дьүүллэс диэнтэн хай
аата. Дьүүллэһии күлүү-оонньуу икки ардынан түмүктэннэ. Н. Заболоцкай
Судаарыстыба олоҕун саамай суолталаах боппуруостара норуот бүттүүнүн дьүүллэһиитигэр таһаарыллаллар. ССРС К
Дьүүллэһии кэмигэр бырайыакка түөрт сүүс тыһыынча кэриҥэ эбии, көннөрүү этии киирбитэ. ФММ ДьКС

дьүүллээ диэнтэн холб. туһ. Мунньах дьоно дьүүллэһэ олорор боппуруостарын судургутук түмүктээн уурааҕы бары сөбүлээн, биир-биэс утары тыла суох ылынан, куоластаан кэбистилэр. П. Аввакумов
[Куруһуокка] араас революционнай кинигэлэри ааҕан дьүүллэһэллэрэ. Н. Габышев
Летучкаҕа эрэдээксийэ үлэһиттэрэ бука бары түмсэн олороннор хаһыат нэдиэлэ устатыгар тахсыбыт нүөмэрдэрин ырыталлар, дьүүллэһэллэр. КТУоС

туохт.
1. Ким эмэ буруйу оҥорбутун иһин сууттаа (суут, хамыыһыйа эбэтэр ханнык эрэ сололоох соҕотох да киһи дьыаланы көрүүтэ). ☉ Судить (рассматривать какое-л. дело судебным органом, комиссией или отдельным лицом, наделенным властью)
Кутургуйа талбытыгар тахсар, тойон талбытынан дьүүллүүр (өс хоһ.). Атын ыстаап дьүүллээбит дьонун ытыалыыргын оччо өҥөҕө холуйбаппын ээ. Амма Аччыгыйа
Анучин уурааҕы хайыта тыытан кэбиспит уонна сүдү буруйдааҕы [К.Г. Неустроевы] бу курдук сымнаҕастык дьүүллүү сылдьаҕыт диэн улаханнык мөҕүтэлээбит. П. Филиппов
△ Олохтоммут бэрээдэги, сокуону кэспитин иһин буруйдаа, миэрэтэ биэр. ☉ Обвинить, призвать к ответу, подвергнуть наказанию кого-л. за нарушение установленного порядка, закона
Кэһэтэр гына дьүүллүүллэрэ буоллар үчүгэй буолуо этэ. А. Софронов
Үлэттэн күрэнээччи, куоратынан-оройуонунан көлдьүн күүлэйдээччи урууларгын-аймахтаргын эмиэ дьүүллүүр инигин. С. Ефремов
Дьаһал баар. Ону толоруоҥ суоҕа да бырабылыанньаҕа көрөн дьүүллүөхпүт. «ХС»
△ Кэлэктиип мунньаҕар, түмсүүтүгэр ким эмэ дьыалатын көр. ☉ Рассматривать, обсуждать какое-л. дело на общем собрании, заседании
Кылбановскайы партийнай мунньахха дьүүллүөххэ диэн этиилэр кииртэлээн барбыттара. В. Яковлев
Уолаттары кылаас мунньаҕар дьүүллээбиттэрэ. И. Федосеев. Бу тойону сарсын мөскүөмүгэр [профсоюз месткомугар] дьүүллүүллэр үһү дуу? И. Семенов
2. Уураахтаа, бириигэбэрдэ таһаар. ☉ Выносить решение, приговор, приговаривать
Суут хаайарга дьүүллээбит.  Үөс-батааска биэрбэтилэр - ыты сарсыҥҥы күн дьиэттэн суох гынарга дьүүллээтилэр. Амма Аччыгыйа
3. Тугу эмэ ханнык эмэ бэлиэлэринэн көрөн тойонноо, сыаналаа, түмүк оҥор. ☉ Разобравшись, рассмотрев какое-л. дело, вопрос и т. д., сделать вывод, определить, оценить, придти к заключению
Бу кэмҥэ анарааттан үрдүк сүүстээх киһи бэстилиэтин өрө туппутунан, дьүүллээтэххэ, тугу эрэ хаһыытыы-хаһыытыы, сытар сыап иннигэр сүүрэн киирбитэ. Софр. Данилов
Ирина Сергеевна эмээхсини, туттарыттан-хаптарыттан, саҥатыттан-иҥэтиттэн дьүүллээн, үөрэхтээх, култууралаах киһи быһыылаах [дии санаата]. С. Никифоров
Ханан барар суолу көрдүүллэр, хастыы көһүнэн хардыылыыры дьүүллүүллэр. С. Васильев
△ Сөбүн-кырдьыгын ырытан быһаар. ☉ Рассудить, установить истину, решить, оценить
Итинник кыра суолу нэһилиэк кинээһэ дьүүллүүр баҕайыта. Н. Неустроев
Тылбаасчыт үлэтин сыаналааһыҥҥа оригиналга баар биир эмэ тыл көтүтүллүбүтүнэн дуу, эбэтэр биир эмэ тыл ордук-хоһу киирбитинэн дуу дьүүллүүр адьас сыыһата биллэн турар. Софр. Данилов
4. Үчүгэйдик сыныйан, аахайан көриһит, болҕой. ☉ Обратить пристальное внимание, внимательно изучать
Киирбит киһи кинилэри соччо дьон баалларын курдук дьүүллээбэтэх быһыынан аргыый сыгынньахтанан таҥаһын ыйаата. Н. Заболоцкай
Дьүһүнүн-бодотун Дьүүллээн көрдөххө, Кыаһаан-кубархай сырайдаах, …… Ырыа курдук ыллам майгылаах. С. Зверев
Мин диэтэх киһи этэрбин Өйдөөн, дьүүллээн иһит эрэ! Ньургун Боотур
5. Буруйун иһин өлөр, накаастаа. ☉ Покарать за преступление, лишить жизни кого-л. «Муҥутуур дойду буойунун тойоно буол» диэн күтүр дойду түөкүннэрин дьүүллүүргэ, анараа дойду албынын дьаһайарга анааммын айбытым
Саха фольк. Чолбону [киһи аата] мин дьүүллээбитим. Кини эһигини барыгытын атыылаабыта! И. Гоголев

туохт.
1. Ким эмэ балаһыанньатыгар киирэн кинини өйдүү сатаа. ☉ Постараться понять кого-л., войти в чьё-л. положение
Эдэр киһи чаастатык биричиинэтэ суох үөһэ тыынар, киһи саҥатын өйдөөн-дьүүллээн истибэт. Н. Лугинов
2. Тойонноо, толкуйдаа. ☉ Рассуждать, обдумывать
Үс күөс быстыҥа буолан баран, өйдөнөн-төйдөнөн, өйдөөн-дьүүллээн көрбүтэ. П. Ойуунускай
Сааһыран иһэн тулабын Өйдөөн-дьүүллээн көрүммүтүм. С. Данилов
Олорон эрэн, дьэ өйдөөн-дьүүллээн кэриччи көрдө. Дьүөгэ Ааныстыырап

совм.-взаимн. от дьүүллээ =; тугу дьүүллэһэҕит ? что вы обсуждаете? дьүүллэт = побуд. от дьүүллээ =.

1) судить; осуждать; кинини дьүүллуөхтэрэ его будут судить; 2) разбирать, рассматривать; биһигини дьүүллээҥ рассудите нас; 3) выносить решение, приговор, приговаривать; суут хаайарга дьүүллээбит суд приговорил его к лишению свободы.