м. лингв, дьөһүөл, кэлин эбиискэ.

II м. грам. предлог (аат тыл, солбуйар уонна ахсаан ааттар иннилэригэр туттуллар дьөһүөл, хол. нуучча тылыгар в, к, на).

көр түһүктээһин
Падежтааһын аат тыл саҥа чааһын быһыытынан сүрүн морфологическай бэлиэтэ буолар. ВИП СТП
Саҥа чаастарыгар уратылара — дьөһүөллэр падежтааһыҥҥа туттуллуулара. ФГГ СТКТҮК

даҕ., кэпс. Намыһах, кылгас уҥуохтаах. ☉ Маленький, низкорослый
[Сатаайка уола Сахаачча] бэйэтин чаадай уҥуоҕар сөбө суох киэҥ-куоҥ бөрө истээх сукуна сонноох. Эрилик Эристиин
Иинэҕэс иринньэҕиҥ, Чаадай ыччатыҥ …… Айыы Дьөһүөл кэлэн Хоолдьуктаах бэйэм Хоҥкуйан эрэбин, Сүһүөхтээх бэйэм Сүгүрүйэн эрэбин. «Чолбон»

даҕ., эргэр. Сахсархай, түү төбөтүн курдук. ☉ Рыхлый (подобно кончикам шерсти)
Түөрт уон түөрт атыыр сылгы Түүмэхтээх түллэр көхсүн тириитэ Күөттээни ууһун күөтэ дуо диэн Күксүйэр күрүлэс өлүү күөттээх [Кытай Бахсылааны уус]. П. Ойуунускай
[Айыы Дьөһүөл:] Дьиэбуо... Көр буо... Тоҕо хоро Тунах быйаҥ долгуннаах, Түһэ кэбиһэ Түүмэх быйаҥ түһүлгэлээх, Алыс элбэх Саамал кымыс саадырымнаах... «Чолбон»
ср. джаг. түбэк ‘шерсть’

1. 1. аат. Туохха эмэ эбии, эбиилик. ☉ Прибавка, добавка к чему-л.; подкорм
      Булдунан, балыгынан уһуннук ыал буолар кыахпыт суох, эбиискэҕэ эрэ. А. Фёдоров
      Ыһыкпыт туоматыгар [балыктаан] боччум эбиискэни киллэриммитинэн барбыппыт. Н. Заболоцкай
      Буос ынаҕы минеральнай туустардаах, битэмииннээх эбиискэлэринэн толору, былааннаммыт рационунан аһатыллар. ТВН ФБНь
2. тыл. үөр. Тыл эбэтэр этии суолтатын дэгэттиир уларыйбат көмө саҥа чааһа. ☉ Служебная часть речи, придающая какой-л. оттенок значения слову или высказыванию, к которому она относится, занимая постпозицию, частица
   Сүрүн суолтата суох саҥа чаастарыгар ситим тыл, эбиискэ, саҥа аллайыы, дьөһүөл киирэллэр. АВМ ҮКТТҮө
   Даҕааһын аат суолтатын күүһүрдэргэ эбиискэ уонна хоһулааһын ньымалара туттуллубуттар. АНК БТТ
   Ааттар бөлөхтөрүгэр киирбэт, уларыйбат саҥа чаастара (дьөһүөл, сыһыат, эбиискэ) сорох түһүккэ туруулара баар. ВИП СТПС
3. даҕ. суолт. Эбиллэн биэрэр, эбии буолар. ☉ Добавочный, дополнительный
   Дьадаҥы бааһынай көлө туһугар, эбиискэ сир туһугар …… кулаакка баран көрдөһөргө тиийэрэ. БИД
   [Үүнээйи] угун үүнэр төбөтүн кыптыыйынан быһыллар, онто салгыы үүммэт, ол оннугар эбиискэ уонна самалык силистэр үүнэллэр. ВДИ ҮөКОБҮ

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ манньый, чугаһыы сатаа. ☉ Добиваться чьего-л. расположения, стараться сблизиться с кем-л., добиваться взаимности (в чувствах)
[Сибиэтэ:] Чэ, тугу да остуоруйалаа, онон-манан муннара сатаама. Эн Куонааҥҥа иҥээҥнии сатыыргын ким билбэтий, бүтүн нэһилиэк билэр ини. С. Ефремов
Сиэстэрэҕэ иҥээҥниир да, анарааҥҥыта кинини бэлиэтии көрбөт быһыылаах. С. Никифоров
Испэр сэрэйэр этим Эн миэхэ иҥээҥнииргин. Оттон мин кэрэйбитим, - Оҕотуккун, эдэргин. Баал Хабырыыс
Эчи, хаарыаны, оттон миэхэ иҥээҥниир уолаттар ону-маны бэлэхтииллэр да, тоҕо эрэ наһаа үөрбэппин. «Кыым»
2. Туохха эмэ ымсыыран, баҕаран аттыттан араҕыма. ☉ Желая заполучить что-л., приобщиться, причаститься к чему-л., находиться неотступно рядом
Уол ойон туран, табахха иҥээҥнээн, эбэтин иэдэһигэр сирэйин даҕайбахтаата, онуоха: «Мэ, биирдэ обор», - диэт, хамса кыһыллыбытынан саҥа уһун талах умнаһын уол айаҕар батары биэрдэ. Болот Боотур
Илин сирбитигэр иҥээҥнээн, Иэдээннээх илбис эҥээрдэммит, Өрдүнэн өрө өрөкүҥнээн, Өлүү дьөһүөлэ көтөллөммүт. С. Зверев

туохт.
1. Уруккугуттан атын, уратылаах буол; туохтан эмэ атыннаах, уратылаах буол. ☉ Становиться другим, изменяться, преображаться
Туох да уһуктаах, Барыта баранар, Кэм-кэрдии ситэр, Олох-дьаһах уларыйар. А. Софронов
Өрө дабайан тахсан истэҕин аайы, маһа-ото улам уларыйан истэ. Амма Аччыгыйа
Миша куруутун буоларын курдук, дьон ортотугар киирдэр эрэ уларыйан хаалар. Н. Лугинов
2. Миэстэҕин уларыт, сыҕарый (хол., олорор, турар сиргин). ☉ Пересаживаться, переходить на другое место
«Бу кэрэдэк наһаалаан да эрэр», — диэн баран Андриан оҕонньор омунугар олорор сириттэн уларыйда. М. Доҕордуурап
♦ Дьүһүн кубулун (уларый) көр дьүһүн I
Саха олоҥхотугар удаҕаттар даҕаны, бухатыырдар даҕаны дьүһүн уларыйар кубулҕаттаахтар. «Чолбон»
Сир уларый көр сир II. [Ойуурап:] Ийэ дойдуларын тыатын сытын бэйэлэригэр иҥэрбит оҕолор ханна да сир уларыйыахтара суоҕа. С. Ефремов
Дьон сүбэтин ылынан, мин сир уларыйан, сотору Абыйга кэлэн олохсуйбутум. ИСА
Хаана уларыйар көр хаан I. Аҕам сүрдээҕин кыыһырбыт. Хаана хараара уларыйбыт. Саха фольк. [Кэтириис хаана уларыйан баран:] Ээ, тоҕо эмиэ манна сырыттаҕай? А. Софронов
Оҕонньору кытта кэпсэтэ олорбут киһи хайдах эрэ курус гынан, хаана уларыйа түһэр. Н. Якутскай
◊ Уларыйар саҥа чааһа тыл үөр. — түһүгүнэн эбэтэр сирэйинэн уларыйар саҥа чаастара. ☉ Изменяемые части речи. Саха тылыгар уларыйар саҥа чаастарынан ааттар, туохтуурдар буолаллар. Уларыйбат саҥа чааһа тыл үөр. — түһүктээһиҥҥэ, сирэйдэниигэ бас бэриммэт саҥа чаастара. ☉ Неизменяемые части речи. Сыһыат, дьүһүннүүр тыл, тыаһы үтүктэр тыл, саҥа аллайыы, дьөһүөл, эбиискэ, ситим тыл — уларыйбат саҥа чаастара
ср. чув. улат ‘перемениться, смениться’

аат дьөһ.
1. Сыстар аатын бэлиэтиир бириэмэтэ, сабыытыйата түбэлтэтэ буола илигиттэн хайааһын саҕаламмытын ыйарга туттуллар (ааттарга, аат туохт. сыстар). ☉ Употребляется при обозначении времени действия, которое предшествовало указанному событию (примыкает к именам и прич.)
Куоракка болдьоммут кэмим чугаһыгар биирдэ киирэрдии былааннана сырыттахпына, уонча хонук инниттэн Александр Борисович суһал тэлэгирээмэнэн ыҥыртаран ылбыта. Н. Лугинов
Кини өссө Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии инниттэн бу уһулуччулаах айымньыны сахалыы саҥардарга санаммыта. Софр. Данилов
Саха фольклора, ол иһигэр олоҥхо, өссө өрөбөлүүссүйэ инниттэн, историктар, этнографтар, лингвистэр болҕомтолорун тарпыта. Эрчимэн
△ Салаа этии кэпсиирэтэ буолбут аат туохтууру салайан, ситим тыл дэгэттэнэр. ☉ Управляя причастием, выступающим в роли сказуемого придаточного предложения, приобретает оттенок союзного значения
Минньигэс-минньигэс мичилэ Билсиһиэн инниттэн бэлэмэ, Биэбэйим диэбиттии көрөрө - Бэлэҕи биэрбиттии үөрэрэ. П. Тобуруокап
Таһыллыан инниттэн, киҥинийэн ытаабытынан барда. Эрилик Эристиин
Кинилэр айаннаан иһэр аймааһыннара Мэхээстээх кэлиэхтэрин инниттэн иһиллэ охсубута. Н. Заболоцкай
△ Сорох сыһыаттарынан дьөһүөл суолтата чуолкайданыан сөп. ☉ Значение данного послелога может уточняться некоторыми наречиями
Мунньах ыраах инниттэн киирэн, дьиэлээх дьон быһыытынан олорунан кэбиһэллэр. Амма Аччыгыйа
Абаҕа көстүөн быдан инниттэн, ойуур устун биир-биир тарҕаһаллар. Н. Якутскай
2. Төрүөт сыһыанын көрдөрөн, туохха эмэ төрүөт, биричиинэ буолар предмети, көстүүнү, предметтийбит хайааһыны бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая причинные отношения, употребляется при указании на предмет, явление, которые служат причиной чего-л. (из-за)
Кыра кэһии сыыстаахпын, таптыы саныырым инниттэн, Быыпсай оҕонньорго илпэккэ, эйиэхэ аҕаллым. Суорун Омоллоон
Бу инниттэн Нээстэрдэр тойон айаҕар элбэх бэриги биэрэллэр. Бэс Дьарааһын
3. Сорук сыһыанын көрдөрөн, хайааһын анаммыт, кини туһугар оҥоһуллар предметин, көстүүтүн, предметтийбит хайааһынын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая целевые отношения, употребляется при указании на предмет, явление, опредмеченное действие, ради которых совершается действие (ради, для того чтобы)
Маннык түбэлтэҕэ силиэдэбэтэл, кэлин дьыала булкулла сылдьыбатын инниттэн - сирэй көрсүһүүнү ыытара хайаан да наадалаах этэ. М. Попов
Ол инниттэн тугу оҥоруохха сөбүй? «Кыым»

1. даҕ.
2. Урут буолан ааспыт кэмҥэ сыһыаннаах. ☉ Относящийся к давно прошедшему времени, прошлый, былой, давний
   Литература урукку үлэлэрин сыаналыырга кинилэр история хайа кэмигэр-кэрдиитигэр суруллубуттара хайаан да аахсыллыах тустаах. Амма Аччыгыйа
   Кырдьаҕас билигин даҕаны урукку эрчимиҥ баар эбит. С. Ефремов
   Биһиги бу да сырыыга эйэҕэстик, үөрэ-көтө көрүстүбүт уонна оҕо эрдэхпитинээҕи урукку доҕордоһуубут улам күүһүрэн, бөҕөргөөн истэ. А. Бэрияк
3. Бу иннинээҕи, ааспыттааҕы. ☉ Прежний, предыдущий
   Хаардьыт Бэргэн урукку сулуутунааҕар ордук элбэҕи үүрэн-түрүйэн аҕалбыт. Саха фольк. Дьөгүөссэ урукку ойоҕуттан биир уоллаах, оттон бу кэргэниттэн оҕото суох. А. Бэрияк
   Киһи бэйэтин урукку сыыһатын өйдөөбүт буоллаҕына эрэ, кэлэр өттүгэр итинниги иккиһин оҥорбот. Т. Сметанин
4. сыһ. суолт.
5. Урут, бу иннинэ буоларын курдук. ☉ Как и прежде, попрежнему
   Талба нэһилиэгэ маҥнай утаа уруккутунан олордо. Амма Аччыгыйа
   Дойдутугар тахсарыгар, уруккутугар холоон, мунду бөҕөнү сиэм дии саныыра да, биир мунду баһын хампы ыстаабатаҕа. Н. Якутскай
   Оо, бу киһи кырдьыбат да эбиккин, уруккуҥ курдук сыыдамҥын, үөрүнньэҥҥин. Софр. Данилов
   Арай Лида уку-суку соҕус, уруккутунуу наһаа мичилийэ үөрбэт. Т. Находкина
6. Өттүгэр аат дьөһүөлү кытта «бу иннинэ, урут» диэн суолталанар. ☉ С отыменным послелогом өттүгэр приобретает значение «до этого, раньше»
   Мин урукку өттүгэр дьон-норуот иннигэр тыл этэн, дакылаат оҥорон көрө илик этим. А. Бэрияк
   [Варвара:] Урукку өттүгэр маннык улахан баай, үтүө уруулаахпын диэн бэйэм кыра кыһалҕабын соҥнообот этим. С. Ефремов
   Никииппэрэп кинээс үс сүүсчэкэ сүөһүлээх, урукку өттүгэр наар атыыһыттыыр үгэстээх баай этэ. М. Доҕордуурап
7. аат суолт. Бу иннинээҕи ким, туох эмэ. ☉ Кто-что-л. до этого периода, прежде
   Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
   Кини төрөөбүт сирин-дойдутун хас ойуурун, сыһыытын, уруккутун, билиҥҥитин ымпыгар-чымпыгар тиийэ билэр. Софр. Данилов
   Урукку эйигин эккирэтэр, хас хардыыҥ аайы тоһуйа сылдьар. Н. Лугинов
   ◊ Уруккута уруккутунан — уруккутун курдук, уларыйбатах. ☉ Оставаться таким же, не меняться
   Уруккута уруккутунан, кыракый уҥуохтаах, чап-чачархай бытыктаах, эбирдээх сирэйдээх. Амма Аччыгыйа
   Мин көрүүбэр, уруккута уруккутунан, өссө уойбут-топпут курдуга. Н. Босиков