сыһ.
1. Элбэхтик, өлгөмнүк, үгүстүк. ☉ Много, обильно, щедро
Эмис эт буһарынан, остуол уйарынан Ас бөҕөнү тардыммыт: Аһары дэлэйдик астаммыт. Күннүк Уурастыырап
Дьэ онтон сандалы остуолга Тоҥ чыыры дэлэйдик кыһаллар. Суорун Омоллоон
Былырыын хортуоппуй олордуллубут сирдэригэр уоҕурдуу дэлэйдик киллэриллибитэ. П. Егоров
Быйыл эриэхэ хайа да сыллааҕар дэлэйдик үүммүт. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Кыһалҕата суохтук, тоттук (олор). ☉ Безбедно, вольготно, на широкую ногу (жить)
Куоракка икки хостоохпун, ыйга балтараа тыһыынчаны ылабын, дэлэйдик олоруохпут диэбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Суох, Бүлүү балым баайа бэйэтин эйэлээх оҕолорун дэлэйдик иитэр күнэ эргийиэ, кини дохсун сүүрүгүн дьон-сэргэ үүннүүр-тэһиинниир кэмэ кэлиэҕэ. П. Филиппов

I
туохт. Элбээ, үксээ. ☉ Множиться, увеличиваться (в количестве)
Унаар сайын эргийдэ, Уйгу-быйаҥ дэлэйдэ. Күннүк Уурастыырап
Сир ийэ ньуура сибэккинэн киэргэммит. Көтөрсүүрэр дэлэйбит. М. Доҕордуурап
Илиибит эрэ хамсаатар, - Илгэ, быйаҥ дэлэйэр. Дьуон Дьаҥылы
II
1. даҕ.
1. Өлгөм, баай; олус элбэх аата-ахсаана суох. ☉ Обильный, имеющийся в изобилии; многочисленный, бесчисленный
Бачча дэлэй ыттаах сиртэн, манна, бэл, ыт харабыл суох. Н. Заболоцкай
Бу оройуоҥҥа сир анныттан иһэр уу дэлэй саппааһа көстүбүтэ. И. Федосеев
«Атын холкуостар ходуһалара дэлэй?!» - Илларион ыгылла-ыгылла эттэ. М. Доҕордуурап
[Сааскы Ньукуолунтан Бөтүрүөпкэ диэри] Үрүҥ ас муҥутаан дэлэйэрэ. Ыһыахтар, уруулар үгүстэрэ ити саҕана тэриллэллэрэ. Саамай элбэх астаахүөллээх ыһыахтары дэлэй ыһыах дииллэрэ. «Кыым»
△ Олус хойуу (үүнээйи, баттах туһунан). ☉ Густой (о растительности, волосах)
Остуолга умса туттан олорор дэлэй кугас куударалаах кыыс кини диэки көрбөккө да эрэ киҥнээх соҕустук эттэ. Амма Аччыгыйа
Маҥхайан эрэр дэлэй хара бытыгын, куударалаах хойуу баттаҕын тыал сахсаҥнатар. «ХС»
2. Кыһалҕата суох, көҥүл (олох). ☉ Вольготная, безбедная, не знающая нужды (жизнь)
Эмээхситтэр эрэйдээхтэр! Олох уларыйбытын, билиҥҥи дэлэй олоҕу өйдөөбөттөр. Далан
Манна [Тифлис фельдшерскэй оскуолатыгар] дэлэй олох суох эрээри үөрэх туһалааҕын өйдөөбүт төрөппүттэр эрэ уолаттара үөрэнэллэрэ. ОТК
3. Киэҥ-куоҥ, кэтит. ☉ Широкий, просторный
Дэлэй соҕус ходуһалаах киһи буолбуккун. Амма Аччыгыйа
Төрөөбүт Ийэ дойдубут киэҥ дэлэй иэнигэр кимтэн да куттаммакка сылдьар буолуохпут. М. Доҕордуурап
Киэҥин, дэлэйин, улуутун Бу уулусса аспаал иэнэ. И. Эртюков
4. көсп. Киэҥ көҕүстээх, холку, ыгыма суох (киһи). ☉ Спокойный, уравновешенный (человек)
Кини ол да иһин ханнык да ыар кэмнэргэ киэҥ дэлэй, ис-иһиттэн холку киһи. А. Сыромятникова
Мин ити киэҥ-дэлэй көҕүстээх киһини, мэлдьи мичээринэн көрсөр кырдьаҕаһы, биһирии, сөҕө-махтайа олороммун, эмискэ биир дьикти түбэлтэни өйдүү биэрдим. Р. Кулаковскай. Таас курдук үйэлээх, киэҥ дэлэй дууһалаах, Табыллан, уһуннук сылдьыахпын баҕардым! Доҕордоһуу т.
2. аат. суолт. Үгүс, баһаам. ☉ Множество, обилие чего-л.
Бачча дэлэйтэн маппакка, барыга бары кыттарга. Күннүк Уурастыырап
Барахсан тугун дэлэйэй! Амма Аччыгыйа
[Быыпсай ойоҕо:] Сатана бөҕө ыамата дэлэйин бэккиһиибин ээ. Тохсуолар дуу, үөдэн дуу. Суорун Омоллоон
3. сыһ. суолт. Баҕа ханарынан, дуоһуйа; толору, дэлэччи. ☉ Вдоволь, в изобилии
Чиэстэ охсон, оһох оттон, Нэчимиэн бурдугунан Дэлэй бааччы алаадьылаан Тэһигирэтэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Кини тииҥи, кырынааһы, солоҥдону, саһылы өлгөмнүк бултуура. Мас көтөрө да дэлэй этэ. И. Федосеев

1. нареч. вдоволь, в изобилии; биһиэхэ ас дэлэй у нас пищи вдоволь; 2. вольготный, привольный, свободный; дэлэй олох вольготная жизнь.

n. abundance a. abundant, v. to multiply, become abundant; дэп-дэлэй a. very abundant