I, II несов. см. расправиться I, II.

сов. с кем-чем, разг. 1. (освободиться) бүтүс, араҕыс; 2. (расправиться) ааҕыс, ситис.

кучу-мачы гын = разг. быстро расправиться с чем-л. (напр. съесть небольшое количество пищи).

возвр. от идэһэлээ = 1) забивать скот (для себя); 2) перен. разг. расправляться с кем-л.; миигин идэһэлэнэр санаалаах он намерен расправиться со мной.

нареч. разг. 1. (по-своему) бэйэ билэринэн; расправиться по-свойски билэргинэн дьүүллээ; 2. (как принято у близких) бэйэ киһитин быһыытынан; скажу тебе по-свойски эйиэхэ бэйэ киһитин быһыытынан этиим.

туохт., кэпс. Өлөрөһөр, дьууктаа, суох гын. ☉ Убить кого-л., расправиться, разделаться с кем-л.
Сүөһүбүн мин дьоҕулуурум, Көлүнэрим да көҥүлүм. М. Ефимов
Бу сэбиэскэй штурмовой этэрээттэр көрүөхтээх учаастактарыгар дугуйдаммыт, синнэригэр түспүт фашистары, эсесовецтары, фанатик фаустниктары уонна снайпердары дьоҕулууллар. А. Данилов
Арай кинини ытыгылаары, дьоҕулаары, аныгылыы эттэххэ, өлөрөөрү эрэ гыннахха сонордонуллуох тустаах. «ХС»

1. көрүлээ диэнтэн дьаһ. туһ. Николай торуойкатын көлүйэн, үтүө суолунан көтүтэн, дьону көрүлэтиэн баҕаран, олбуор дьонуттан уонча маскарааттыыр дьону ылан абаҕа оҕонньорго барарга эттэ. Л. Толстой (тылб.)
2. Кими эмэ талбыккынан тут, дьаһай (хол., үөх, кырбаа, кэһэт). ☉ Расправиться, разделаться с кем-л., наказать, проучить кого-л. [Офицер:] Ээ, дьэ, Көстөкүүн илиибитигэр түбэстэр дуу, хайдах эрэ көрүлэтэр этибит..
   [Ньукулай:] Дьэ, көрүлэтиэ этибит... Күндэ

аат., эргэр. Атах таҥаһын (үксүгэр этэрбэс) иһинэн уллуҥун халыҥата угуллар от эбэтэр сиэл. ☉ Стелька из сена или конских волос, вкладываемая в обувь (напр., в торбаса) для тепла или мягкости
Силип барарга тэринэн, түнэ этэрбэһигэр угунньа уктубута, уллук сутуруо кэппитэ, хабах таҥастаммыта. Күннүк Уурастыырап
Арыпыана Ньукулаайаба уол этэрбэһин уһултаран сиэл угунньа эбэн, ханнык эрэ куобах кээнчэни күүһүнэн кэриэтэ кэтэрдэ охсон биэрдэ. И. Сысолятин
♦ Биир угунньаҕа (угунньахха) ук көр биир
Айылҕаҕа киһи билбэтэкөрбөтө, өйө-санаата тиийбэтэ элбэх. Ону барытын «сибиэн», «абааһы, «дэриэтинньик» диэммит быһаччы биир угунньаҕа угаттаан кэбиһэбит. В. Иванов
Саҥа дириэктэр барыбытын биир угунньаҕа угаттаан эрэр, Унаардааҕы көннөттөрө ыыппыт киһилэрэ быһыылаах. «ХС». Угунньа буол кэпс. — кимиэхэ эмэ бас бэрин, ол киһиэхэ баһылат. ☉ Быть под каблуком у кого-л.
Дьахтарга угунньа буолбут. НАГ ЯРФС II. Угунньата тахсыар (көстүөр) диэри (дылы) — 1) олус күүскэ, ыалдьыар, кэһэйиэр диэри (хол., сыс, кырбаа). ☉ Жестоко, зверски (расправиться с кем-л., побить, затоптать — букв. так, чтобы нутро вылезло)
[Күкүр Уус:] Дьэ, уһаарыы кыыс дии! Тукаам, абааһы, иирбит тайах буулаабыт. Дьону угунньалара көстүөр дылы үлтү тэпсибит. Суорун Омоллоон
Хоохунча кинээс баттаабыт-атаҕастаабыт, күрэстэспит киһитин угунньата тахсыар диэри үлтү тэпсиэҕэ. А. Сыромятникова; 2) кэпс. Хаҕыстык, тыйыстык (хол., мөхэт, кириитикэлээ). ☉ соотв. в пух и прах (напр., раскритиковать)
Биһиги кириитикэни сайыннардахпыт диэн ааттаан, олус аһара түһэн кэбиһэбит. Бэл алҕас үктээн биэрбит дьоммутун угунньалара тахсыар диэри дапсыйабыт. «ХС»
Биир киһини биир улахан мунньахха угунньата тахсыар диэри кириитикэлээбиттэр. Киһилэрэ тыл көрдөөбүт: «Табаарыстар, болҕомтоҕут иһин баһыыбаларыҥ». «Кыым». Угун- ньатын ороо — 1) сыс, кырбаа, кэһэт. ☉ Растерзать кого-л., расправиться с кем-л.
Бу табаарыс эһэни, хор, доруобунньугунан ытар киһи буолан биэрдэ дии. Дьүрү биир да доруобунньук эһэ кырдьаҕаска хатаммыта эбитэ буоллар, ити киһигитин угунньатын оруо этэ. Хата, кини дьолугар тамты сыыһан ордубут. В. Протодьяконов; 2) кими эмэ мөҕөн-этэн сэттэтин ыл. ☉ соотв. устроить кому-л. головомойку, разнести в пух и прах
Демократическай күүстэр бырабыыталыстыба үлэтин-хамнаһын сытыы кириитикэҕэ тардан, угунньатын оруур охсууну оҥорорго сананаллар быһыылаах. «Чолбон». Уу сирэй, угунньа харах — бэйэтигэр эрэлэ суох, өмүттүбүт, мух-мах барбыт (киһи). ☉ Лишённый уверенности в себе, растерянный, нерешительный. Аныгы кэмҥэ уу сирэй, угунньа харах буолар табыллыбат

туохт.
1. Тугу эмэ хойуута, убаҕаһа эбэтэр туох эмэ эбиитэ, былааһыга тэҥҥэ тарҕанарын курдук тугунан эмэ элбэхтик өрө-таҥнары аймаа, хамсат. ☉ Взбалтывать, размешивать чем-л. что-л., добиваясь равномерного смешения состава, мешать. Миини булкуй. Күөһү булкуй
□ Оҕонньор, уотун иннигэр аргынньахтаан олорон, куруускалаах итии чэйин ньуосканан булкуйда. С. Никифоров
Силиммин булкуйар синньигэс мастаахпын. С. Тимофеев
2. Тугу эмэ хамсатар, иһин хасыһар, бурайар эбэтэр сэймэктиир курдук тугунан эмэ тыыт, оймоо. ☉ Перемешать что-л., рыться в чем-л.; вонзать острое во что-л. и ворочать им. Уоту булкуй. Ууну булкуй
□ Антон, кытыыттан тахсан синньигэс ураҕаһы булан киирэн, кута аннын кэриччи булкуйан көрдө да, туох да туһа суох
Мойот биллибэт. Т. Сметанин
Ордьоох төһө эмэ булкуйан баран куйуурун таһаарбыта — туох да кэлбэтэх. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] сохсоҕо киирбэт этэ, уһун ураҕаһы булан, сохсо иһин булкуйара. Оччоҕо сохсо, кураанахха эстэн, күөдэл гына түһэрэ. И. Федосеев
△ Төбө диэн тылы кытта ситимнэстэҕинэ: (төбөҕүн) икки өттүгэр иэҕэҥнэт, хамсат (хол., туохха эмэ олуйтаран тугу диэххин булбакка); (төбөҕүн) садьыйа охсон хамсат, быһыта илгиһин (хол., туохтан эмэ сиргэнэн эбэтэр туохха эмэ буолуммакка — сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ В сочетании со словом төбө ‘голова’: наклонять (голову) то в одну, то в другую сторону (напр., не решаясь сказать что-л. прямо); делать резкие движения, трясти (головой, напр. при испуге, или упрямясь — о животном)
«Сибилигин дуо? Суох, мин тугу да кэпсээбэппин», — дии-дии баһын булкуйбута. Н. Якутскай
Мэччийэ сылдьыбыт субан сүөһүлэр дьиэ таһыгар мүлүрүҥнэһэн кэллилэр. Төбөлөрүн булкуйаллар, кутуруктарынан кымньыылана охсуналлар. Л. Попов
Эмискэ таба, төбөтүн булкуйа-булкуйа, хаһыҥыраата. Тэки Одулок (тылб.)
3. Туохха эмэ эбии атыны холбоо эбэтэр атын-атыны холботолоо. ☉ Прибавлять, примешивать что-л. к чему-л. или соединять что-л. разнородное в одно
[Дьөгүөссэ:] Бэйэ, били оҕолор кэллэхтэринэ, отонноомохтуу түһэн, илдьэ барыллыа. Ыа, дьэ дагдаҕа булкуйан сиир минньигэһикэтэ бэрт буоллаҕа ээ. Күндэ
Биир куул сиэмэҕэ икки куул уоҕурдууну булкуйабын. П. Егоров
[Аянитов] …… булкуйбут кырааскатын палитратын кытыытын диэки бистэ. Софр. Данилов
4. Тугу эмэ туохха эмэ бис, умньаа, төкүнүт. ☉ Обвалять что-л. в чем-л., обмакивать во что-л., валять кого-что-л. в чем-л.
Дьахтар имигэс …… тарбахтарынан лапса оҥорон бурдукка булкуйар. Н. Габышев
Тугу барытын буһаран арыыбытыгар булкуйан сиэхпит. Амма Аччыгыйа
Көмүһү төһө да көлбөххө булкуй — син биир килбэйэн көстө сытыаҕа. Эрчимэн
Сиргэ-буорга булкуйа иликпинэ, киэр буола оҕус мантан!.. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Киһини туох эмэ үчүгэйэ суох суолга холбоо, кытыар. ☉ Вовлекать кого-л. в какое-л. неприятное дело, впутывать
Миитэрэй олус долгуйан олорон Дьөгүөрдээнтэн тугу эрэ ааттаһаркөрдөһөр. «Баһым хас буолуой?..» • диир Дьөгүөрдээн. — «Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума». Амма Аччыгыйа
«Манна, сэриигэ, оҕолору булкуйар эмиэ туохха нааданый?», • дии саныыр Ростов. Л. Толстой (тылб.)
6. Тугу эмэ мээнэ уларытан-тэлэритэн, сөптөөх сааһын, сүрүнүн кэс, бутуй. ☉ Нарушать порядок или основной смысл чего-л., путать, перепутывать, запутывать
[Сүөкүлэ:] Олорор олохпутун аймаан, тиэрэ булкуйан эрэллэр буолбат дуо? А. Софронов
[Улуу Кудаҥса] ол курдук бэрт эрэйи эрэйдэнэн, улуу муҥу көрөн, түҥ-таҥ, тиэрэ-маары булкуйан, араастык ырытан баран …… дьиибэни тэриннэ, дьиктини сананна. П. Ойуунускай
Аҕыс мөһөөҕү сиэн кэбиспитэ тахсан уонна суот дьыалатын хараарчы булкуйан кэбиспитин эбэн, үс сыл хаайыыга сыппыта. Эрилик Эристиин
△ Киһи өйүн бутуйан, сыыһа суолга киллэр, муннар. ☉ Путать, вводить кого-л. в заблуждение
Мин хара айыылаах, хараҥа буруйдаах киһибин, дьон булкуйаннар, таҥнары ытыйаннар, бандьыыттыы сылдьыбытым. И. Бочкарев. Кылаас өстөөҕө, итэҕэл, абааһы туһунан сымыйа сэһэннэри тарҕатан, хараҥа дьон санаатын булкуйар. Н. Габышев
7. Холбонуо суохтары холботолоо, биири атыны кытта бутуй. ☉ Путать, смешивать кого-что-л. с кем-чем-л., принимать одно за другое
Атын киһини кытта булкуйдаҕыҥ буолуо... Амма Аччыгыйа
[Оҕо] Уус дьиэтигэр гаайка, буолта, Тоһоҕо бөҕөнү булкуйан, Аҕатыгар «көмөлөһөрө». Р. Баҕатаайыскай
Түүлү уонна дьиҥнээх түбэлтэлэри бииргэ булкуйан өйдүү-өйдүүлэр, кинилэр туохха эрэ үөрэн, оргууй күлсэ олороллор. Л. Толстой (тылб.)
△ Биири туттар оннугар атын-атыны бутуйан тутун (хол., саҥарарга). ☉ Смешивать, перемешать одно с другим (напр., языки в речи). Нууччалыы-сахалыы булкуйан саҥар
□ Итинтэн сиэттэрэн улам бодоруһан, сахалыы-нууччалыы булкуйан кэпсэтэн барбыттара. Н. Якутскай. Тээнэ эбэҥкилэрин эдэр өттүлэрэ …… эбэҥкилии кэпсэттэхтэринэ, араастаан булкуйа саҥараллар. Я. Семенов. Тэҥн. бутуй I
◊ Күлэ-күлэ күлүн булкуй фольк. — кими эмэ кыайан-хотон күл-көмөр оҥор, суох гын. ☉ Торжествовать победу над кем-л., расправиться, уничтожить кого-л. полностью
Эһэ-эбэ саҕаттан иринньэх бэйэлэрин илгэ быйаҥынан иитиэхтээн киһи-хара оҥорбут күрүөх билэ дьоҥҥун күлэ-күлэ күллэрин булкуйаары, оонньуу-оонньуу уоттарын умуруораары гынна. Күннүк Уурастыырап

1. туохт.
2. Сэриигэ, күөн көрсүһүүгэ, охсуһарга утарылаһааччыгын (өстөөххүн) үлтүрүт, хот. ☉ Одержать победу над противником в битве, войне при полном его поражении
   [Уот Уһутаакы — Ньургун Боотурга:] Кыайарын кыайдыҥ да, Кыһыылаахтык кыайдыҥ, Хоторун хоттуҥ да, Хомолтолоохтук хоттуҥ. П. Ойуунускай
   Биһиги өстөөҕү кыайыахпыт, дьоллоох күҥҥэ тиийиэхпит. Т. Сметанин. Маныаха нуучча сэриитэ буорахтаах саанан, сибиниэс буулдьанан ытыалаан, өлөртөөн, кырган кыайаллар. Саха фольк.
   △ Ханнык эмэ күрэххэ (куонкурустарга, күрэхтэһиилэргэ о. д. а.) күрэхтэһээччиҥ иннигэр түс, кинини баһый. ☉ Одержать победу над соперником в каком-л. состязании (напр., соревновании, конкурсе)
   Мас тардыһыытыгар үксүгэр ордук күүстээҕэ буолбатах, ордук тулуурдааҕа кыайар. Амма Аччыгыйа
   [Сынаҕы Баай:] Күөн көрсөн, күрэх былдьаһан Кыайдаххытына биирдэ арбанаарыҥ. И. Гоголев
   Кырдьык, кини эппитин курдук, Роман Дмитриев Джавадины астыктык кыайар. И. Федосеев
3. Доруобуйаҥ, күүһүҥ, өйүҥ-санааҥ хоторунан тугу эмэ оҥорор, толорор кыахтан. ☉ Осилить, одолеть что-л., справиться с чем-л. [Дуолан Хара:] Баҕар, олох олоруох, үтүөрүөх Баҕа санаам күүһэ бэрт буолан Ыар ыарыыны кытта күн, түүн Харса суох харсан кыайбыта буолуо. И. Гоголев
   Кини, оҕо эрдэҕиттэн атаҕынан чэпчэки буолан, кыылы эккирэтиһиигэ сырыытын кыайар. С. Никифоров
   Бары күүстэрин, сатабылларын уонна билиилэрин холбоон кытаанахтары кыайаллар, кыайыыттан кыайыыны ситиһэллэр. И. Данилов
4. Араас ыарахаттары, моһоллору туораан, олортон хотуулаах таҕыс, тугу эмэ туруулаһан, дьүккүһэн ситис. ☉ Преодолеть, пересилить, осилить что-л., справиться с чем-л., добиться успеха в чем-л.
   Күүһүм кыайара буоллар, бэйэм да иэстэһиэм этэ. Амма Аччыгыйа
   [Учууталым тылларын өйдөөтөхпүнэ] санаабыппын барытын ситиэх, баҕарбыппын бүтүннүү кыайыах курдук сананабын. Н. Лугинов
   [Маня:] Катя, мин быһыыта сатаан ыанньыксыт буолуо суохпун. Кыайбатым, сатаабатым бэрт. С. Ефремов
5. Икки утарылаһар өрүттэр (кылаастар эбэтэр ханнык эмэ идея иһин охсуһааччылар) утарсыыларын түмүгэр (биир өрүт) хотуулаах тахсан өрөгөйдөө, тарҕан, сайын. ☉ Одержать, взять верх над классовым или идейным противником
   [Василий Петров:] Өрөбөлүүссүйэ букатын бүтэ илик, биитэр баай кылааһа кыайыахтаах, биитэр үлэһит кылааһа кыайыахтаах. П. Ойуунускай
   Мачча саҥара сытта: Син биир Сэбиэскэй былаас кыайыа: Ытыҥ, Өлөрүҥ! Н. Габышев
   Социализм аан бастаан биир дойдуга — Сэбиэскэй Сойууска кыайбыта. ПЭ
6. Кими эмэ буруйдаан кэһэт, хот; самнары баттаа. ☉ Заклеймить, осудить кого-л.; проучить кого-л.
   Этиспит дьон кинини ол Дарыбыан Кулуба кыыһыгар сирдэрбит сорунан үөҕэн кыайаллар. Амма Аччыгыйа
   Үнүрүүн уопсай мунньахха Ганя дьэ Кешаны кыайда. Адьас үлтү этэн кэбистэ. С. Васильев
   Ити буоллаҕына кини [Таня] ынахтарын соруйан халтаҥ сиргэ быыһаан мэччитиэм уонна миигин үҥсэн кыайа сылдьыа! М. Доҕордуурап
7. Туохха эмэ мэһэй, харгыс буол, табыгаһа суох балаһыанньаҕа киллэр. ☉ Причинять неудобство кому-л., ставить кого-л. в неудобное положение
   Ити айылаах буолбут атаххын этэрбэһиҥ да хоччорхойо ыга тутан кыайыыһы. Эрилик Эристиин
   Улахан да сиэх сүөһүтэ түбүлээн… Аҕыйах оппутун күрүөһүлээн дьэ кыайда. Күндэ
   Салгыы үөрэниэххин тиийиммэт кыһалҕата кыайдаҕа дии! Дьэ абалаах суол. М. Доҕордуурап
8. Ханнык эмэ кэриҥҥэ, кээмэйгэ тиийэр-тиийбэт буол (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Чуть не достигать какого-л. предела в объеме, размере, возрасте, расстоянии и т. д. Ити Марха сэлиэнньэтэ… Итинтэн куорат көһү кыайбат сиргэ баар. Н. Якутскай
   Андриан Корнилов саҥардыы «көнөн» эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх, орто ыал. М. Доҕордуурап
   Эмискэ күөгүбүт быата чиккэҥнии түстэ. Байбал миэтэрэни эрэ кыайбат усталаах балыгы мөҕүһүннэрбитинэн соһон таһаарда. И. Никифоров
9. кэпс. Элбэҕи бултаа, хомуй. ☉ Добыть на охоте много дичи, собрать большой урожай
   Миитэрэй андаатары кыайбыт, онон былаанын толороору санаата көтөҕүллүбүт этэ. Далан
   Кинилэр [эһэлэр] үрэххэ бастаан киирдэхтэрин түүн хаптаҕаһы кыайдылар. Р. Кулаковскай
   «Дьэ Киргиэлэй оҕонньор булду кыайдаҕа», — диэн бэрэссэдээтэл булгуччу эрэнэн олорор. «ХС»
   △ Хото тут; суох гын (кыдьык, дьаллык туһунан). ☉ Расправиться с кем-чем-л., уничтожить кого-что-л. физически; преодолеть, искоренить дурную привычку
   Сүөһү кыдьыгын хайдах кыайабыт? М. Доҕордуурап
   Ити Андрюшканы түрмэҕэ олус да сынньан кыайдылар. Эрилик Эристиин
   «Ооһу-у, Махсыым оонньообут тиитин [чаҕылҕан] кыайбыт ээ!» — диэн оҕонньор саҥа аллайа түстэ. Р. Кулаковскай
10. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтуур форматыгар атын туохтууру кытта туттуллан хайааһын толоруллар кыаҕа суоҕун көрдөрөр. ☉ В форме деепричастия на -ан в сочетании с финитными глаголами в отрицательной форме указывает на несостоятельность действия, выраженного финитным глаголом
    Хоргуйан, сылайан, кыайан хаампат буолан хаалла. Эрилик Эристиин
    Туран куотуохпун, өттүгүм ыарыыта кыайан сүүрдүө суох. Н. Якутскай
    Балтараа Баһылай тугу эрэ этиэх курдук иннин диэки дьүккүк гынан баран, кыайан саҥарбакка тохтоон хаалла. А. Бэрияк
    ◊ Кыайа тут — 1) күүскүнэн, өйгүнэн, тылгынан-өскүнэн баһый. ☉ Превосходить кого-л. силой, умом; держать кого-л. в строгости, в узде
    Суох, кыыстаах кэргэнин кыайа туттаҕына сатаныыһы. Туох аатай, наһаа көҥүллэринэн баран эрэллэр. Н. Якутскай
    Күүстэринэн Бэрт Хара чахчы кыайа тутар эбит буолан баран, Тиэтэйбит халбархайынан Бэрт Хараны тарбаҕын төбөтүнэн сири таарыйтарда. «Чолбон»; 2) тугу эмэ сатаан толор, гын. ☉ Осилить что-л., справиться с чем-л.
    Хас нүөмэр аайы биһиги ырыаны-хоһоону кыайа тутан хаһыакка бэрт үгүстүк таһаарар этибит. ПНИ ОСОТ
    тюрк. кый