м. сууттанааччы, дьүүллэнээччи; # сесть (или попасть) на скамью подсудимых буруйдаах ыскаамыйатыгар олор (түбэс).

сов. 1. кого (доказать невиновность, правоту) кырдьыгын таһаар, сөбүгэр таһаар, быыһаа; оправдать подсудимого дьүүллэнээччини быыһаа;2. что чем (признать допустимым) саптар; оправдать неразумный поступок молодостью өйө суох быһыыла-ныытын эдэринэн саптар; 3. что (возместить) толуй, тилиннэр; оправдать расходы ороскуоту толуй; оправдать труд эрэйи тилиннэр; 4. что (подтвердить на деле) толор; оправдать доверие итэҕэли толор.

и. д. от дьүүллэн =; мунньахха боппуруос дьүүллэниитэ обсуждение вопроса на собрании.

дьүүллэн диэнтэн хай
аата. Оҕонньор мунньахха дьүүллэниитин кэлэктиип иһигэр тыҥаан кэлбит кэлин кэмнээҕи быһыы-майгы сыбыдыала диэн санаабат. В. Яковлев

прил. юр. сууттанар, дьүүллэнэр; дело подсудно народному суду народнай суукка дьүүллэнэр дьыала.

ый-кэрт диэнтэн хай
аата. Мин бэрт элбэх эдэр суруйааччылар суруйбут үлэлэрин көрөн кыра да буоллар ыйыы-кэрдии бэртэлээтим. П. Ойуунускай
Саас оройуон ситэриилээх кэмитиэтигэр тахсан, Космарчик диэн аҥаар илиитэ суох зоотехниктан ыйыы-кэрдии ылан киирэн баран, биэлэри саптарбытым. Эрилик Эристиин
Мин эмиэ урукку систиэмэҕэ иитиллибит киһи буоларбынан буолуо, …… уруккулуу үөһэттэн ыйыыныкэрдиини кэтэһэбин, ону-маны сыыһахалты чобуорхайдахпына, баҕар, дьүүллэнэ-сэмэлэнэ сылдьыам диэн дьулайабын. «Кыым»

1. прич. от осудить; 2. в знач. сущ. м. дьүүллэммит, буруйдаах.

туохт. Киһи тылын сүгүн истибэт, төттөрүтүн була, оҥоро сатыыр өһөс буол, дьону кытта кыраттан да иирис. ☉ Проявлять непослушание, упрямство, перечить кому-л., пререкаться с кем-л.
Дьулустаан Коляттан төттөрү ыйыппыта соруйан хадаардаһар курдук иһилиннэ. Э. Соколов. «Хадарин ол тоҕо хадаардаспыта буолуой?» — Даланов саныы испит санаатын Сергей быһан кэбистэ. В. Яковлев
Дьүүллэнэҕин киинэҕэ билиэтэ суох киирэ сатаан биитэр биирдэ эмэ учууталы кытта хадаардаһан. С. Федотов

с. 1. (приговор) буруйдааһын; добиться осуждения преступника буруйдаах дьүүллэнэрин ситис; 2. (недоверие, порицание) сэмэлээһин, буруйдааһын; в его словах звучит осуждение кини этэр тылларыгар сэмэлээһин иһиллэр.

дьүһ. туохт.
1. Аадьуо икки өттүгэр иэҕэҥнээн, бытааннык хаамп. ☉ Идти, двигаться медленно, неторопливо, слегка переваливаясь с боку на бок
Миитэрэйдээх дьиэлэрин таһыгар ким эрэ күлүгэ сүөдэҥниир. Далан
Сыадах [оҕус аата] миигинэ да суох бэйэтэ хааман сүөдэҥниирэ. Н. Якутскай
Уйбаан Дьоруодабыс кэбиниэтигэр кэрийэ сүөдэҥниир. «Кыым»
△ Ыалдьан дуу, санаарҕаан дуу күлүк курдук аат харата эрэ хаамп, сырыт. ☉ Ходить, двигаться медленно, словно тень (будучи больным или печальным)
Натааһа Хаабыһаба аҕыйах хонуктааҕыттан ыла арыый буолан, сэниэтийэн дьиэтин иһигэр туран сүөдэҥниир буолла. И. Сысолятин
Дьэкиим санаата түһэн туох да саҥата суох үрүҥ дьиэтин диэки сүөдэҥнии турбута. Н. Заболоцкай
Миитэрээс, дьүүллэнэн санаата алдьанан, кимиэхэ да сыстыбакка, соҕотоҕун сүөдэҥнээтэ. П. Аввакумов
2. көсп., сөбүлээб. Сүрэҕэлдьээн аатыгар эрэ хамсаабыта, үлэлээбитэ буол. ☉ Двигаться, работать через силу, очень вяло (из-за лености)
Оттон били оҕо дьиэтин өрөмүөннүүргэ эмиэ сүөдэҥнииргэ дылы этиҥ дии? В. Ойуурускай
Күн ыаһаҕын ыытар курдук, буоллархааллар үлэлээн сүөдэҥниир. Н. Кондаков
Киһилэрэ окко киирэн биир күн бугул угааччы аатыран, аатын эрэ сүөдэҥнээн көрөн баран, эт быһынным диэн кыккыраччы аккаастанан дьиэтигэр тахсыбыта. ФСВ С
♦ Күлүгүҥ эрэ сүөдэҥнээ, баһыҥ эрэ барыҥнаа — үлэлиир киһи аатын ылаары суолтатыгар эрэ үлэлээбитэ буол. ☉ Работать только для вида, кое-как
Тугу хоторуох киһигиний? Күлүгүҥ эрэ сүөдэҥниир, баһыҥ эрэ барыҥныыр. «Кыым»
ср. туркм. сөведеҥлемек ‘бездельничать, бродить без дела; слоняться, шататься’