көр абарбыттыы
Артур ону [кыыс Дьөгүөссэҕэ иҥээҥниирин] көрө-көрө, быһа кириҥниир, абатыйардык туттар, сымыһаҕын быһа ытырбахтыыр. В. Протодьяконов

иҥээҥнээ диэнтэн холб. туһ. Ира, бэйэтигэр иҥээҥнэһэ сатыыр атын уолаттарга тэҥнээн, кинини адьас рыцарь курдук көрбүтэ. П. Аввакумов

туохт., түөлбэ. Кимиэхэ эмэ бэрт буол, сыста сатаа, албыннас. ☉ Льстить кому-л., заискивать перед кем-л.. Сыҕалдьыһа сатаан аттыгар иҥээҥнии сырытта

көр даҕайбахтаа
Төөнө уол ойон туран, табахха иҥээҥнээн, эбэтин иэдэһигэр сирэйин таҕайбахтаата. Болот Боотур
Улаан отуум ааныгар кэлэн өҥөйөн туран, суорҕаммын оргууй арыйа тардар уонна сыпсымнаҕас муннунан сирэйбин таҕайбахтыыр. Н. Заболоцкай. Балыксыт икки салбахтаах эрдиитинэн күөл уутун биллэр-биллибэттик таҕайбахтыыр. Н. Лунин (тылб.)

туохт. Сааһыр, кырдьа бар, сааһыран мөлтөөн бар. ☉ Увядать, блекнуть, терять свежесть (с возрастом)
Эр киһиэхэ иҥээҥниир Эрэйдээх бириэмэтэ ааспыт, Эмэнсийбит эрэйдээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сахам сирин айылҕата, Саҥалыы олоҕо, Салгына, уута, тымныыта… — Барыта эдэр, Эрдэ эмэнсийбэт буолууга Эмтээх ээ, быһыыта… Эмтээх! В. Гольдеров
Аҕа уонна орто саастаах көлүөнэ эмэнсийэрэ эмэнсийдэҕэ, муостуйара муостуйдаҕа. «Кыым»

дьүһ. туохт.
1. Бүтүн бэйэҕинэн, кыратык иэҕэҥнээн бытааннык хамсаа (кыра уҥуохтаах киһи туһунан). ☉ Медленно двигаться, как бы раскачиваясь всем телом из стороны в сторону (обычно о малорослом человеке).
2. көсп. Тугу эрэ көрдөһөөрү иҥээҥнээ, ким эмэ сирэйин-хараҕын кэтэс. ☉ Держаться заискивающе, выжидая, выпрашивая что-л. Биэлсэр хаһан даҕаны сирдьит эбэтэр дьаамсык көрдөһөн холкуос бырабылыанньатыгар кээкэҥнээбэт этэ. Айталын
Ол киэһэ Сурумаҥҥа арыгы атыылыыр маҕаһыын таһыгар кээкэҥнии сатаабыта да, биир да билэр киһитин харахтаабатаҕа. Е. Неймохов

I
аат., фольк. Аргыс (кими-тугу эмэ кытта бииргэ сылдьар, кими эмэ арыаллыыр киһи). ☉ Спутник (находящийся с кем-чем-л. рядом, сопровождающий кого-л.)
Илин сирбитигэр иҥээҥнээн, Иэдээннээх илбис эҥээрдэммит, Үрдүнэн өрө өрөкүҥнээн, Өлүү дьөһүөлэ көтөллөммүт. С. Зверев
Кэрэ кыыска холоонноох, ыраас таптал дьөһүөлэ буолбут лаглайар хатыҥмытын ылыаҕыҥ. Айылҕаны х.
II
аат., тыл үөр. Түһүктэнэр тыл этиигэ атын тылларга сыһыаннарын көрдөрөр көмө тыл. ☉ Послелог (сходен по знач. и функции с падежным аффиксом, в основном соотв. русск. предлогам)
Дьөһүөл иннигэр турар аат тыл, ахсаан аат, солбуйар аат эбэтэр аат туохтуур ханнык түһүккэ туруохтааҕа дьөһүөлтэн тутулуктаах буолар. Ол иһин дьөһүөл кини иннигэр турар тылы салайар дэнэр. СТМ

туохт.
1. Мэниктээн, оонньоон кими эмэ соруйан соһутар, куттуур, кыыһырдар эбэтэр хаадьылыыр курдук тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Подшучивать, устраивать забавы, проделки, проказничать
Онуоха Ньыкыы оройго охсон эрдэҕинэ, ньыкыс гынан аһаран биэрдэ, сааны улаҕа диэки элиттэ уонна убайын дьиибэлээн уоһун ханньаҥнатта. Болот Боотур
Сыллай дьиибэлиириттэн куттанан киэһэ хойукка диэри утуйбаттар. Амма Аччыгыйа
[Сахаар] дьиибэлээн, биллэрбэккэ, араадьыйа штепселин туура тардан кэбиһэр. Суорун Омоллоон
2. кэпс. Дьахтарга иҥээҥнээ, дьахтары кытта оонньос (иннин ыла сатаан). ☉ Заигрывать с женщиной, домогаться ее
Дьикти сэмэй Кууһума, Дьиибэлээмэ, кууһума. Күннүк Уурастыырап
«Миигин начаалынньыгым киэһэ үлэ кэнниттэн хаалларан дьиибэлээри гынна», - диэн оройкуомҥа үҥсүбүтэ. М. Попов
3. эргэр. Былыргы итэҕэлинэн киһиэхэ туох эмэ моһуогу, мэһэйи оҥор (абааһы туһунан этэргэ). ☉ Препятствовать, мешать каким-л. действиям человека (о злом духе, абаасы)
Баҕар, ол куһаҕан тыын дьиибэлээбитэ буолуо, баҕар, тойон таҥара бэйэтэ соруйан накаастаабыта буолуо. М. Доҕордуурап
[Лэкиэс:] Дьэ, муода. Ити аата туох эрэ дьиибэлээтэҕэ, абааһы буолуо. С. Ефремов
[Чучунаалар] киһини эккирэтэн моһуоктуур, дьиибэлиир идэлээхтэрэ үһү. Н. Заболоцкай

1. Араастаан эрилин-бурулун, эрийэ-буруйа хамсаа. ☉ Извиваться, виться, змеиться, петлять
   Окуопабыт бу субуллан барда дии, оол эриллэҥнии турда. Амма Аччыгыйа
   Үрэх сүүрүгэ буору-сыыһы ытыйан, эриллэҥнии устубута. В. Иванов
   Эриэн үөн мас көөбүлүгэр саһаары эриллэҥнээн эрэр эбит. «Чолбон»
   Уот, кыһыл моҕой үөн курдук эриллэҥнээн, чачыгырыы умайар. Уйулҕан К
2. Араастаан имиллэҥнээн хамсан, өттүккүнэн оонньоо (киһини этэргэ). ☉ Кривляться, извиваться телом, виляться (о человеке)
   Киһилэрэ бары сүһүөхтэринэн эриллэҥнээн, физзалы тула хааман мускуллан киирэн барда. Э. Соколов
   Любалаах ойон туран, муусукаҕа уйдаран, үҥкүүлээн эриллэҥнээтилэр. А. Никифорова
   Кыыс күлэ-үөрэ күлүмнээн, өттүгүнэн оонньоон устудьуон уол тула эриллэҥниир. У. Ойуур
3. көсп., кэпс. Кимиэхэ эмэ иҥээҥнээн, чугаһыы сатаан араастаан кубулҕатыр, мунньаҥнаа (үксүгэр дьахтары этэллэр). ☉ Манерничать, жеманиться, ломаться, добиваясь чьего-л. расположения (обычно о женщине)
   Ити дьахтар эриллэҥнии сытыйан баран, ол да иһин мааҕыҥҥыттан сыстаҥнаабыт эбит дии! В. Титов
   [Омоҕой:] Эр булунан эриллэҥнээбиккин иҥиир иэнниирим буолуо. «Чолбон»
   Мин эйиэхэ эриллэҥнээбитим дуо, бэйэҥ сырса сылдьыбытыҥ дии. Күрүлгэн

1. сыһын диэнтэн төхт. көрүҥ. Онтон киһи илиитигэр сыстаҥныы сылдьар ыарахан баайыыны Попов төбөтүттэн арааран ылаат, дьоҥҥо көрдөрөр быһыынан, өрө тутан баран, тэниччи тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Икки миэтэрэҕэ тиийэ хаспыттарын кэннэ кумахтара киһи илиитигэр сыстаҥныыр буолбута. Х АаКА
2. көсп., кэпс. Кими эмэ сөбүлүүргүн биллэрэн киниэхэ эйэргээ, аттыттан арахсыма. ☉ Стремиться быть ближе к кому-л., льнуть
   Оҕо үчүгэй баҕайытык көрүтэлээбитин, кини аттыттан арахпатаҕын, сыстаҥнаабытын — барытын өйдүүр. Хаста да «паапа», диэбитэ сүрэҕин ортотунан киирбитэ. Болот Боотур
   Доропуун оҕонньор долгуйуута улаатан, киниэхэ Быыкаа саадьаҕайа кэлэн сыстаҥнаан эрдэҕинэ, киэр анньан кэбистэ. Н. Заболоцкай
   [Ыт] көрөөт ахтыбыттыы, ойон кэлэн өрө эккирээтэ, сирэйиттэн сыллаата, арахсыбакка сыстаҥныы сырытта. «ХС»
   △ Кимиэхэ эмэ (кыыска, дьахтарга) эйэргииргин, сөбүлүүргүн биллэр, ордук болҕомтоҕун уур. ☉ Приударить, поухаживать за кем-л.
   Саргы уон алталаах да эрэ буоллар ухажёрдара баһаам этэ. Арай биир холуочук уол сыстаҥнаары гыммытын мин киэр хайыһан кээстим. Н. Лугинов
   «Эн миигин таптаа — мин эйиэхэ тэҥнээх доҕор буолуом», — диэн Чаара олус өрүкүнэйбитэ, сыстаҥныыра. Н. Габышев
   Ол аайы Артём Татыйааска иҥээҥниирэ улам бэргээн иһэрэ, кинини таптыырын биллэрэ сатыыра. Оттон Татыйаас Артём ис сүрэҕиттэн таптаан билсэ, сыстаҥныы сатыырын өйдөөбөт этэ. В. Протодьяконов
3. көсп., сөбүлээб. Билэр-билбэт киһигин буулаа, ааспакка, арахпакка бэйэҥ кыһалҕаҕын соҥноо, сыҥалан. ☉ Назойливо приставать к кому-л. со своими проблемами, надоедать
   Хаппытыан силим курдук сыстаҥныыр киһиттэн арахса охсуон баҕарар. А. Сыромятникова
   Атыылыыр дьон атыыларын сыҥалаан арахпаттара бэрдиттэн сөҕөбүт. Оннук атыыһыттар булан баран арахсыбаттар, дабархай курдук сыстаҥныыллар. ТГП ЕЭА