туохт., кэпс. Дьүүлэ-дьаабыта суох бис, марайдаа. ☉ Размазывать, марать, пачкать. Кырааскалаан дьабарайдаабыт

күргүйдэс диэнтэн хай
аата. Дьүүлэ-дьаабыта суох күргүйдэһии, үөхсүү буолан барбытыгар, ону дьон сабыта саҥаран, көбдьүөрэн турбуттарыгар, аны тахсан кэлиэхтэрэ диэн, Сырааннаах төттөрү ыстанна. Болот Боотур

даҕ. Сөҕүмэр улахан, дөйүтэр; ньиргиэрдээх; дьүүлэ-дьаабыта биллибэт (айдаан, содуом, кыргыһыы). ☉ Оглушительный, невообразимый (шум, грохот)
Дьэ, доҕоор, манна баар эбит дьиҥнээх аарбыйалаах айдаан, араллаан тахсыбыт сирэ. «Чолбон»
Дьэ манна [умайбыт дэриэбинэҕэ] аарбыйалаах айдааннаах сиһиктэһии саҕаланна. «ХС»

дьүһ. туохт. Олус омуннуран, дьүүлэ-дьаабыта суох ыксаа, туһата суох сүүр-көт. ☉ Бегать сломя голову, спешить, суетиться без толку
«Оо, оокком, аҕыалайданан, дьэ, омуннаах да киһи буолсу», — диэн оҕонньор түмүктүү сыппыта. П. Ойуунускай
Итинник аҕыалайданар киһи манна, бука, уһуоҥ суоҕа. Алмаас элбэх эрэйи эрэйэр. Н. Лугинов

даҕ. Лаппа кыра, лаппа аччыгый. ☉ Очень маленький, малюсенький
Тууттан ылан тымтайга укпут быычыкаа балык курдук, икки уол тас уорҕаларынан муостаҕа өрө лаһыйалаһыйалар …… дьүүлэ дьаабыта суох аймалҕаны тартылар. Эрилик Эристиин
Биһиги үөрэниэхтээх оскуолабыт быычыкаа дьиэтэ хоту ойуур быыһыгар барбах көстөн чөкөйөн олорор. И. Никифоров
Биир быычыкаа, чоҕулуйбут кыысчаан ойон тураат: «Николай Семенович, бу оҕонньору кытта бииргэ олорбоппун, бытыга сүрэ бэрт», — диэн чаҕылыннарда. Дьүөгэ Ааныстыырап

аат. Этиһии-охсуһуу, сөбүлэспэт буолуу. ☉ Раздор, ссора, скандал, ругань
Икки ойуун иирсээнэ суох олорбот (өс хоһ.). [Баһымньы:] Миигин тойон оҥордоллор, мин иирсээни ууратыам этэ. А. Софронов
Өр гымматылар, оҕонньордоох уол иирсээннэрин төрдүн-төбөтүн була оҕустулар, дьүүлүн-дьаабытын ырыппытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Иирсээнтэн туох үтүөтэ кэлиэй? Н. Лугинов. Тэҥн. иирээн

күүгүнэс I диэнтэн хай
аата. Ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук, күүгүнэһии буола түстэ. И. Гоголев
[Устудьуоннар] эмиэ ыһыы-хаһыы, күүгүнэһии, омуннуруу кэнниттэн сыыйа уоскуйдулар. Н. Лугинов
Дьүүлэ-дьаабыта биллибэт күүгүнэһии, мөккүһэн тиниктэһии, инньэ гынан Прошка тугу да быһааран өйдөөбөтө. М. Прилежаева (тылб.)

I
туохт. Тугу эмэ бары өттүнэн чинчийэн бил, чуҥнаа. ☉ Рассмотреть, изучить что-л. со всех сторон
Слепцовтары ырааҕынан кыйан-хайан: кинилэр Уйбаан бартыһааннаан сылдьыбытын билбэттэрин, байыаннай лүөччүк буолан кыргыһа сылдьан, дьоруойдуу өлбүтүнэн ааҕалларын билбитэ. М. Ефимов
Чэйдээн баран мин дьэ эрдийдим. Таастары барытын кыйанхайан көрдүм. И. Данилов
II
аат. Бэрээдэгэ суох хаһыы-ыһыы, айдаан-куйдаан. ☉ Беспорядочный крик, шум, гомон, суматоха
Саша хайдах буоллуҥ? Баттаттыҥ дуу? Кый-хай бөҕөнү түһэрдиҥ ээ. П. Аввакумов
Ырааһыйаҕа мустан олорор кыыллар ортолоругар ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук дьүүлэ-дьаабыта биллибэт кый-хай, айдаан-күүгээн биирдэ оргуйа түспүт. Эвен фольк. Олбуор иһигэр кэлии-барыы, үтүрүһүү-хабырыһыы, көлөлөөхтөр кыйдара-хайдара. Ч. Айтматов (тылб.)

даҕ. Чуолкайа суох, киһи таба истибэт, айдааннаах (хол., дьон саҥата). ☉ Невнятный, неясный (напр., о голосах людей)
Магнитофонтан кэһиэхтээх ньуу-ньаа саҥа сатарыйда. Л. Попов
Бөһүөлэк оҕото-уруута күнүс олоччу тоҕо сууллан киирэн, быһыт таһа ньуу-ньаа саҥанан туолан турбута сыыйа хаптайан, намыраан хаалла. В. Яковлев
Сотору ньуу-ньаа саҥа иһиллибэт буолбут. Н. Абыйчанин
◊ Ньуу-ньаа буол — дьүүлэ-дьаабыта суох, киһи арааран ылбат гына айдаар. ☉ Быть, стать нечленораздельным, неразборчивым, невнятным (напр., о голосах, разговоре)
Түрмэ иһигэр хаайтаран олорор дьон айдаана ньуу-ньаа буолан иһиллэр этэ. Эрилик Эристиин
Элбэх дьон саҥата ньуу-ньаа буолан иһилиннэ. А. Фёдоров
Саалаҕа олорооччулар бэйэ-бэйэлэрин кытта мөккүһэн, ньууньаа буолан бардылар. И. Федосеев

1. аат. Туох эмэ дьүүлэ-дьаабыта биллибэт гына буккуллубута, олус ыһыллыбыта. ☉ Что-л. крайне запутанное, беспорядочно разбросанное, раскиданное. Ааттаспыт аамдьаамы кытыарар, күүһүлэспит күүдээх да күүһүн кыайбат (өс хоһ.)
2. даҕ. суолт.
3. Аймалҕаннаах, сүпсүктээх, түбэ суох, эрэйдээх (олох). ☉ Беспокойный, тревожный (о жизни)
   «Аарыктаах айан суолун аргыардаах ааннаах аам-дьаам олоҕо» диэн итинниги ааттыыр буоллахтара. Араас да дьон кэлэн-баран, аамылаһан-саамылаһан эрдэхтэрэ. Болот Боотур
4. Киһи этэ тардар дьаабы дьүһүннээх, сатамньыта суох ынырык (хол., адьырҕа кыыл айаҕа). ☉ Безобразный, отвратительный и страшный (напр., пасть хищника)
   Иннигэр сүүнэ улахан үрүҥ эһэ үллэкис гынаат, аам-дьаам айаҕын атар, адьырҕа тииһин ардьатан, көхсүн тыаһа кырдьыгыныыр. «ХС»
   Аам-дьаам айаҕын салбаммытынан олоро биэрдэ, аппах-дьаппах дьааһыйан ылла. Р. Баҕатаайыскай
   Уот Уһутаакы модороон аам-дьаам ырыалаах. «ХС»