аат. Көһүөркээн ыалдьыы. ☉ Воспаление (обычно о глазах)
[Бааһынайдар] ыарыылара барыларын киэнэ олохсуйбут, кыайтаран эмтэммэт буолбуттар: …… кулгаах, харах көһүөркээһиннэрэ, тиис дьөллүүтэ, силгэ уунуута. А. Куприн (тылб.)

I
көй I диэнтэн хай
аата. Саха быһаҕынан чохоону көйүү оҕоҕо сэрэхтээх буолар. — Ыарыылара барыларын киэнэ олохсуйбут, кыайтаран эмтэммэт буолбуттар: катар, ириҥэ көйүүтэ, трахома, кулгаах, харах көһүөркээһиннэрэ, тиис дьөллүүтэ, силгэ уунуута. А. Куприн (тылб.)
II
көйүү кымыс көр көйөргө. Эллэйдээх биир биэлэрин тутан ылан ыан, онтон хойуу аарах, саамал кымыс уонна көйүү кымыс астаан муспуттар. Саха сэһ
1977
Саамал кымыһынан Санааларын тарҕаттылар, Көйүү кымыһынан Күөмэйдэрин оҥоһуннулар. С. Васильев
Араҕас арыы манна баар, Көйүү кымыс да үгүс, Күлүмнүүр дуйдаах сылабаар Көһүтүөҕэ түүн, күнүс. И. Эртюков

сов. разг. дьөлүн, дьөлүт-тэлэн, тэһиттэн хаал.

1. уун диэнтэн хай. аата. Икки илиини өрө уунуу — өстөөххө бэринии бэлиэтэ
   □ Тоҕус кыыл уунуутунан уурар, Сэттэ кыыл чиккэйиитинэн кэбиһэр Кэскиллээх күннэрим кэллилэр! КАЕ НТ
   Бу аал тэйитиэ куруутун Буржуй талаанньыт болотун. Көҥүл сүрэхпит чопчутун Көҥү сүүрдээри уунуутун, Бу аал көмүскүө куруутун Дьоллоох дойдутун, норуотун! Эллэй
2. эмт. Холбуур силгэлэр, утахтар, иҥиирдэр тутар күүстэрэ мөлтөөн, уһаан биэриилэрэ. ☉ Удлинение, ослабление соединительных тканей, вызванное сильным напряжением, ударом, растяжение
   [Бааһынайдар] ыарыылара барыларын киэнэ олохсуйбут, кыайан эмтэммэт буолбуттар: ириҥэ көйүүтэ, кулгаах, харах көһүөркээһиннэрэ, тиис дьөллүүтэ, силгэ уунуута. А. Куприн (тылб.)
   ♦ Уон тарбах уунуута фольк. — өлгөм бэлэх-туһах. ☉ Щедрый дар, подарок (букв. протягивание десяти пальцев)
   Көр эрэ мин уон тарбаҕым уунуутун! ПЭК ОНЛЯ I
   Орто дойду Одьунаастара! Биэс тарбаххыт Биэриитэ мэлийбит эбит, Уон тарбаххыт уунуута Уурайбыт эбит. П. Ойуунускай

аат.
1. Ол-бу табаар, ыскылаат, дьиэ-уот сибиниэс бэчээтэ. ☉ Пломба (напр., для различных товаров, помещений)
Кууллар ахсын ылтаһын бааҥкалар бааллар эбит. Дьахталлар бааҥкалар пулуомбаларын бэрэбиэркэлээн төҥкөҥнөстүлэр. Софр. Данилов
Уу суолунан соҕурууттан кэлбит дьааһыгы көрүөҕүҥ. Пулуомбата бүтүн, тыҥырахтаах тыыппатах дьааһыга. Г. Нынныров
2. Тиис алдьанан дьөллүбүтүн бүөлүүр кытаатар бэссэстибэ. ☉ Пломба (для зубов). Тииспэр пулуомба уктардым. Тииһим пулуомбата түспүт

аат. Тыал хаары үрэн тугу эмэ саба көмүүтэ, ханна эмэ тиэрдэн мунньуута. ☉ Снежная пурга, вьюга, буря
Дьиэни улахан быһаҕаһынан тибии типпит. Т. Сметанин
Тибии уһун күнү быһа тибэн, суолу-ииһи тамты мэлдьэһэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
Аннылара сууллубут буорунан, тибии үрэн киллэрбит хаарынан өтөҕөлөнөн сыталлар. Н. Заболоцкай
△ Ханна эмэ оннук мунньуллубут хаар, кумах. ☉ Наметённый вьюгой, ветром сугроб, занос
Үөр таба адаар муоһа буолан, Иинэҕэс эрээри эрдээхтик туруулаһан, Сэппэрээк төбөтө тибиини дьөллө. Р. Баҕатаайыскай
Сарсыардаттан айаннаан, сыһыыларга тоҥууну, тибиини оймоон …… өрүскэ күн ортото тиийдибит. С. Федотов
Массыыналар кумах тибиилэргэ буксуйа-буксуйа айанныыллар. А. Фёдоров
ср. др.-тюрк. түпи ‘ветер, вьюга’, тув. дүвү, осм. типи ‘снежный буран, метель’

туохт.
1. Ирэн, ууллан килэрий, ньалҕарый. ☉ Подтаяв, залосниться, заблестеть (напр., о льде, изморози)
Муннук чэҥэ чалҕарыйбыт. В. Гаврильева
Муус түннүк …… сааһыгар ылааҥыга таһыттан чалҕарыйан, ортотунан дьөллөн хаалара. С. Никифоров
2. Уу, көлөһүн бычыгыраан таҕыс. ☉ Покрыться испариной, облиться потом, вспотеть
Кыыс алҕас утары көрөн аһардаҕына, мэктиэтигэр көлөһүн аллан чалҕарыйара. Айысхаана
3. Элбэх аһы аһаа (хол., арыылаахсыалаах аһы). ☉ Есть, поедать много жирной пищи
Суруксут уонна кинээс чэйдээн, аһаан чалҕарыйан бүтэллэр. Н. Якутскай
Аһаан-сиэн чалҕарыйа Олорон Бөдьөрүтэ Сэһэргиир ымманыйан. М. Ефимов
Урут манна кэлэн аһаан чалҕарыйбатах киһибин эбээт! А. Сыромятникова

1. даҕ.
2. Кураанах, аһа суох, мала суох (хол., иһит). ☉ Пустой, порожний (ничем не заполненный, напр., сосуд)
   Иччитэх куулу олордо ууруоҥ суоҕа (өс ном.). Ыстапаан саҥа билсибит аргыһын кэнниттэн, иччитэх куулун тоҥолоҕор иилинэн, батыһан испитэ. И. Никифоров
   Тиийбитэ, үрдэ хас эмэ сиринэн дьөллүбүт, иччитэх дьааһык буолан биэрбитэ. «ХС»
3. Ким да олорбот, быраҕыллыбыт; киһитэ-сүөһүтэ суох (дьиэ, сир уо. д. а.). ☉ Необитаемый, заброшенный, пустынный, пустой (напр., о доме, земле и т. п.)
   Сылайан, иччитэх балаҕаҥҥа тохтоотубут. Амма Аччыгыйа
   Тымныы кыраайга, Иччитэх куйаарга Соҕотох хахыйах Сордонон үүммүтэ. Эллэй
   Ол иччитэх дьиэҕэ туох абааһыта симиллибит үһү. Н. Габышев
   Күөрэгэй аҕата сарсыныгар оҕотун иччитэх өтөххө илтэ. Т. Сметанин
4. сыһ. суолт. Киһитэ суох, киһитэсүөһүтэ суох. ☉ Пустынно, необитаемо, безлюдно
   Онтон быйыл сылга чугаһыыр иччитэх турбут «Эмтиэкэ дьиэҕэ» эдэр баҕайы биэлсэр нуучча тиийэн кэлбит. Амма Аччыгыйа
   Үйэлэргэ иччитэх турбут түҥ тыа ортотугар бүтүн куорат тутуллара сүрдээх суол дии! Н. Лугинов
   Сайылык атын дьиэлэрэ түннүктэрэ аҥаһан, сабыста барыаран иччитэх тураахтыыллар. И. Федосеев
   △ Хаһаайына суох. ☉ Без хозяина
   Дайыылап ороно иччитэх турар. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Кылааныҥ баранан сыппаа; уһуга, кырыыта суох мүлүркэй буол. ☉ Затупиться (о конце, крае, острие чего-л.)
Сыппах кылаан мүлүрүйэрэ дьэ буолла. Ньургун Боотур
Дьиэ тэрилэ — остуол, олоппостор уһуктара, кырыылара мүлүрүйэн, улаатан багдайан кэллилэр. Софр. Данилов
2. көсп. Уҕарыы, мөлтүү быһыытый (тымныы туһунан). ☉ Отступать, ослабевать, смягчаться (о морозе)
Бу Хоту дойду халлаана кыһын оройугар тиийэн сылыйара диэн кэлиэ дуо — бытар ҕан тымныыта эрэ мүлүрүйбүтэ. В. Яковлев
Халлаан былыттаах, тымныыта арыый мүлүрүйбүт. В. Протодьяконов
Тымныы арыый мүлүрүйбүт курдук, мааҕын сарсыардааҥҥы курдук киһи сирэйин ытырбахтаабат. «ХС»
3. көсп. Мөлтүү быһыытый, наһаа сытыы та суох буол, мэнэрий (ыарыы туһунан). ☉ Становиться слабее, отпускать, утихать (о боли)
Аянитов ыарыыта мүлүрүйэ быһыытыйда. Арыый түөһэ кэҥээтэ, хараҕа сырдаата. Софр. Да нилов. Уонча хонугунан Сэмэн оҕонньор ыарыыта арыый мүлүрүйэн, үтүөрэр аакка барда. Н. Лугинов
Симон атаҕын ыарыыта мүлүрүйэн, билигин холкутук на лыйа сытар. Л. Попов
△ Ааһа быһыытый, халты таай (хол., аһыы, кутурҕан). ☉ Ослабевать, притупляться, отходить (напр., о горе, печали)
Өксүү соҕотохсуйбут санаата билигин арыый мүлүрүйүөх курдук буо лан барда. Н. З аболоцкай. Биһиэхэ ойбон бааспыт дьөллөн, мүлүрүйэн эрэр аһыыбыт эмиэ хатыламмыта, сүрэх-быар ыарыыта хаттаан эргиллибитэ. В. Протодьяконов
Өрөгөйдөөх Кыайыы буолбута. Ол этэ улуу Үөрүү. Эн аһыыҥ-кутурҕаныҥ мүлүрүйбүт курдуга. И. Егоров
ср. бур., калм. мөлр ‘становиться круглым, изношенным’

сыһ.
1. Курдары барар, дьөллөр, алдьанар гына (хол., тэс). ☉ Насквозь, так, чтобы образовалась дыра (напр., пробить)
Ойбону тэһэ охсон аттарын уулаттылар. Амма Аччыгыйа
Биир да киһи суола хаары тэһэ үктээбэтэх. Н. Якутскай
Булчут киһи бэргэн буулдьата Тииҥи харахха тэһэ түстэ. Эллэй
2. көсп., кэпс. Тутатына; чуо-бааччы. ☉ Сразу; точно
Бу кырдьаҕас биһиги күнтэн сүтэрбит көмүспүт аатын хайдах билэн тэһэ ыйытта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тииҥ кыһын төһө да халыҥ хаарга уурбут хаһааһын төһөлөөх эмэ аар тайҕаттан тэһэ булар. «ХС»
Сонун кыһалҕаны, тиэмэни бүгүҥҥү күнтэн тэһэ тутан ылара. «Чолбон»
♦ Туох <эрэ> тэһэ кэйэн (кэйбитинии) көр кэй I
Ону баара, туох эрэ кинини тэһэ кэйэн, буолумматаҕа. И. Гоголев
Ийэтэ тоҕо эрэ чэпчээбиттии үөһэ тыыммыта уонна эмискэ тэһэ кэйдэрэн, ыйыппыта. «Чолбон»
Ол кини тугун тэһэ кэйдэрэн ала-чуо Бөтүрүүскэҕэ бэһириэй? «Кыым». Тэһэ астарбыт курдук (тэһэ астаран) — эмискэччи, соһуччу; ким эрэ имнэммитин курдук (хол., өйдөө, тугу эмэ оҥор). ☉ Вдруг, внезапно, неожиданно (напр., вспомнить, сделать что-л.)
Билигин тэһэ астаран табах тардыахпын баҕаран кэллим. И. Гоголев
Күнүс түбүктээх үлэ үөһүгэр сылдьан эмискэ тэһэ астарбыт курдук Маайа ырыатын саныы түһэбин. Н. Лугинов
Тэһэ көр көр көр I. Харытыана эрэйдээх, доҕуурга ылларбыт туллук курдук, эмээхсин диэки биирдэ тэһэ көрөн кэбистэ. П. Ойуунускай
Бу эрэйдээх тэһэ көрөн, хараҕа тугун үчүгэйэй. Амма Аччыгыйа
Кини миигин өһүргэниэ диэбиттии, өйдөөх харахтарынан сүрдээх чуолкайдык тэһэ көрөн ылла. Р. Баҕатаайыскай
«Билиҥҥи киинэ мэхээнньигэ букатын тугу да билбэт, Маратик эһиги санааҕытын тэһэ көрөн көрдөрүө этэ», — диэтэ Миша. А. Сыромятникова
Дьокутааттар ортолоругар даҕаны ырааҕы тэһэ көрөр, олохтоохтук үлэлиир киһи тоҕо эрэ көстүбэт. Г. Нынныров. Хабаҕы тэһэ аспыттыы — сонно тута (хол., уоскуй, өрүкүйбүккүн уҕарыт). ☉ Тут же, сразу, тотчас (напр., подавлять сильное возбуждение, успокаиваться)
Үллэччи кыыһырбыта үрүллүбүт хабаҕы тэһэ аспыттыы мэлис гынан хаалла. М. Доҕордуурап
◊ <Күлэн> тэһитэ (тэһэ) бар (ыстан) сөбүлээб. — соһуччу, тоҕооһо суохтук улаханнык күл, саҥар. ☉ Внезапно, не к месту очень громко рассмеяться, заговорить
Оҕонньоор, айдаарыма эрэ, туох буолан эмискэ тэһитэ бардыҥ? Н. Неустроев
Бу киһибит туох буолан соҕотоҕун тэһитэ ыстана олорор. Далан
Кини көрдөөҕү саҥара-саҥара күлэн тэһэ барар идэлээх. И. Гоголев
Бэрт көрүдьүөстэн Ньукулай күлэн тэһэ барыаҕа. «Кыым». Тэһэ көр (тык) — сыралҕаннаахтык сылыт (күнү этэргэ). ☉ Опалить (о солнце)
Күн төбөм оройун тэһэ көрбүтэ. П. Аввакумов
Күн халлаан оройуттан мэктиэтигэр чугаһаабыкка дылы буолан тэһэ тыгар. КН ПБ
Күн тэһэ көрдө уонна сиргэ үөһэттэн кустук иэҕиллэн түстэ. ЕНВ СТ. Тэһэ кэйиэлээ (ас) кэпс. — тугунан эрэ дьөлүтэ анньар курдук ыалдьыталаан ыл. ☉ Временами ощущать острую боль
Сэмэн хаҥас буутун куҥ этэ иннэнэн тэһэ анньар курдук, аһый гынан ыарыйда. Н. Якутскай
Хаҥас өттө, төбөтө Хайдан түһүөх кэриэтэ Ыалдьар, тэһэ кэйиэлиир. Р. Баҕатаайыскай. Тэһэ кэй — тэтэрэн таҕыс, тэтэркэй буол (киһи имин этэргэ). ☉ Зардеться, заалеть (о щеках)
Кыыс кыраһыабайыан, харахтара чоҕулуйан, имнэрэ тэһэ кэйэн түһэн эдэриэн! Е. Неймохов