сов. разг. дьөлүн, дьөлүт-тэлэн, тэһиттэн хаал.

дьөлүн диэнтэн хай
аата. Хайыта барыыны, дьөллүүнү, хатыылаах, саркаахтаах сирдэри ыраастанар, мутук оннун мас бүө оҥорон бүөлэнэр. КДМ Х

аат.
1. Ол-бу табаар, ыскылаат, дьиэ-уот сибиниэс бэчээтэ. ☉ Пломба (напр., для различных товаров, помещений)
Кууллар ахсын ылтаһын бааҥкалар бааллар эбит. Дьахталлар бааҥкалар пулуомбаларын бэрэбиэркэлээн төҥкөҥнөстүлэр. Софр. Данилов
Уу суолунан соҕурууттан кэлбит дьааһыгы көрүөҕүҥ. Пулуомбата бүтүн, тыҥырахтаах тыыппатах дьааһыга. Г. Нынныров
2. Тиис алдьанан дьөллүбүтүн бүөлүүр кытаатар бэссэстибэ. ☉ Пломба (для зубов). Тииспэр пулуомба уктардым. Тииһим пулуомбата түспүт

аат. Тыал хаары үрэн тугу эмэ саба көмүүтэ, ханна эмэ тиэрдэн мунньуута. ☉ Снежная пурга, вьюга, буря
Дьиэни улахан быһаҕаһынан тибии типпит. Т. Сметанин
Тибии уһун күнү быһа тибэн, суолу-ииһи тамты мэлдьэһэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
Аннылара сууллубут буорунан, тибии үрэн киллэрбит хаарынан өтөҕөлөнөн сыталлар. Н. Заболоцкай
△ Ханна эмэ оннук мунньуллубут хаар, кумах. ☉ Наметённый вьюгой, ветром сугроб, занос
Үөр таба адаар муоһа буолан, Иинэҕэс эрээри эрдээхтик туруулаһан, Сэппэрээк төбөтө тибиини дьөллө. Р. Баҕатаайыскай
Сарсыардаттан айаннаан, сыһыыларга тоҥууну, тибиини оймоон …… өрүскэ күн ортото тиийдибит. С. Федотов
Массыыналар кумах тибиилэргэ буксуйа-буксуйа айанныыллар. А. Фёдоров
ср. др.-тюрк. түпи ‘ветер, вьюга’, тув. дүвү, осм. типи ‘снежный буран, метель’

туохт.
1. Ирэн, ууллан килэрий, ньалҕарый. ☉ Подтаяв, залосниться, заблестеть (напр., о льде, изморози)
Муннук чэҥэ чалҕарыйбыт. В. Гаврильева
Муус түннүк …… сааһыгар ылааҥыга таһыттан чалҕарыйан, ортотунан дьөллөн хаалара. С. Никифоров
2. Уу, көлөһүн бычыгыраан таҕыс. ☉ Покрыться испариной, облиться потом, вспотеть
Кыыс алҕас утары көрөн аһардаҕына, мэктиэтигэр көлөһүн аллан чалҕарыйара. Айысхаана
3. Элбэх аһы аһаа (хол., арыылаахсыалаах аһы). ☉ Есть, поедать много жирной пищи
Суруксут уонна кинээс чэйдээн, аһаан чалҕарыйан бүтэллэр. Н. Якутскай
Аһаан-сиэн чалҕарыйа Олорон Бөдьөрүтэ Сэһэргиир ымманыйан. М. Ефимов
Урут манна кэлэн аһаан чалҕарыйбатах киһибин эбээт! А. Сыромятникова

1. даҕ.
2. Кураанах, аһа суох, мала суох (хол., иһит). ☉ Пустой, порожний (ничем не заполненный, напр., сосуд)
   Иччитэх куулу олордо ууруоҥ суоҕа (өс ном.). Ыстапаан саҥа билсибит аргыһын кэнниттэн, иччитэх куулун тоҥолоҕор иилинэн, батыһан испитэ. И. Никифоров
   Тиийбитэ, үрдэ хас эмэ сиринэн дьөллүбүт, иччитэх дьааһык буолан биэрбитэ. «ХС»
3. Ким да олорбот, быраҕыллыбыт; киһитэ-сүөһүтэ суох (дьиэ, сир уо. д. а.). ☉ Необитаемый, заброшенный, пустынный, пустой (напр., о доме, земле и т. п.)
   Сылайан, иччитэх балаҕаҥҥа тохтоотубут. Амма Аччыгыйа
   Тымныы кыраайга, Иччитэх куйаарга Соҕотох хахыйах Сордонон үүммүтэ. Эллэй
   Ол иччитэх дьиэҕэ туох абааһыта симиллибит үһү. Н. Габышев
   Күөрэгэй аҕата сарсыныгар оҕотун иччитэх өтөххө илтэ. Т. Сметанин
4. сыһ. суолт. Киһитэ суох, киһитэсүөһүтэ суох. ☉ Пустынно, необитаемо, безлюдно
   Онтон быйыл сылга чугаһыыр иччитэх турбут «Эмтиэкэ дьиэҕэ» эдэр баҕайы биэлсэр нуучча тиийэн кэлбит. Амма Аччыгыйа
   Үйэлэргэ иччитэх турбут түҥ тыа ортотугар бүтүн куорат тутуллара сүрдээх суол дии! Н. Лугинов
   Сайылык атын дьиэлэрэ түннүктэрэ аҥаһан, сабыста барыаран иччитэх тураахтыыллар. И. Федосеев
   △ Хаһаайына суох. ☉ Без хозяина
   Дайыылап ороно иччитэх турар. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Кылааныҥ баранан сыппаа; уһуга, кырыыта суох мүлүркэй буол. ☉ Затупиться (о конце, крае, острие чего-л.)
Сыппах кылаан мүлүрүйэрэ дьэ буолла. Ньургун Боотур
Дьиэ тэрилэ — остуол, олоппостор уһуктара, кырыылара мүлүрүйэн, улаатан багдайан кэллилэр. Софр. Данилов
2. көсп. Уҕарыы, мөлтүү быһыытый (тымныы туһунан). ☉ Отступать, ослабевать, смягчаться (о морозе)
Бу Хоту дойду халлаана кыһын оройугар тиийэн сылыйара диэн кэлиэ дуо — бытар ҕан тымныыта эрэ мүлүрүйбүтэ. В. Яковлев
Халлаан былыттаах, тымныыта арыый мүлүрүйбүт. В. Протодьяконов
Тымныы арыый мүлүрүйбүт курдук, мааҕын сарсыардааҥҥы курдук киһи сирэйин ытырбахтаабат. «ХС»
3. көсп. Мөлтүү быһыытый, наһаа сытыы та суох буол, мэнэрий (ыарыы туһунан). ☉ Становиться слабее, отпускать, утихать (о боли)
Аянитов ыарыыта мүлүрүйэ быһыытыйда. Арыый түөһэ кэҥээтэ, хараҕа сырдаата. Софр. Да нилов. Уонча хонугунан Сэмэн оҕонньор ыарыыта арыый мүлүрүйэн, үтүөрэр аакка барда. Н. Лугинов
Симон атаҕын ыарыыта мүлүрүйэн, билигин холкутук на лыйа сытар. Л. Попов
△ Ааһа быһыытый, халты таай (хол., аһыы, кутурҕан). ☉ Ослабевать, притупляться, отходить (напр., о горе, печали)
Өксүү соҕотохсуйбут санаата билигин арыый мүлүрүйүөх курдук буо лан барда. Н. З аболоцкай. Биһиэхэ ойбон бааспыт дьөллөн, мүлүрүйэн эрэр аһыыбыт эмиэ хатыламмыта, сүрэх-быар ыарыыта хаттаан эргиллибитэ. В. Протодьяконов
Өрөгөйдөөх Кыайыы буолбута. Ол этэ улуу Үөрүү. Эн аһыыҥ-кутурҕаныҥ мүлүрүйбүт курдуга. И. Егоров
ср. бур., калм. мөлр ‘становиться круглым, изношенным’

сыһ.
1. Курдары барар, дьөллөр, алдьанар гына (хол., тэс). ☉ Насквозь, так, чтобы образовалась дыра (напр., пробить)
Ойбону тэһэ охсон аттарын уулаттылар. Амма Аччыгыйа
Биир да киһи суола хаары тэһэ үктээбэтэх. Н. Якутскай
Булчут киһи бэргэн буулдьата Тииҥи харахха тэһэ түстэ. Эллэй
2. көсп., кэпс. Тутатына; чуо-бааччы. ☉ Сразу; точно
Бу кырдьаҕас биһиги күнтэн сүтэрбит көмүспүт аатын хайдах билэн тэһэ ыйытта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тииҥ кыһын төһө да халыҥ хаарга уурбут хаһааһын төһөлөөх эмэ аар тайҕаттан тэһэ булар. «ХС»
Сонун кыһалҕаны, тиэмэни бүгүҥҥү күнтэн тэһэ тутан ылара. «Чолбон»
♦ Туох <эрэ> тэһэ кэйэн (кэйбитинии) көр кэй I
Ону баара, туох эрэ кинини тэһэ кэйэн, буолумматаҕа. И. Гоголев
Ийэтэ тоҕо эрэ чэпчээбиттии үөһэ тыыммыта уонна эмискэ тэһэ кэйдэрэн, ыйыппыта. «Чолбон»
Ол кини тугун тэһэ кэйдэрэн ала-чуо Бөтүрүүскэҕэ бэһириэй? «Кыым». Тэһэ астарбыт курдук (тэһэ астаран) — эмискэччи, соһуччу; ким эрэ имнэммитин курдук (хол., өйдөө, тугу эмэ оҥор). ☉ Вдруг, внезапно, неожиданно (напр., вспомнить, сделать что-л.)
Билигин тэһэ астаран табах тардыахпын баҕаран кэллим. И. Гоголев
Күнүс түбүктээх үлэ үөһүгэр сылдьан эмискэ тэһэ астарбыт курдук Маайа ырыатын саныы түһэбин. Н. Лугинов
Тэһэ көр көр көр I. Харытыана эрэйдээх, доҕуурга ылларбыт туллук курдук, эмээхсин диэки биирдэ тэһэ көрөн кэбистэ. П. Ойуунускай
Бу эрэйдээх тэһэ көрөн, хараҕа тугун үчүгэйэй. Амма Аччыгыйа
Кини миигин өһүргэниэ диэбиттии, өйдөөх харахтарынан сүрдээх чуолкайдык тэһэ көрөн ылла. Р. Баҕатаайыскай
«Билиҥҥи киинэ мэхээнньигэ букатын тугу да билбэт, Маратик эһиги санааҕытын тэһэ көрөн көрдөрүө этэ», — диэтэ Миша. А. Сыромятникова
Дьокутааттар ортолоругар даҕаны ырааҕы тэһэ көрөр, олохтоохтук үлэлиир киһи тоҕо эрэ көстүбэт. Г. Нынныров. Хабаҕы тэһэ аспыттыы — сонно тута (хол., уоскуй, өрүкүйбүккүн уҕарыт). ☉ Тут же, сразу, тотчас (напр., подавлять сильное возбуждение, успокаиваться)
Үллэччи кыыһырбыта үрүллүбүт хабаҕы тэһэ аспыттыы мэлис гынан хаалла. М. Доҕордуурап
◊ <Күлэн> тэһитэ (тэһэ) бар (ыстан) сөбүлээб. — соһуччу, тоҕооһо суохтук улаханнык күл, саҥар. ☉ Внезапно, не к месту очень громко рассмеяться, заговорить
Оҕонньоор, айдаарыма эрэ, туох буолан эмискэ тэһитэ бардыҥ? Н. Неустроев
Бу киһибит туох буолан соҕотоҕун тэһитэ ыстана олорор. Далан
Кини көрдөөҕү саҥара-саҥара күлэн тэһэ барар идэлээх. И. Гоголев
Бэрт көрүдьүөстэн Ньукулай күлэн тэһэ барыаҕа. «Кыым». Тэһэ көр (тык) — сыралҕаннаахтык сылыт (күнү этэргэ). ☉ Опалить (о солнце)
Күн төбөм оройун тэһэ көрбүтэ. П. Аввакумов
Күн халлаан оройуттан мэктиэтигэр чугаһаабыкка дылы буолан тэһэ тыгар. КН ПБ
Күн тэһэ көрдө уонна сиргэ үөһэттэн кустук иэҕиллэн түстэ. ЕНВ СТ. Тэһэ кэйиэлээ (ас) кэпс. — тугунан эрэ дьөлүтэ анньар курдук ыалдьыталаан ыл. ☉ Временами ощущать острую боль
Сэмэн хаҥас буутун куҥ этэ иннэнэн тэһэ анньар курдук, аһый гынан ыарыйда. Н. Якутскай
Хаҥас өттө, төбөтө Хайдан түһүөх кэриэтэ Ыалдьар, тэһэ кэйиэлиир. Р. Баҕатаайыскай. Тэһэ кэй — тэтэрэн таҕыс, тэтэркэй буол (киһи имин этэргэ). ☉ Зардеться, заалеть (о щеках)
Кыыс кыраһыабайыан, харахтара чоҕулуйан, имнэрэ тэһэ кэйэн түһэн эдэриэн! Е. Неймохов

аат.
1. Умайыыттан үөскүүр күл, чох о. д. а. булкаастаах өрө көтөн тахсар ыыс, чаан. ☉ Дым, чад
Тиэргэннэргэ түптэ иитэн, Торҕо буруо унаарыйда. Күннүк Уурастыырап. Табах хойуу буруота, көмүлүөк оһох тардан, долгуннаан устар. М. Доҕордуурап
2. эргэр. Ыал, дьиэ кэргэн, туспа хаһаайыстыба. ☉ Семья, отдельное хозяйство
Мэкчиргэ аҕатын ууһун сүүрбэ биэс буруо (сэттэ уон биэс дууһа) дьону арааран туспа Төлөй нэһилиэгэ оҥороллор. Саха сэһ. II
Нэһилиэк баайдара, сэниэ ыаллара, баара эрэ сүүрбэттэн тахса буруо, сэттэ сүүсчэкэ күрүө сири апчарыйан олороллор. М. Доҕордуурап
Ити аата Өлүөнэ биэрэгэр эбилиннэ биир буруо. Т. Сметанин
ср. тюрк. пур, бур ‘зола’
♦ Булкуһа буруолаах — ыкса ыаллыы олорор. ☉ Ближайший сосед
Үргүлдьү өтөхтөөх, Тилиһэ тиэргэннээх, Булкуһа буруолаах, Хобул хотонноох, Биир миҥэлээх …… уолан киһи баар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Буруота быһынна көр буруота сүттэ. Сорох ыаллар имири быстаннар, алаһа дьиэлэрэ сабыллыбыт, аал уоттара умуллубут, уһун буруолара быстыбыт. П. Ойуунускай
Алаһа дьиэҕит аана оҥойдун, түннүгэ дьөлүннүн, унаар буруоҕут быһыннын! Н. Якутскай
Ыт Тииһэ Былатыан обургу, төһө өр маннык арҕаспытыгар көҥүл күөдэлгэхтээн, хас ыал буруотун быһаҕын? «ХС». Буруота сабылынна — туспа ыал буолар тэрээһини кыайбакка, ыал аатыттан ааста (ыал устун барда). ☉ Потерять возможность самостоятельного существования в качестве отдельного хозяйства
[Мукуйук:] Тымныы түстэҕинэ, таһырдьа быгыа суох буолбут дьоммут... Буруобут сабыллыыһы. Күндэ
Оннугар киһи булан баран барыаҕыҥ, мин буруом сабыллыа дуо? А. Сыромятникова
Бугул да оту Муостаахпар тиэйбэт, Буруобун сабар буоллуҥ ээ, нохоо? Эллэй. Тарабукиннар буруолара сабыллара тирээн кэлбитэ. И. Бочкарев. Буруота сүттэ — бары өлөн, утумнуур, ыал буолар ыччата суох буолан, имниин эстэн хаалла. ☉ Умирать, скончаться последним из семьи, не оставив потомства (букв. дым его исчез)
Биир баар эрэ ыалбыт, доҕорбут буруота сүттэҕэ ити. Бу күн кини аатынан аһаан-сиэн бүтүөхпүт буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Этэҥҥэ сылдьан, кини оҕолоох-уруулаах дьахтар буолара буоллар, биһиги ийэбит ууһа быстыа суох этэ, оттон кини киһи буолбатаҕына, бары имниин быстабыт, буруобут сүтэр. Суорун Омоллоон
Буруота умулунна көр буруота сабылынна. Буруота умулуннаҕа, Өтөхпүт сүттэҕэ! Тэҥнээх сэтигэр киирдэхпит, Холоонноох хоһуутугар холбостохпут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сураҕа түҥүрүгэр Өндүрүйээҥҥэ биэрбит үһү. Бэйэбин, тулаайахтарбын буора суох ыһан, буруобут умуллан, кумалааҥҥа барар күммүт кэллэ. М. Доҕордуурап. Буруотун умуруор — ыал аатыттан ааһар, туспа ыал буолар кыахтарын быс, эс. ☉ Прекращать чье-л. существование в качестве самостоятельного хозяйства (старинное выражение — обычно о шаманах). [Кыһыл Ойуун:] Оруос Баай суон буруотун Умуруорар оҥоһуулаахпын; Өлбөт үрдүк өрөгөйүн Өлөрөр үрдүк ыйаахтаахпын, Мин үөскүүр үйэ кынатабын, Мин тимир үйэ хахайабын... П. Ойуунускай. <Туспа> буруо таһаар — туспа бэйэтэ дьаһанан олорор ыал, дьиэ кэргэн буол. ☉ Быть, стать самостоятельным хозяином, самостоятельной семьей
Кырдьаҕастар бу Байбал баҕайы киһи-хара буолан эһэтин өтөҕөр дьиэ-уот туттан, буруо таһааран олордоҕо диэхтэрэ. Күндэ
Аҕаайы баай удьуора, Баҕарыынньа баай сиэнэ, Кубаҕай быыпсай уола Тэрэнтэй кинээс, тиэргэн тэринэн, дьиэ туттан, буруо таһааран олорор. Болот Боотур
Баабыйдар быйыл да үлэ бөҕөнү үлэлээн, Ньукулайы суохтаппакка бэрт баҕайытык кыстыктарын булан, нусхас бур-бур буруо таһааран олороллор. Р. Кулаковскай
Эһэтэ Дэгэйэр Көстөкүүн ыт мунна баппат ыркый ойуурун солоон, кыстык угун саҕа балаҕан туттан, буруо таһааран, ыал буолан олорбута. С. Никифоров