дэт диэнтэн хай
аата. Госстройу манньытан, эрдэттэн санаан кэлбити «ээх» дэтии манан дьыала буолбатах. Н. Лугинов

аҕал диэнтэн тиэт
көрүҥ. Кэл дэппэккэ кэлэн, тус иннигэр тоҥхолдьуйар, Аҕал дэппэккэ аллаахтык Ас аҕалбахтыыр. А. Софронов

Аҥыр саҥатын үтүктэр тыл. ☉ Подражание голосу выпи
Дуйдаах тыл ууһунан даллата Дуул долгун сүрэхпин сүөрэрэ: Аҥырдыы «ааҥк» дэтэн аллата, Албаска үктэтэн үөрэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Ыкса күһүн хараҥаҕа соҕуруу дойдуга айаннаан иһэн аҥыр «ааҥк» диир саҥата киэһээҥҥи чуумпуну аймааччы. Сэмээр Баһылай

туохт., кэпс. Сонурҕаан арааһынан үлүһүй; айаҕалан, айдаар. ☉ Легко увлекаться разными занятиями (но быстро остывать); проявлять показную активность, быть навязчивым
Ваня туохха барытыгар бастаан аҕылайдаан, бу туох үчүгэй көхтөөх оҕотой дэтиэх курдук. Күһүн куруһуок суруйтарыытыгар хас да көрүҥҥэ киирэр. ЧКС ОИиСТ

кынтай диэнтэн хамс
көстүү. Элбэх киһи үмүөрүһэн тиийбиттэригэр биэ өрүтэ уһуура-уһуура, төттөрү-таары сиэлэн кынтаһыйда. Күннүк Уурастыырап
Өрө кынтаһыйан түһэн, Үчүгэй даҕаны дьахтар ааста. С. Васильев
Кыыс оҕо дэтэн кыталык курдук оҥосто-оҥосто кынтаһыйарым уурайдаҕа. П. Чуукаар

мыык (да) диэбэтэ — тугу да эппиэттээбэтэ, утары биир да тылы саҥарбата (хол., куттанан). ☉ И голоса не подал, и слова против не вымолвил, и не пикнул (напр., от испуга)
Халҕаны тоҥсуйда. Ким да мыык да диэбэтэ. И. Гоголев
Кыра оҕолор табаарыстара Костя диэки этилэр да, [Хасхааннаах Куртахтан] куттанан ким да мыык диэбэтэ. Далан
Ол икки ардыгар Ирбиһэх Чабычаҕы кытары киирсибитинэн барда. Дьон бары ылы-чып бардылар. Ким даҕаны мыык да диэбэтэ. «ХС»; мыык да дэппэккэ — утарылаһыннарбакка, утары биир да тылы саҥардыбакка (тугу эмэ гын, сабырый). ☉ Не дав даже пикнуть, не давая слова вымолвить (подавить кого-л., подчинить себе)
[Куһа ҕан кыыл аппын] аны таһырдьа баайдахпына, ү өмэн к элэн мыык да дэппэккэ хам баттыах бэйэкэтэ буоллаҕа. Р. К улаковскай. Уолаттар оҕонньору мыык да дэппэккэ көтөҕөн ылбыттара. В. Иванов
Дозордар өстөөх патрулларыгар кэтиллэ түһээт, мыык дэппэккэ тутан ылбыттар. «ХС»

I
көр суппуун. Суккун сон
□ Нэлэркэйдэммит уһун суккун сонун икки эҥээрдэрэ ибили сытыйбыттар. Г. Колесов
русск. зипун
II
суккуй диэнтэн бэй
туһ. «Эрэйдээҕи Самыыр сиэбит», — дэтээри Үрдүгэр ууну суккунна, Үлүйбүт буолан кубулунна. П. Ершов (тылб.)

сыһ. Араастаан мунньаҥнатан. ☉ Всячески кривляясь, изгибаясь; криво, косо (делать что-л.)
«Тыҥырах» [ыт аата], үтүө сарсыарданан эҕэрдэлээбит курдук, кутуругун иэх-маах куймаҥнатта уонна уун-утары хааман кэлэн, иччитин сыллаан көрдө. И. Никифоров
Федот Кононович сүөргүлээбиттии мүчүйэн ылар, уоһун иэхмаах туттар. «ХС»
♦ Иэх-маах буол - тугу гынаргын билбэккэ мух-мах буол; дөйбүт курдук буол. ☉ Теряться, приходить в замешательство, в растерянность (соотв. сбиваться с толку), не знать, что говорить и что делать
Ыгыллан, тыыммытын кыайан ылбакка иэх-маах буоллубут, харахпыт ирим-дьирим буолла. И. Данилов. Иэх-маах дэппэккэ - элбэҕи, ону-маны саҥарпакка. ☉ соотв. без лишних слов
Маршал мин диэки эргиллэ түстэ уонна иэх-маах дэппэккэ, миигин эмиэ бэйэтигэр эпсэри тарта. А. Данилов

даҕ., фольк. Киэҥ сылаас, киһи-сүөһү тоҕуоруйан олохсуйар (аан дойдуну хоһуйар уустук формула-эпитет сорҕото). ☉ Раскинувшийся вширь, тихий, теплый и уютный (часть сложной формулы-эпитета, прославляющей родину в нар
поэз.). Аан ийэ дойдум Алыгыр-налыгыр таһаатыгар Адаар ыарҕа дэтэммин Айгыстан үөскээтим. Саха нар. ыр. II

даҕ. Балачча улахан, үрдүк уҥуохтаммыт (улааппыт эрдэҕэс оҕо туһунан). ☉ Довольно большой, высокий, подросший (о подростке)
Онно барарыгар биһиккэ хаалбыт оҕото кэлэригэр атын сыбыдахтыыр дьорох уол буолан тоһуйбута үһү. С. Руфов
Ньургууна билигин улахан, уҥуоҕунан дьорох курдук, аны оонньуур оҕо буолбакка, Хобороос мааны балта дэтэн эрэр. А. Сыромятникова
Бу устуруокалары суруйааччы, ол кэмҥэ дьорох курдук улаатан эрэр уол, оскуолаттан быраабаҕа «кыһыллары көрө» ыстаммыта. «ХС»