, харахтан сыыһы ылбыттыы ааһан хаалла. «ХС»
◊ Сыыс от көр от
Оҕолор оҕуруокка кимтэн да итэҕэһэ суох уу кутуохтарын, кирээдэ көмүөхтэрин, сыыс от үргүөхтэрин, үүнүүнү хомуйуохтарын сөп. Дьиэ к. Сыыс оттор культурнай үүнээйилэри сабардыыллар, …… инньэ гынан үүнүүнү лаппа намтаталлар. ИИК СОХТ
Сүбүөкүлэ плантациятыгар сүбүөкүлэ үүнэр кэмигэр хаһан даҕаны сыыс от суох буолуохтаах. ХКА. Сыыс тыл — кэпсэтии тылыгар чопчу суолтата суох, мэнээк туттуллар тыл. ☉ Лишнее слово, которое используется многократно без определённого значения, слово-паразит
Бу үүнүү курдук тэҥ, ситэ Ыраас, сыыһа суох тыллаах Ленам дьиҥнээх да поэта Буолуом ыраах быһыылаах. Дьуон Дьаҥылы
Үлэһиттэри, биригэдьиирдэри кытта кэпсэтэригэр …… сыыс тыла суох сааһылаан, лоп-бааччы саҥарар. А. Фёдоров
Сахалыы кэпсэтиигэ нууччалыы сыыс тыллары үгүстүк кыбытыы баар буолар. СТЫМ
III
харыс. т. Ыт (булт кэмигэр). ☉ Собака (во время охоты).