см. дөрө.

көр моонньоҕон I
Алексеевскайга, Чурапчыга моонньоҕон куһу күөкэгэр дииллэр, оттон атын сирдэргэ кунньалгы диэхтэрэ. СТ С. Говордартан киирбит үгүс тыллары билиҥҥи «Саха тылын орфографическай тылдьытыгар» көрөбүт, холобур: алчах, дөрө, дьиэл, иргэх, куйаабыл, кунньалгы уо. д. а. ВМС СДО

аат., түөлбэ. Кыыл, сүөһү атыыра (этиигэ үксүгэр даҕ. суолт. тут-лар). ☉ Самец домашних и диких животных
Иргэх торбос. Иргэх ыт.  Толооҥҥо туман үллэр. Тоҥ хаар хаачыргыыр. Иргэх табалар сиэлэллэр. Иҥээннэрэ лычыргыы. С. Тимофеев
Говордартан киирбит үгүс тыллары билиҥҥи «Саха тылын орфографическай тылдьытыгар» көрөбүт, холобур: алчах, дөрө, дьиэл, иргэх. ВМС СДО
Мин ханнык кыылын, төһө улаханын, тыһытын, иргэҕин хаамар тыастарыттан ыраахтан истэммин билэрим. «ХС»
тюрк. иркек

сы һ. Олохтоохтук, ыксары, өтөрүнэн турбаттыы (олорунан кэбис). ☉ Плотно, крепко и надолго (усесться на что-л.)
Биирдэ [оҕустарын] от кэбиһиитигэр ылаары ыксаттылар. Онуоха оҕонньор, оҕуһун дөрөтүттэн тутан баран, сиргэ лаҕыччы олорунан кэбистэ. У. Нуолур
Хандыы эмиэ лаҕыччы о л оро түстэ, тыы биттэҕиттэн тутуста. А. Фёдоров
△ Турбакка биир сиргэ уһун нук, хамсаабакка (олор). ☉ Д о л г о , не вставая (сидеть)
[Серёжа, Сеня] күнү быһа лаҕыччы олорон эрэн, төбөлөрүн кумааҕыттан араарбакка, ааҕан ньир гитэллэр. Н. Лугинов
Күн тахсыаҕыттан киириэр диэри букатын турбат кэриэтэ лаҕыччы олорон көбүөр өрөн тахсарым. М. Горькай (тылб.). Тэҥн. лаглаччы 2, лаҕыыр III

туохт.
1. Таҥаһы бүрүнэ быраҕан баран суулан, суулана тутун. ☉ Кутаться, завернуться во что-л. Дьиэ хара аанынан үрүҥ саал былаакка сөрөммүт мааны таҥастаах дьахтар сүүрэн тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Күн көхсүн сылытыыта, сөрөнөн олорор саҕынньаҕын эҥээрин арыый ыһыктан, төбөтүн хоҥкутан, сыыйа нуктаан барбыта. Далан
Мин саҕынньахпар сөрөнөөт, каюр көхсүгэр сыста субурхай наартаҕа олордум. Н. Габышев
△ Атаххын куллуканан суулаа, суулуу эрий. ☉ Обмотать ноги портянками
Бэрт тиэтэлинэн сөрөнөн, саппыкытын кэттэ. Н. Якутскай
Саппыкытын устан куллукатын хат сөрөнөн кэттэ. Тумарча
[Хамандыырбыт] уолаттар куллукаларын хайдах сөрөнөллөрүн хонтуруоллуура. И. Сосин
2. Туохха эмэ хатылла эрилин, иилиһин. ☉ Путаться, запутаться
[Уол] сүүрэн тиийэн, муоһугар сөрөммүт дөрөтүн сүөрээт, бокуойа суох оҕус үрдүгэр түөһүнэн саба түстэ. П. Тобуруокап
Сөрөнөн хаалбыт хоппуруон быаны суумкатыгар бүк тутан укта. Н. Габышев
[Семён] эдэр ыт быатыгар сөрөммүтүн көннөрөөрү төҥкөйдө. Л. Толстой (тылб.)
△ Кыайан арахсыбат гына иҥин, иилилин (хол., балык илимҥэ). ☉ Зацепиться, запутаться (напр., о рыбе в сетях)
Икки харыстаах собо баҕадьы кынатыгар сөрөнөн таҕыста. М. Доҕордуурап
Балбаара …… илим харахтарыгар сөрөммүт муус маҥан балыктары араартыыр. Е. Неймохов
Илимигэр сөрөммүт киһини икки хонон баран булбуттара. В. Титов
3. Куотан, саһан ким, туох эмэ кэннигэр түс, тугунан эмэ хаххалан. ☉ Прятаться, укрываться за кем-чем-л.
Хабырылла талахха, болбуктаҕа сөрөнөн куота сатыыр, онтон таас кэтэҕэр түһэн биэрэр. Н. Заболоцкай
Ньиэмэстэр тииттэн тииккэ сөрөнө-сөрөнө мин диэки иһэллэр. Т. Сметанин
Алдьаммыт тааҥкалар күлүктэригэр сөрөнө-сөрөнө ытыалаһыы, кыранаатанан тамнаһыы. С. Васильев
Хомуут быатын кытаатыннарбыта буолан, ат нөҥүө өттүгэр сөрөнөр. У. Нуолур
△ Кимиэхэ эмэ сыста түс, кими эмэ тугуттан эмэ харбаан ыл. ☉ Прильнуть к кому-л., схватить кого-л. за что-л. Сөдүөччүйэ ыстанан тиийэн оҕонньор илиитигэр сөрөнө түстэ. Амма Аччыгыйа
[Аҕабыт] таһыйаары гыннаҕына ийэбитигэр сөрөнүөхпүт. Ийэбит көмүскүөҕэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Петя кини [Николай] атаҕар сөрөннө. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Ким, туох эмэ сабыдыалыгар киирэн кинилэрдиин куодарыс, куомуннас (үксүгэр куһаҕаҥҥа). ☉ Попасть под чьё-л. дурное влияние, примкнуть к комучему-л. (напр., к плохой компании)
[Сэмэн] киһи үктэтиитинэн, алҕаһаан [бандьыыттарга] сөрөммүт. Р. Кулаковскай
«Итирэ-итирэ сырыттаххына, туохха эмэ түбэһиэҥ, сөрөнүөҥ», — диэн хаста-хаста эппиттэрэ буолла. М. Попов
Аһа-таҥаһа тиийбэт буолан ити күтүрдэргэ сөрөннө дуо? А. Сыромятникова
Бэйэм да билбэккэ, буорту буолуохпун, араас үөйбэтэх-ахтыбатах кирдээх быһыыга киириэхпин, сөрөнүөхпүн сөптөөҕө. Г. Колесов
△ Кимҥэ, туохха эмэ кыттыс, холбос. ☉ Присоединяться к кому-чему-л., вливаться куда-л., приставать, пристраиваться к чему-л. [Баллайах:] Билигин икки аҕа ууһа арахсан, тус-туспа холкуос буолуохтара, холкуоска бэйэтигэр сөрөнүөххэ наада. Амма Аччыгыйа
Сорох өрөбөлүүссүйэлэр холоруктарыгар сөрөнөн, хоодуоттук сылдьан, төннөн кэлбитэ. Н. Габышев
Оҕонньор күүһүнэн этэрээккэ сөрөнөн, Дьокуускайтан барса турар. «ХС»
♦ Кутуругар сөрөн — ким эмэ саарбах уккуйуутугар киирин. ☉ Попасть под чьё-л. дурное влияние
Дьон бары баай кутуругар сөрөнөн баран иһэр. Күндэ
Быралгы Былатыан диэн киһи кутуругар сөрөнөммүн, кыһыл көмүс ухханыгар ыллараммын, уоран-саһан, …… кыра үрэххэ тиийбиппит. С. Никифоров
Былатыан Ньукуус уола Тимэппий кутуругар сөрөнөн барда. Дьэ, сүгүн олорпотторугар тиийдилэр. «ХС»

аат.
1. Сиэлтэн, тэлиллибит тирииттэн о. д. а. өрөн, хатан оҥоһуллубут өтүү, эбэтэр тирииттэн тэлиллэн ылыллыбыт кур, тирбэҕэ. ☉ Свитая из лошадиной гривы веревка или кожаный ремень, шнур, тесемка
Алдьаммыт хайыһарыттан быатын ылан, бүтүнүн кыбынан баран кини [Тогойкин] тоҥуу хаары кэспитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Ыттар уһун быаҕа, буочахха, иккилии гына тиһиллибиттэр. Н. Заболоцкай
«Кырдьык даҕаны, таһырдьа ампаарга сээкэй быа тоһоҕоһо элбэх буолуо, бул ээ онтон», — диэтэ Тоокуй. Күндэ
2. көсп. Туох эмэ (үксүгэр, куһаҕан) буолар төрүөтэ, биричиинэтэ, сылтаҕа. ☉ Причина, повод для чего-л. (преимущественно дурного)
Абам-сүттүм эбит!!! Өлөр быатыгар, Өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Арай оҕом уолум эдэр, Онон сөбө суох диэх этэ. Айдаан буолуох быатыгар, Ону булан эппэтэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Дьиэлээх оҕолор онно [маарга] тиргэлииллэр эбит. Дьол быатыгар икки мороду түбэспит. И. Никифоров
тюрк. баҕ, бау
♦ Быа түспэтэх — айаас, айааһамматах. ☉ Необъезженный (о лошади)
Быа түспэтэх айаас ата наһаа ахсым буолан көлүйдэххэ муҥ тыынынан харбааччы. Эрчимэн. Сүрэхтэрин быата уһун — олус холку, ыксаабат, тиэтэйбэт, долгуйбат. ☉ Очень спокойный, уравновешенный, терпеливый
Бырайыагы киллэрбитим ыраатта. Сытар. Управляющайдар сөбүлүүллэр. Кылаабынайдар дуо? Сүрэхтэрин быата уһун дьон. «Кыым».
◊ Бас быата — тэһиинэ суох үүн (аты тутарга уонна баайарга аналлаах). ☉ Недоуздок
Оҕонньор [Сыҕаайап кинээс] үөрбүт курдук, күрүөҕэ иилиллэн турар бас быатын сулбу тардан ылан атын тутан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Кулуба:] Чэ, чэ, аҕал, ат баһын быатын көрдүүбүн. Н. Неустроев. Быа балык — лапчааннара суох, чиэрбэ эбэтэр эриэн уөн курдук уһун синньигэс балык. ☉ Вьюн; минога; угорь
Ону [кыылы] көрөн баран, бу быа балык диэн быһаарбыттара. «Кыым». Быа иэдьэгэй — мөлтөх хаачыстыбалаах, сынньылыйа сылдьар иэдьэгэй. ☉ Тягучий, плохого качества творог
Ыалбыт биир ынахтаахтара саҥа төрөөбүт — уоһах алаадьыта итиэннэ быа иэдьэгэй сиэн хоннубут. И. Никифоров
Быа иэдьэгэйдээх чэй иһэ түһээт, оскуолабытыгар сырсабыт. «ХС». Быа сыарҕа түөлбэ. — атахтарын сыҥааҕар быанан туттарыы таба сыарҕата. ☉ Нарта с ременным креплением копыльев. Оҕус <муннун> быата — чурумчуга баайыллар, оҕуһу сиэтэргэ, салайарга уонна баайарга аналлаах быа, дөрө. ☉ Веревка, привязываемая к кольцу, продетому в нос вола, бычий повод
Биир оҕус муннун быатыгар сэттэ Таҥхай баһа быстыбытыгар дылы. Саха фольк. Оҕонньор төбөтүнэн умса да бардар, оҕусчаанын быатын ыһыктыбатаҕа. Н. Заболоцкай. Сис быата — ат сыарҕатын биир ураҕаһыттан атын ураҕаһыгар сэдиэккэ үрдүнэн тардыллан баайыллар быа. ☉ Чересседельник. Кыыс ымыттыбат, имигэстик туттан хомууту көннөрөр, сис быатын тардан биэрэр. А. Федоров. Сүрэх быата — сүрэх хаҥас кутуйатыттан тахсар саамай улахан, сүрүн артерия, аорта. ☉ Аорта
Тэнэко, билэбин: Сүрэҕин быатыгар Атын кыыска таптала Биһилэх буолбутун. И. Чаҕылҕан. Тимир быа — тимир боробулуоха, тимир трос, тимир сыап. ☉ Железная проволока, трос, цепь
Тиир көстөр окуопа хаспыттар Тимир быа ииччэҕин таппыттар. Күннүк Уурастыырап
Тыраахтар кырдьаҕас, баараҕай тииттэри эрийии тимир быанан холбоно-холбоно, силистэри түөрэн суулларыта тардан соһон күрүлэтэр. М. Доҕордуурап
Тимир быанан Сибээс олохтуу сыыллар, Синньигэс быа субуллар. А. Твардовскай (тылб.). Түөс быата — хомууту эпсэри тардар быа. ☉ Супонь (ремень для стягивания хомута)
Биир саха кэлэн аты тутуста, түөс быатын сүөрэн, дуганы төлөрүтэн сиргэ бырахта. Болот Боотур. Ынах быата — ынаҕы баайар сиэлтэн өрөн оҥоһуллубут быа. ☉ Веревка, свитая из конских грив
Хаҥас диэки оһох иннигэр Өксүүнньэ ынах быата хата олорор. Күндэ
Ийэлэрэ эрдэ туран Абырахтаах эргэ куулга Ынах быатынан кэлгийдэ. С. Васильев. Этэрбэс быата — этэрбэһи бэрбээкэй үрдүнэн бобо баайар икки быа (этэрбэскэ тигиллэ сылдьаллар). ☉ Ремешки для завязывания торбасов чуть выше щиколотки (обычно пришиваются к торбасам)
Онтон тохтуу түһэн этэрбэһин быата сөллүбүтүн баана оҕустаҕа. Амма Аччыгыйа
Хачыгыр көтөн түһэн дьиэ ортотугар тиийэн эрдэҕинэ, били аан аспыт уол эккирэтэн кэлэн, этэрбэһин соһуллан иһэр быатыттан үктээтэ. Эрилик Эристиин
Аана оҕотун этэрбэһин быатын сөллүбэт гына кытаанахтык баайар. Дьүөгэ Ааныстыырап

туохт.
1. Тугу эмэ тугунан эмэ эрий, эрийэ бырах, тугу эмэ эрийэ тут. ☉ Обвить, опутать что-л. чем-л., обмотать что-л. вокруг чего-л. [Оҕуһу] дөрөтүн сөрөөн ыытан кэбиспит. Күндэ
[Сүбэлэспиттэр сахалар:] «Ити дьиэлэрин быанан сөрүөн төгүрүйэн баран, тоҕо тардан кэбистэххэ үчүгэй буолуох эбит!» — диэн. Саха фольк. [Ооҕуй] булдун …… илиминэн сөрөөн кэлгийэр. ББЕ З
Муоһатын илиитигэр сөрөөн чиккэччи тарта уонна табатын кулгаахха кууһуннарда. Тэки Одулок (тылб.)
△ Тугу эмэ бииргэ хомуччу, сүүмэхтии, түүрэ тут. ☉ Схватить что-л. в охапку, сгрести в кучу
Эһэ тэллэхтэри, куобах суорҕаннары, сыттыктары биирдэ түүрэ сөрөөн ылан Борокуоппайга туттаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Били күтүр сүдү уот буолан, арыы кытыытынааҕы хас да мас төбөтүн бииргэ сөрүү харбаабытынан, миигин көһүтэн үллэн-баллан ахан олорор эбит эбээт! ФЕВ УТУ
Луук силистэрин илиинэн сөрүү хомуйа тутуллар. САССР КОА
Сымнаҕас хара уостар бэрт имигэстик күөх оту сөрүү туталлар. Өтөр-өтөр ат тыбыыран ылар. «ХС»
△ Тугу эмэ туохха эмэ сыһыары тут, сыһыары тарт. ☉ Плотно прижать, притянуть кого-что-л. к комучему-л.
Саабын санныбар сүктүм, Сүгэбин сөрүү кыбынным. Саха фольк. Оҕобутун …… аһыныылаах сүрэххитигэр сөрүү тутан, угуттаан, ийэ кутун энчирэтимэҥ, салгын кутун салытымаҥ. Суорун Омоллоон. Ынах сүөһү үөһээ сыҥааҕар илин тиистэрэ суохтар, онон аһылыгын тылынан сөрөөн ылар. Ыанньыксыт с.
2. көсп. Куһаҕан содуллаах туохха эмэ кытыар, тарт. ☉ Вовлечь, впутать, вмешать кого-л. во что-л. дурное, неприятное
[Дьэкиим:] Хайа хара санаалаах уоран баран миигин сөрөөтө буолла? А. Софронов. Сөдүөт кырдьык-хордьук кыыһыран саҥа аллайа түстэ: «Миигин онно-манна сөрөөбөккө сылдьыҥ!» Амма Аччыгыйа
[Үчүгээйэп:] Бачча сыл бииргэ үлэлээбит, бодоруспут дьонум, ама куһаҕаҥҥа сөрүүллэр үһүө. С. Ефремов
«Натаа сүппүтүгэр Мииткэни эйигин сөрүүллэр дии», — диэтэ. И. Никифоров
3. көсп. Улаханнык эрий-мускуй, ытый, барчалаа (тыал, буурҕа туһунан этэргэ). ☉ Закрутить, закружить (о сильном ветре, вихре)
Миигин сөрөөбөтө модун холорук, суолбун бүөлээбэтэ күдэн туман. Эллэй
Сотору-сотору аарыма холоруктар маһы-оту сөрөөн, өрө ытыйан, суугунаан аастылар. Н. Якутскай
Күүстээх сытыы тыаллар тыа баһын быһыта сөрөөтүлэр. Н. Заболоцкай
♦ Кутуругар сөрөөбүт көр кутурук
Мин бу дьыалаҕа эриллиэхпин баҕарбаппын. Боҕурҕана уола дьиккэр кутуругар сөрөөрү гыннаҕа. И. Гоголев
Эн уһун кутуруккар сөрөөҥҥүн, уолбут букатын уччуйда. Кыыл барда. «ХС»
◊ Булгу сөрөө көр булгу
Амыр Бааската …… бэстилиэтин хобуурун хостуу сатыы турар Мейер Едлини булгу сөрөөн түһэрдэ. Эрилик Эристиин
Буур кыылы муоһуттан булгу сөрөөн түһэриэм этэ. К. Туйаарыскай. Тута сөрөөн — ханнык эмэ хайааһын буолаатын кытта тутатына. ☉ Тут же, вслед за чем-л., сразу
Эҥин бэйэкээннээх дьиктилээх түгэннэр, ардыгар, айаннаан истэххинэ көтөн түһээччилэр. Олору тута сөрөөн сурукка киллэрбэтэххинэ, умнуллан хаалаллар. Р. Баҕатаайыскай
Итиитигэр диэн ааттаан, тута сөрөөн туран, кинээс биэс аттаах киһини эккирэтиннэрэ ыытар. Күннүк Уурастыырап
Уол тыллары төбөтүгэр сүһэн ылбыт да, сонно тута сөрөөн умнан кэбиспит. «ХС». Сөрүү тардын (тутун) — кэтэ сылдьар таҥаһыҥ эҥээрдэрин хардарыта тут, баай. ☉ Закинуть одну полу одежды на другую, запахнуть
Икки аҥыы тэлэкэлэммит ырбаахытын элээмэтин сөрүү тутунна. Амма Аччыгыйа
Тымныыга тоҥорун да умнан, Арбаҕаһын сөрүү туттунан, Сулустаах халлааны одуулуур. М. Ефимов
Роза уп-уһун хараҥа күөх халааты сөрүү тардынан баран, көхсүнэн буолан турда. С. Никифоров. Түҥнэри сөрөө — кими-тугу эмэ эмискэ сиргэ суулларан түһэр, сиргэ баар гын. ☉ Резко повалить, опрокинуть кого-что-л. на землю
[Манчаарыга] хандалы кэтэрдээт, хаһаактар түҥнэри сөрөөн муостаҕа охтордулар. И. Гоголев
Икки хос бастаах өксөкүнү Түҥнэри сөрөөбүтүҥ. П. Тобуруокап
[Сылгыһыт Сүөдэр] Чөмчүөрэни суһуоҕуттан харбаат, түҥнэри сөрөөн түһэрбитэ. «ХС»
ср. ДТС йоргэ ‘обёртывать, заворачивать, наматывать’, сару ‘завёртывать, наматывать, обматывать’, тув. чөргээр ‘пеленать’, хак. сөрге ‘наматывать что-л.; завёртывать, обёртывать что-л.’

I
аат.
1. Харамай амтаны билэр, оттон киһи ону таһынан саҥарар, айаҕын иһигэр баар уоргана. ☉ Мышечный орган в полости рта, являющийся органом вкуса, а у человека способствующий также образованию звуков речи, язык. Тылбар баас тахсыбыт
□ Ыттар сорохторо умса түһэн, сорохтор хаарга көхсүлэринэн тиэйэн, тылларын салыбыратан, дириҥ-дириҥник тыынан сурдурҕата сыттылар. Н. Габышев
[Бөрө:] «Барыта маннык минньигэс буолуо, абалаах...» — диэбиттии кыҥастаһа-кыҥналдьыйа, дьүккүҥнүү, уһун кыһыл тылынан салбана олордо. Т. Сметанин
Илин аһаҕас дорҕооннору этэргэ тыл өрө көтөҕүллэр уонна илин диэки, тиис диэки, кэлэр. ПНЕ СТ
2. Сүөһү, кыыл эбэтэр собо тылыттан бэлэмнэммит аһылык, бүлүүдэ (сахаларга күндү ас ахсааныгар киирсэр). ☉ Блюдо, кушанье (из языков нек-рых животных и карася — у якутов считается особым лакомством)
Хайа, оҕом, бу собо тылын сиэҥ буолаарай? И. Гоголев
Даайыһын үөрдээри була сатыы-сатыы кэһии арааһын аҕалар: балык бастыҥын, хара улары, кыыл таба тылын, күндү түүлээх эгэлгэтин. Н. Лугинов
Таба тыла сокуускалаах чэй истибит. Н. Түгүнүүрэп
3. көсп. Ханнык эмэ аттаһык тэрил (хол., хомус, чуораан, талкы) хамсыыр гына ыпсарыллыбыт туспа чааһа. ☉ Подвижная часть какого-л. составного предмета (напр., варгана, колокола, мялки для кожи), прикреплённая к основной части одним концом, язык, язычок
Талкы баай тиит төҥүргэһигэр маарынныыра, бөдөҥ тиистэрдээҕэ уонна ол тиистэргэ баттыыр эмиэ тиистээх сүрдээх модьу тыллааҕа. Далан. Хомус лира курдук сыҥаахтаах уонна иэҕиилээх хаптаҕай тыллаах. И. Данилов
Хапкаан тылын уонна кылдьыытын чараас гына хаарынан, курупааскы куорсунунан, таба түүтүнэн уо. д. а. сабаллар. Булчуттарга к.
♦ Тыла айаҕар баппат — бас-баттах тыллаах, быһыылаах (киһи). ☉ соотв. язык без костей; длинный язык (букв. язык не помещается во рту). Ити киһи төрүкү тыла айаҕар баппат
□ Тыла айаҕар баппат, атаҕа суолга баппат (өс хоһ.). Тылгын түөскэр түһэр — аҕылаа, эппэҥнээ (сүүрэн, ыксаан). ☉ соотв. повесить язык на плечо (букв. язык уронить на грудь)
Бар, Силиппиэн, Бөрүөбүскэйгэ тылгын түөскэр түһэрэн тиий. Л. Попов
«Ээбэтээ, киһи барахсан тылын түөһүгэр түһэрэн тиийэн кэллэ ээ», — Яков Яковлевич мин тиэтэйбиппин көрөн оонньуу-күлэ тоһуйда. И. Данилов
Сарсыарда аайы оптуобуһу куоттараары тылбытын түөспүтүгэр түһэрэн сырсарбыт үчүгэй аҕай дии. «ХС»
Тэҥн. тылгын былас таһаар (түһэр). Тылгын былас таһаар (түһэр) көр былас II. [Эркээни:] Өлбүт сүөһү ханнын сааҕа Өрөһөлөнө сытарын көрдөхтөрүнэ, бэл ынахтар, Тылларын былас таһааран, орулуу-орулуу Мүлүкүчүһэ сырсаллар, салгыны кэйиэлииллэр. И. Гоголев
Бөрөлөр тылларын былас түһэрэн, сиэгэн хаһан тоторун кэтэһэн сыппыттара. «ХС». Тылын ыстыыр — мээнэ лахсыйар, солуута суоҕу кэпсэтэр, саҥарар. ☉ Молоть, трепать языком, заниматься пустой болтовнёй (букв. жуёт, кусает язык)
Манна кыһыҥҥы киэһэлэр олус уһуннар, киинэ, тэлэбиисэр диэн суох, онон, баҕар-баҕарыма, тылгын ыстыыргар тиийэҕин. Далан
Фатихатта киниэхэ сыһыана уларыйда, мэнээк хаадьылыыра, тыл ыстыыра, солуута суох сыстаҥныыра уурайда. Болот Боотур
Дьэ тылгытын ыстаан биэрдигит... Ону-маны түөстүгүт ахан да, кырдьыгы, тоҥуу хаарга түһэн хаалбыт иннэ кэриэтэ, булан таһаарбатыгыт. С. Курилов (тылб.). Тэҥн. тылгын тарбаа, тылынан тыыланар
◊ Күлүүс тыла көр күлүүс
Биир саллаат сүүрэн болдьоҕолдьуйан кэллэ уонна сүр улахан күлүүс тылынан иһиттэн хатаабыт күлүүстэри аһан, олбуору нэлэччи аста. Н. Якутскай
«Күлүүс тыла кимиэхэ баарый?» — ким эрэ хаһыытаата уонна тугунан эрэ дьиэ буора-сыыһа саккырыы түһүөр диэри халҕаны сырбатта. Эрилик Эристиин
Түөһүн тыла — түөс тыла диэн курдук (көр түөс I). Уол өрүһүспүт курдук үрдүгэр миинэ түһээт, хоонньуттан сытыы быһыччатын сулбу тардан таһааран өрө кэдэрийэн эрэр киһини түөһүн тылыгар саайан баран, иһин хайа тардар. Саха фольк. Түөһүн тылыгар дылы сэбирийэ үүнэн түспүт бытыктаах, бэрт сүдү дьүһүннээх оҕонньор киһи …… тыл этээри утары тахсан иһэр эбит. П. Ойуунускай. Куорсуннаах оноҕос кыһыыран тиийэн тордохтон тахсыбыт сарыы сонноох уолу түөһүн тылыгар хорос гына түспүтэ. Далан. Уот тыла калька. — уот сарадахтара, төлөннөрө. ☉ Языки пламени
Уот обургу иҥсэлээх тыла Эрдээх кыыһы эҕирийэн ылла. Күннүк Уурастыырап
Кутаа уота улахан баҕайы кып-кыһыл тылларынан хараҥаны салыыр. Л. Попов
Уот уһун тыллара, сарбынньах-сарбынньах буола, уһулута ойон, өрүтэ үөмэхтэһэн тахсарга уонна уһуктаах сытыы тылларынан тэһитэ салаан, быһыта хаарыйан ыларга дылылар. А. Бэрияк. Хос тыл — айах иһигэр таҥалай бүтүүтүн диэки үүнэр чорбох. ☉ Отросток на заднем крае мягкого нёба в полости рта, язычок. Айах иһигэр хос тыл баар
□ Мэйииттэн салаллар салаа уорганнар бөлөхтөрө: өрөһө, күөмэй туруупката, куолай быччыҥнара, бэлэс, айах көҥдөйө, таҥалай, хос тыл, тыл бэйэтэ, мурун көҥдөйө, тиис, уос. КИИ ОЧСҮөГ. Ынах тыла — тууһа суох ууга үөскүүр, тыынар-тыыннаах этигэр-сиинигэр сыстан хааны оборон иитиллэр паразит чиэрбэ. ☉ Пиявка. Бу күөлгэ ынах тыла элбэх
□ [Миисэ:] Үөн-курдьаҕа үлүгэр, ынах тылын курдук, кыһыл уот буола-буола, халлааҥҥа кыймайа көтөн тахсан да эрэр ньии! Күндэ
Ынах тылыныы, Эммит-оборбут удьуордааххын, Дьон дьолун супту уулуу Олорбут обот кулааккын? С. Васильев. Ыт ты- ла — уһун синньигэс ньолбуһах сэбирдэхтээх, элбэх сыллаах хатыылаах сыыс от. ☉ Крупная сорная колючая трава, осот. Ыт тыла бөҕө үүммүт
□ Тэһитэ кэйэр хатыылаах астар, холобур, хатыылаах ыт тылыгар уонна чередаҕа бааллар. КВА Б
др.-тюрк. тил, тюрк. тил, тел
II
аат.
1. Дьон омугунан арахсан бэйэ-бэйэлэрин кытары хардарыта өйдөһөр, бодоруһар ньымалара, дьон-норуот саҥата. ☉ Средство общения людей одной национальности, язык. Саха тыла. Нуучча тыла
□ Сыгааттар туой бэйэлэрин тылларынан кэпсэтэллэр. Н. Павлов
Тыл дьоннор өйдөһөллөрүгэр, бодоруһалларыгар туһалыыр. ПНЕ СТ
«Норуот тыла — норуот туох баар олоҕун-дьаһаҕын толору көстүүтэ, кини култууратын, өркөн өйүн күндү кылаата бүтүннүүтэ түмүллүбүт мусуойа буолар», — диэн Э.К. Пекарскай саха тылын биэс уон сыл мунньубут чинчийиитин түмүгэр эппитэ. «ЭК»
2. Киһи саҥарар дьоҕура, саҥа. ☉ Способность говорить, речь. Оҕо тыла үһүгэр сайдар
□ Иэгэйэр икки атахтаах бары тыллаах (өс хоһ.)
Тыыннаах буолларгын Тылгын иһитиннэр! П. Ойуунускай
3. Биирдиилээн өйдөбүлү бэлиэтиир саҥарар саҥа сүрүн биирдэмэ. ☉ Единица речи, служащая для выражения отдельного понятия, слово. Тыл олоҕо. Этии тус-туспа тыллартан оҥоһуллар
□ Кини «кэтэспэтилэр» диэн тылы тоҕо эрэ «тэскилээтилэр» диэх курдук истэн хаалла. Н. Заболоцкай
Э.К. Пекарскай сүүрбэ биэс тыһыынча тыллаах тылдьыты оҥорбута. ПНЕ СТ
4. Тугу эмэ быһааран, бигэргэтэн эбэтэр модьуйан бэйэ санаатын этии; саҥа, саҥарыы. ☉ Публичное выступление, слово, речь
Өргөстөөх Өлөксөй өрбөкөчүйэн туран: «Тыл барар дакылааччыкка, Толоруулаах Доропууҥҥа, улуус ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлигэр», — диэтэҕэ. П. Ойуунускай
Хабычча хараҕа уоттанан үчүгэйдик ирэнхорон туран тыл этэр. Күндэ
Иван уус уонна хас да ыччаттар туран бөһүөлэк көһөрүн сөбүлээн тыл эттилэр. М. Доҕордуурап
5. кэпс. Ханнык эмэ сонун киһиттэн киһиэхэ кэпсэнэн киэҥник тарҕаныыта; кэпсээн, сурах, илдьит. ☉ Известие, слух, молва. Ол түбэлтэ туһунан тыл барбыт
□ Хайа ити Хачыгыры даҕаны тыл оҥордохторуна, тыл аата тыл буолаарай. Эрилик Эристиин
6. көсп. Туох эмэ ис хоһоонун, өйдөбүлүн киһи өйүгэр — санаатыгар тириэрдэр ураты ньыма. ☉ Система средств выражения какого-л. искусства, науки, природы, язык. Хампаһыытар муусука тылынан киһи иэйиитин этэр
□ Айылҕа тыла барыта — Араай аптаах муусуката. С. Данилов
Манна элбэх сэбирдэх Сибигинэс тылыгар Кистии-саба этиллэр Кэлэр кэмим сылыга. Баал Хабырыыс. Бу холобуру математика тылынан кылгастык суруйуоҕуҥ: (2 + 6) :
2. ПРД ДДь
7. көсп., кэпс. Сэриигэ наадалаах сибидиэнньэни кэпсиэн сөптөөх билиэҥҥэ түбэспит өстөөх саллаата. ☉ Пленный, от которого можно получить нужные сведения, «язык»
«Тыл» ыла кэлбиттэр бэйэлэрэ «тыл» буолар буоллулар. Т. Сметанин
Хабыыча Далбаайап табаарыһыныын икки «тылы» аҕалан, батальон ыстаабыгар туттардылар. В. Протодьяконов
Биирдэ хайаан даҕаны «тыл» ылар сорудахтаах өстөөх тыылыгар тахсыбыппыт. И. Сосин
♦ Биир тыла суох көр биир
Хайыаххыный, үрдүкү начаалынньык бирикээһэ булгуччулаах, биир тыла суох толорорбор тиийэбин. В. Протодьяконов
Ити күн ыарҕа быһара тохтоон, бэрэссэдээтэл этиитигэр биир тыла суох сөбүлэнэн, Мөрүөн ноһуом тасыһа таҕыста. Д. Таас
Бирикээстэр биир тыла суох толоруллаллар. «ХС»
Биир тыла суох бар көр биир. Нууччалыы туппут сутуругунан муос хабарҕаҕа астахха, биитэр хара быарга саайдахха киһи барахсан биир тыла суох, тута барааччы. Күннүк Уурастыырап
Буулдьа чэчэгэйин тэһэ көппүт. Сержант биир тыла суох барбыт. «ХС»
Биир тылы бул (тылга киир) көр биир. [Пашка:] Төрөппүт кыыспын кытта биир тылы булар инибит. Болот Боотур
Көмүс тыллар көр көмүс II. Көмүс тыл кынаттаах ырыалар Көҥүл сир дуолунан көттүлэр. Күннүк Уурастыырап
Уонна сырдык үрүйэлэр киһи аймах дьолун Ырыа гынан туойбуттар, сүүрүк көмүс тылынан. С. Данилов
Кыһыл тыл көр кыһыл. Кыһыл тыл байҕалы оломнуур (өс хоһ.). Кыһыл тыл диэн туох суолталаах буолуой? Дьиҥинэн, дьыала буоллаҕа. Далан
Аҥаардас кыһыл тылы итэҕэйэр эмиэ сатаммат. Д. Таас
[Дьарыпылаан:] Бүгүҥҥү үлэ көрдөрдө, хайдах сорох оҕолор кыһыл тылларынан бэртэрин, оттон хара үлэҕэ буоллаҕына кэппиэйкэҕэ остуойута суохтарын. С. Ефремов. Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) көр кыһыл. Хотун кинилэри кыһыл тылыгар олордон көрүстэ
□ «Тугу да сатаабаккын, кыайбаккын», — диэн [Кууһума ойоҕун] мэлдьи мөҕөн, кыһыл тылыгар олордоро. Н. Түгүнүүрэп. Кыһыл тылынан кынаттанар көр кыһыл. Кини кыһыл тылынан кынаттанар үгэстээх
□ Кыраттан да кыыһыран, Кыһыл тылынан Кынаттанан кыырар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьиҥэр, тугу оҥордохторой, дьон санаатын эрэ булкуйаары, кыһыл тылларынан кынаттанар буоллахтара дии. Н. Якутскай
Кыһыл тылынан кыырар көр кыыр. Кэнники диэкинэн олус кыһыл тылынан кыыран, көҥүл баран эрэбит. Далан
Биһиги, математиктар, туох да диэбит иһин, кыһыл тылбытынан кыырбакка, теорема курдук дакаастаан, ханна да барар-кэлэр сирэ суох оҥорор буоллахпыт дии. Н. Босиков
Тэҥн. кыһыл тылынан кынаттанар. Тыл ааҕыс көр ааҕыс. Ким тыл аахсан чыыбыргыах баарый? Өксөкүлээх Өлөксөй
«Тыл аахсаары гынаҕыт дуо?» — Ростов быһаарыыта суохтук, уларыйбыт куолаһынан ордоотуу түһээт, Карпы саҕатыттан харбаан ылла. Л. Толстой (тылб.). Тыла бара турар кэпс. — тугу эрэ куруук саҥара үөрэммитинэн баҕарбатар даҕаны этэ турар. ☉ Говорить непроизвольно, в силу привычки
— Тохтоо. Сынньаннын. Уонна эн тоҕо мээнэ «как таковой» диигин? — Ээ, сах! Эмиэ умнан... Тылым бара турар, доҕор! Амма Аччыгыйа. Тыла (саҥата) бөлүөһүннэ — сатаан чуолкайдык саҥарбат буолла (хол., тоҥон, долгуйан, итирэн). ☉ соотв. язык заплетается. Уол, ыксаан, тыла бөлүөһүннэ
□ [Тээллэриис] умнубатаҕа да буоллар, этэр кыаҕа суох, тыла бөлүөстэн хаалла. И. Гоголев
— Ээ, ама оннук үһүө! — Салыкынаев, сылаас тордоххо киирэн, кэнникинэн тыла бөлүөстэ быһыытыйда. С. Никифоров
Тыла булдьуйда көр тыла (саҥата) бөлүөһүннэ. Тима, суостаах, адьырҕа кыыл арҕаҕар аан бастаан киирэн сүрэхтэнэр киһилии, сүрэҕэ ойон тахсыахтыы мөхтө, уҥуоҕа хамсаата, тыла булдьуйда. Н. Апросимов. Тыла кыһыйар калька. — мээнэ, солуута суох саҥарар буолбут. ☉ Язык чешется у кого-л.
Эйигин күлүккүн да быһа хаампыт айыыта суох ини, тылыҥ оччо кыһыйдар — оһоххор аал. М. Доҕордуурап
Чиэппэрдээх, үнүр үнүргэттэн олус даҕаны тылыҥ кыһыйан эрэр. И. Никифоров. Тыла өҕүллүбэт — үөрүйэҕэ суох буолан сатаан саҥарбат, саҥарарыгар олуона (хол., атын омук тылын дорҕооннорун). ☉ Не может выговорить (напр., звуки чужого языка)
Мин тылым өҕүллүбэт, олурҕа араспаанньалаах киһи. Д. Очинскай. Тыла сөлүннэ (өһүлүннэ) — саҥата-иҥэтэ элбээтэ, элбэх саҥаланна. ☉ соотв. язык развязался у кого-л.
Сотору-сотору «амсайар» үгэстээх, ол эрээри итирэ сылдьара көстүбэт, хата, холуочугар — көрө-нара ордук көбөр, тыла сөллөр. Н. Габышев. Тыла суох барда — сонно тута өллө. ☉ Умереть, погибнуть мгновенно (букв. ушёл без слов)
Уол хаппыт буорга тиийэн моонньун тэлгэнэ түспүтэ, тыла суох барбыта. Далан
Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллаахтыы түстэ. Д. Таас
Биир сааһырбыт саллаат тыла суох барда. НТГ СУоС. Тэҥн. тута барда. Тыла суох ыыт — 1) сытыы тылынан биитэр дьоһуннаахтык этэн кими эмэ сатаан мөккүспэт, утарбат оҥор. ☉ Заставить замолчать кого-л. (острым словом, сильным аргументом). Мунньахха убайым барыларын тыла суох ыытта; 2) кими, тугу эмэ өлөр (тыына сонно быстарын курдук). ☉ Убить мгновенно кого-л.. Аҕам тайаҕы тыла суох ыытта. Тыла тарпыт — ыйытар үрдүнэн саҥарбат буолбут (хол., куттанан). ☉ соотв. язык отнялся у кого-л. (напр., от испуга — букв. язык стянулся)
[Холлой Мэхээлэ:] Нохоо! Ийэҥ ханна барда диибин дии, тылыҥ тарпыт дуу? Амма Аччыгыйа. Тыла тахсыбат (тахсан быстыбат) — тугу эмэ этиэн туттунар, саарыыр, куттанар. ☉ Не решается сказать что-л., слова не идут с языка у кого-л. «Кэллэҕинэ инньэ диэм», — диэн иһигэр хаста да саанан баран, эмээхсинигэр тыла тахсан быстыбатаҕа. Н. Заболоцкай
Кыыдаан ыйытыан саныыр, ол эрээри тыла тахсыбат. А. Фёдоров
Кыыспын саҥарыахпын, биир үксүн аһынар буоламмын, тылым тахсыбат. Ойуку. Тыла уҥуохтана илик — өссө да үчүгэйдик сатаан саҥарбат (тылланан эрэр оҕону этэргэ). ☉ Он ещё плохо говорит (о ребёнке). Оҕобут тыла өссө да уҥуохтана илик. Тыла уһуктаммыт көр уһуктан. Маарыйа кыһыйан-абаран тыла уһуктаммыт. Тыла халыҥ көр халыҥ. Өһүргэнимэ, доҕор, ити киһи тыла төрүкү халыҥ. Тыл быраҕыс — одоҥ-додоҥ быстахтык кэпсэт. ☉ Переброситься несколькими словами
Хамтүм биир-икки тылы бырахсабыт эрэ. И. Гоголев
Батальон хамандыыра сэрии уота сэллээбит кэмигэр түүн окуопалары кэрийэн, саллааттарын кытары аҕыйах тылы бырахсан, кэпсэтэн, санааларын көтөҕөн ааһар үгэстээҕэ. А. Сыромятникова
Официант, күлэн ырдьаҥныы-ырдьаҥныы, илиитин сиэбигэр уктан туран, бөкчөгөр иһит сууйааччыны кытары мэнээк туруохтааҕар тыл бырахсар. Л. Толстой (тылб.). Тылбытын аҥаардаһыах — ханнык эмэ мөккүөрдээх боппуруоска икки өттүттэн төннүһэн, сөбүлэһиэх, биир сүбэни булуох. ☉ Идти на компромисс, соглашаться на взаимные уступки. Чэ, эн биһи, хата, тылбытын аҥаардаһыах
□ Чэ, чэ, тылбытын аҥаардаһыаҕыҥ: ол ынаххытын, баҕар ылымыым даҕаны. «ХС». Тылга иҥнэр (түбэһэр) — 1) дьон дьүүлүгэр, сиигэ-хоһууга киирэн биэрэр. ☉ Давать повод к обсуждению, пересудам
[Дьэргэ] ордук көстө-биллэ оҥордоҕуна тылга иҥнииһи. Болот Боотур; 2) тугу эмэ сыыһаны саҥаран эппиэтинэскэ тардыллар. ☉ Быть привлечённым к ответственности за свои слова
«Куттуоҥ суоҕа», — диэммин тылга иҥнэ сыһан турабын. Амма Аччыгыйа
Кылыылаан, тылга иҥиннэрэн баран — көскө, хаатырга да үлэтигэр ыыттарарыгар көҥүллээх. Суорун Омоллоон
Тэҥн. тылгыттан ыйан. Тылгар киллэр көр киллэр. Эн аччыгый сурдьугун сылгылааҥҥын, тылгар киллэрэн ыыттаххына, оччоҕо буруйгуттан быыһыахпыт. Ньургун Боотур
Баайдар …… уһун түүнү быһа дьону кэрийэ сылдьаннар, хоп тылларыгар киллэрэ сатыыллар. Эрилик Эристиин
Сотору ийэбин тылбар киллэрэн, куоракка көһөрөн киллэриэм. П. Чуукаар. Тылгар олорт кэпс. — ким эмэ санаатын бэйэҕэр охтороору бэрт буола сатаан сирэй көрбөхтүк саҥар. ☉ Льстить кому-л.; пытаться расположить к себе кого-л. льстивыми словами (букв. посадить на язык). Хабырыыс оҕонньору тылыгар олордон ылла. Тылгар тур — эппит тылгын толор. ☉ соотв. держать слово
[Өрүүскэ — Тимэппийгэ:] Эн тылгар туруо суох быһыылааххын. Күндэ
Хабыыча үлэлиир биригээдэтэ, от үлэтин оройуоҥҥа бастакынан түмүктээн, биэрбит бигэ тылыгар турда. П. Аввакумов
Туохха барытыгар тылыгар турар дьону кытта үлэлиэххэ наада. И. Федосеев. Тылга тиис сөбүлээб. — саҥарыах иннинэ саҥар, этиэх иннинэ эт, мээнэ, бас-баттах тыллас. ☉ Быть слишком словоохотливым, заниматься пустой болтовнёй
Хайаларын да иннинэ миигин кытта дорооболоспут кыра түөрэҥэлээбит, тылга тииспит киһи, аҕыйах сыллааҕыта оскуолаттан холкуоска тылланан барбыт. Далан
[Петя] кыратык испитэ төбөтүгэр тахсан, араас тылга тииһэр. М. Доҕордуурап
Эһиги итиннэ, Озеровтыын олорон эрэҥҥит, ааһа тылга тииһэр буоллугут. В. Яковлев
Тылынан оонньоо көр оонньоо. «Кырдьык, кырдьык, тылбынан оонньообот оҕонньорбун», — Оготоев оҕуһун дөрөтүн илгиэлээтэ. Д. Очинскай
Онно бэйэбэйэни күүтүһэн чааһы чааһынан тылынан оонньоон тахсабыт. ЧКС ОИиСТ. Тылгын биэр — тугу эмэ оҥоруох, толоруох буолан эрэннэр. ☉ Давать обещание, слово
Бастаан истэнбилэн, үчүгэйдик толкуйдаан баран, онтон тылбын биэриэм буоллаҕа дии. Болот Боотур
Тылгын биэрдиҥ да, эр киһи буоллаххына ону толоруоххун наада. В. Яковлев
Ийэ дойду көмүскэлигэр туох баар күүспүтүн ууруохпут диэн эһиэхэ, барааччыларга, тылбытын биэрэбит. В. Протодьяконов. Тылгын кыана тутун (кыатан) — ону-маны мээнэ кэпсии сылдьыма, ордугу-хоһу саҥарыма. ☉ соотв. держать язык за зубами
«Бу хаһан тылгын арыый кыана туттар бэйэҥ буолла», — диэтэ Оллооноп, киһитин диэки сэмэлиир быһыынан көрбөхтүү-көрбөхтүү. Софр. Данилов
Эмээхсин, бука диэн тылгын кыана тутун. С. Ефремов
Бэйи-бэйи, Балбаара, тылгын кыатан! В. Яковлев
Тылгын (уоскун) минньит көр мин- ньит. Кураанах баҕа санаанан Уоһу минньиппэт этибит. Баал Хабырыыс
Ити кини, сымнаҕастык эттэххэ, тылын минньитэр. Эрчимэн
«Мин эрэннэрбэтэҕим ээ. Эн этиҥ дии сайын холуочук олорон, төрүү илик оҕону биһиктээбиккэ дылы, эрдэттэн тылгын минньиппит», — диэн сирэйигэр малтаччы этээри гынан иһэн, арыычча туттунна. А. Кривошапкин (тылб.). Тылгын тыалга (сиргэ-буорга, сыыска) бырах — туолбаты, мээнэни саҥар. ☉ соотв. бросать слова на ветер
Кырдьаҕас Айдар чулуу булчут буоларын, тылын тыалга бырахпатын оҕолор бары билэллэр. Уот ч. Слепнёв хаһан да тылын тыалга бырахпат этэ уонна Хоту сири үчүгэйдик билэрэ. «Кыым»
Тыл көтөх көр көтөх I. Тулуйа сатаан баран, тулуйбакка, мин анаан-минээн тыл көтөҕөбүн. Күннүк Уурастыырап
Ким даҕаны мунаарар тылы көтөхпөтөҕө. М. Попов
Бииргэ үөскээбит доҕотторуттан хайалара эрэ кэргэн таҕыс диэн тыл көтөҕүөхтээҕэ. И. Егоров
Тыл кыбыт көр кыбыт. Көҕөн көттөҕүнэ көппөх оргуйарыныы Максим эмиэ тыл кыбыппыта. Н. Лугинов
«Ээйиис, бэтэринээрбит куораттыыра чугаһаабытын таайтара сатыыр дуу», — диэн Зоя отонун итигэстиирин быыһыгар тыл кыбытта. П. Аввакумов
«Хор, кини мин кыһалҕабын билэ-көрө сылдьан тыл кыбыттаҕа үһү!» — диэн испэр кыынньа санаатым. «ХС». Тыл кырааската — истэргэ кэрэ, ол гынан баран туолбат тыллар; туолбат баҕа санаа. ☉ Красивые, но пустые слова; несбыточное желание
Сырдык тыыммын быһымаҥ, үрүҥ тыыммын өрүһүйүҥ, хара тыыммын харыстааҥ диэн сахалар этиилэрэ тыл эрэ кырааската буолбатах. А-ИНА БТ
Тыл кырааскатыгар көр кырааска. [Кутурук Куонаан] тыл кырааскатыгар этэн кэбиспитин кэмсинэ олордо. Айталын. Тылла быктар кэпс. — туох эмэ туһунан аҕыйах тылынан ахтан аһар. ☉ Заикнуться о чём-л.
Ким даҕаны тоҕо эрэ Тырахтарыыс Миитэрэйдээххэ буолбут айдаан туһунан тыл быктарбатаҕа. Далан
Биир эмэ тыл быктарбыт киһини ытан кэбиһэллэр. С. Ефремов
[Быраастар] ыксаллаах быһыы-майгы буолбутун туһунан ыарыһахтарга тыл да аҥаарын быктарбатахтара. «ХС». Тэҥн. тылла бырах. Тылла бырах кэпс. — кылгастык санааҕын эт, саҥар. ☉ Закидывать словечко (в общий разговор), обронить слово
«Бүтүн нэһилиэк үлэлиэ буоллаҕа дии», — хаҥас диэкиттэн ким эрэ тыл быраҕар. Күннүк Уурастыырап
Түөкүн оннук мөккүөрдэргэ бастаан утаа кыттыбакка саҥата суох олороро, онтон наһаа итийэн-кутуйан барыылара …… аҕыйах тылы быраҕара. Софр. Данилов
Күнү быһа кэриэтэ саҥата суох олорбут Галина Семёновна тыл быраҕан мөккүөр ордук күөдьүйэн биэрбитэ. В. Гаврильева. Тэҥн. тылла быктар. Тылла кэбис түөлбэ. — кими эмэ көмүскэһэн, өйөөн тылла эт. ☉ Замолвить слово за кого-л.. Баһылай, мунньахха тылла кэбиһээр эрэ. Тылла тиэрт — илдьит буол, илдьиттээ. ☉ Передавать чьё-л. сообщение кому-л. устно
Ону бу оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ этэн, тылларын тиэрдэн, бу аан ийэ дойдуга, …… бу уоллаах кыыһы үүһэттэн түһэриҥ. Ньургун Боотур. Тылла ыыт (тарҕат) — ким эмэ туһунан соруйан холуннаран куһаҕан кэпсээни тарҕат. ☉ Распространять порочащие кого-л. слухи, клевету о ком-л. «Норуот өстөөҕө буола сылдьыбыт киһиттэн тугу баҕарар көһүтүөххэ сөп», — диэн [Бүттүүйэп] сэһэргиир, тыл ыыта сатыыр сурахтааҕа. М. Ефимов
Аны Маня туһунан куһаҕан тылы тарҕатыаҥ да, миигин кытта кэпсэтиэҥ. С. Ефремов
Эн саҥаһыҥ миигин: «Дьону кытта тутуһар, ол иһин кэргэннэммэккэ кыыһынан кырыйда», — диэн тыл тарҕаппыт сурахтааҕа. Г. Колесов
Муся куоракка барбытын кэннэ ким эрэ «Букатын киирбит. Тахсыбат үһү» диэн тыл ыыппыт. «ХС». Тыл оонньуута — хомоҕой, сытыы тыл-өс. ☉ Остроумное выражение, каламбур, игра слов
Кинини [чабырҕаҕы] ис хоһооно суох, аҥаардас тыл эрэ оонньуутун курдук өйдүүр букатын сыыһа. Саха фольк. Каламбурнай рифма …… тыллары холбооттоон, тыл оонньуутунан оҥоһуллубут рифма. ВГМ НСПТ. Тыл тылга киирсибэтилэр — кимниин эмэ биир санааҕа кэлбэтилэр, сатаан өйдөспөтүлэр. ☉ соотв. не находить общего языка
Таайым биһикки эмиэ тыл тылбытыгар киирсибэтибит, иккиэн саҥата суох бардыбыт. Далан
Ол курдук [мунньах дьоно] өрө-таҥнары эрдэн, тыл тылларыгар киирсибэккэ адаарыһан олордохторуна, Якутскайтан борохуот тиийэн кэлбитэ. П. Филиппов
Доҕордуулар бастаан тыл тылларыгар киирсибэтилэр. А. Бэрияк. Тыл хо- нор — ким эмэ туһунан куһаҕан кэпсээн, хоп-сип тарҕанан баран уурайбат. ☉ соотв. стать притчей во языцех
Миэхэ бэрт үгүс киһи тыла хоммутун, өстөммүтүн билэбин. Далан
Олоҕо суохха тыл хоммотоҕо буолуо. Болот Боотур
Дьон тыла барыта эйиэхэ хонор. А. Сыромятникова. Тэҥн. аат хоммут, киһи (дьон) тыла хонор. Тылынан быластанар кэпс. — мээнэ, басбаттах саҥарар, тыллаһар. ☉ Говорить безответственно; давать волю языку
Баайдар тылларынан алыс быластаналларын тохтотолоон иһиэхпит биһиги! Амма Аччыгыйа
Тылынан кынаттанар — кыһыл тылынан кынаттанар диэн курдук (көр кыһыл). Кураанах тылынан кынаттанан, кумааҕыны марайдаан, аар-саарга ааты ыларга, хайҕана охсорго тууһугурбут графоман дьон суруйаллара үгүстэр. «ХС». Тылын баһа — өрүү туттар тыла. ☉ Любимое, постоянно употребляемое слово, выражение
[Иван Алексеев] тылын баһа бүтүннүү аан дойду литературата, ускуустубата, киһи аймах култуурата, ону үөрэтии уонна баһылааһын буолан хаалбыт киһи. Күннүк Уурастыырап
Тылларын баһа «быраат да быраат» диэн буолбута. Н. Босиков
Тылын быһа гыммакка көр быһа I. [Байбал:] Чэ, оттон эһиги тылгытын быһа гыныам дуо, буоллун даҕаны. А. Софронов
Кэлиэм суоҕа этэ да, ийэм тылын быһа гыммакка кэллим. С. Ефремов
Ол да буоллар, хаһан да тылын быһа гымматах киһилэрин көрдөһүүтүн ылынан, …… Эдьиэйэни пиэрмэҕэ ыыппыттара. Н. Борисов. Тылын быһа ыстыыр — тугу эрэ этэн баран сыыһа саҥарбытын өйдөөн эмискэ тохтуу түһэр. ☉ соотв. прикусить язык. Уолчаан, сыыһа саҥарбытын өйдөөн, тылын быһа ыстыы түстэ. Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ — ким эмэ эппит тылын тосхолуттан сэрэйдэххэ. ☉ Судя по его словам
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, эмиэ да атын санаалаах — куорат олбуордаах атыыһыта буолар баҕалаах эбит. Болот Боотур
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, кини Кылбановскайы хаалларар санаалааҕа биллибитэ. В. Яковлев
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, сэрии буолан эрэр диэн, аттарын ханна эрэ күрэппит быһыылаах. «ХС»
Тылын төбөтүгэр олордон ылла көр олорт. Кинини, ааны атыллаатын кытта, Фёдор Еремеевич тылын төбөтүгэр олордон ылла. Н. Босиков
«Сэбирдэхтэнэҥҥин, бу туох ааттаах буолан өрө көрдүҥ?» — Маайа обургу Ньукуукканы тылын төбөтүгэр олордон ылбыта. Н. Босиков. Тылын ылын — ким эмэ көрдөһүүтүн ылын, толорорго сөбүлэс. ☉ Согласиться с кем-л., удовлетворить чью-л. просьбу
Тоҕус уоннаах оҕонньор, Уолун тылын ылынна, Саҥа дьиэтин хоһугар Таһаҕаһын таһынна. Эллэй
Александр мунньахха тылын үксүн ылыннарда. М. Доҕордуурап
Кыһамньылаах, кэлигэс-барыгас, тылын ылыннарар, толоругас дьахтары оройуон киинигэр бөһүөлэк Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талан, киниэхэ үрдүк итэҕэли сүктэрбиттэрэ. «Кыым». Тыл ыһыгын — кыайан туттуммакка, тулуйбакка, тугу эмэ саҥаран, этэн кэбис. ☉ Сказать что-л. ненароком, непроизвольно (букв. выронить слово)
«Син элбэхтик өлбүт буолуо эбиккин», — ким эрэ тыл ыһыгынна. М. Доҕордуурап
Улаханнык да тыыннахха дэлби ыстаныах айылаах буолбут чуумпуттан тулуйумуна Маайа тыл ыһыктыбыта. Н. Босиков
Тылыттан (саҥатыттан) матта көр мат. Кыыһы көрөн баран, кини, элбэх саҥалаах, суус тыллаах бэйэтэ, тылыттан матан, саҥата суох турбахтаата. Софр. Данилов
Контузияланыыбар тылбыттан матан баран, маҥнай саҥарарбар кэлэҕэйдиир этим. Т. Сметанин
Ыалдьыт дьахтар мааныта бэрдиттэн хаһаайка мэктиэтигэр тылыттан матта. В. Титов. Тылыттан тахсыма — тугу этэрин хоту сырыт, онтон туораама. ☉ Повиноваться кому-л., слушаться кого-л., поступать так, как он говорит
[Сэмэн:] Тээтэ мин тылбыттан тахсыа суоҕа. А. Софронов
Суох, аҕам миэхэ үчүгэйи эрэ баҕарар, мин кини тылыттан тахсыам суоҕа. С. Ефремов
Ол кэмҥэ кини мин тылбыттан тахсыбат этэ. И. Баишев. Тылыттан (уоһуттан) түһэрбэт — өрүү ону кэпсиир, ол туһунан саҥарар. ☉ соотв. не сходить с языка. Ийэм ону тылыттан түһэрбэт. Тылыттан тылыгар <эт, кэпсээ, түһэр> — биир да тылы көтүппэккэ, хайдах баарынан (эт, кэпсээ). ☉ Слово в слово (говорить, рассказывать)
Семён Романович былаанын тылыттан тылыгар суруммат. Н. Лугинов
Оҕонньор кэпсэлин тылыттан тылыгар түһэрэн ылбытым. Багдарыын Сүлбэ. Уопсай тылы бул — бэйэ-бэйэни өйдөс, тапсан сыһыаннас. ☉ соотв. находить общий язык
Кини биһикки аан маҥнайгыттан хайдах эрэ уопсай тылы булбатахпыт. Софр. Данилов
[Управляющай — Артамоновка:] Урут да уопсай тылы булан баччааҥҥа тиийэн кэлбит дьоммут. В. Титов
Биһиги баҕас кинини кытта уопсай тылы булуо этибит. ПН ДЫ. Халлаан тыла (тойуга) көр халлаан. Халлаан тылын тыллаһыма. Тэҥн. хой баһа тыл, хойгур тыл. Хой баһа тыл — 1) туохха да сыһыана, олоҕо суох тыл, саҥа. ☉ Слово или речь, которое вовсе не относится к делу; 2) солуута суох, мээнэ тыл. ☉ Чушь, вздор, ахинея (букв. слово, как голова барана). Ис номохторо кыайан биллибэт түгэх былыргы олохтон ситимнээхтэр эмиэ бааллар, холобура: «хой баһа тыл», «үтүөттэн үтүгэн буора төрүүр», — атын да манныктар баар буолуохтарын сөп [өс хоһоонноро]. Саха фольк. Тэҥн. халлаан тыла (тойуга), хойгур тыл. Хойгур тыл — мээнэ, солуута суох тыл. ☉ Пустое слово
Кирдээх быһыыгын хойгур тылгынан, үгүс үҥсүүгүнэн тоҕо сабына сатыыгын? — диэн кытаанахтык ыйыттахха, кини [Дьэргиэйэп] баҕас ньахчас гына түһүө этэ буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Суолтатыгар эрэ этиллэр кураанах хойгур тыллары балтыгар ыһыктыан баҕарбатаҕа. Далан
Кини оччону-баччаны оҥоруохпут диэн хойгур тыл, кураанаҕы, туолбаты эрэннэрии диэҕэ. «ХС»
Тэҥн. халлаан тыла (тойуга), хой баһа тыл. <Ыыс> бурут тыл көр бурут II. Лэбириэнтэй лөчүөк …… тугу да оҥорорун оонньуулаахха холуйбат киһи этэ, …… дьону ыыс-бурут тылынан үөҕэрэ. Эрилик Эристиин
Сүөһүлэрин кырбыырын, ыыс-бурут тылларынан быраҕаттанарын оннугар таптаан, имэрийэн ааһар буолла. А. Фёдоров
Оҕо сааһыттан арай өйүн-төйүн булларбат гына ыыс-бурут тылынан үөҕүллэрин итиэннэ ыарахан сутуруктан сирэйэ-хараҕа бүттэтэ суох буола дыгдаччы иһэн тахсарын эрэ өйдөөн хаалбыт. С. Курилов (тылб.). Элэ-была тыл — туох баар истиҥ-иһирэх тылларынан кимтэн эмэ тугу эмэ көрдөһөр тыл. ☉ Исполненные искренности, идущие от души слова, просьба
Уолчааным сыыһа, эмиийин үүтүнэн эмсэхтээбит ийэҥ муҥнаах элэ-была тылын истиий даа! Софр. Данилов
Элэ-была тыла баранна көр баран I. Киһим ийэлээх аҕата ситэри үөрэн диэн уолларыттан ааттаһан элэ-была тыллара бараммыт этэ. Софр. Данилов
Кэргэнэ эрэйдээх тулуйа сатаан, элэ-была тыла баранан, арахсыбыт. М. Попов
Аны муоста хаптаһынын, үрүт былаахытын инньэ от ыйыттан быһа ыытар ааттаахтар этэ да, элэ-была тыл баранан атырдьах ыйын бүтүүтэ ыыппыттара. «ХС». Эппит тыл биир — санаабыт санаа, эппит тыл уларыйбат, бүтэһиктээх, бигэ диэн этии. ☉ Слово (моё) едино, неизменно (букв. сказанное слово одно). Эппит тыл биир, оҥоруом диэтим да оҥоруом. Эппит тылгар тойон буол калька. — эппит тылгын толор. ☉ Быть хозяином своего слова. Тоойуом, эппит тылгар тойон буол. Тэҥн. тылгар тур.
◊ Киирии тыл көр киирии. Нууччаттан киирии тыл
□ Киирии тыл олоҕун бүтэһик сүһүөҕэр у, ю, ё эбэтэр охсуулаах о баар буоллаҕына, сыһыарыы аһаҕас дорҕооно у, а буолар. ПНЕ СТ
Көмө тыл көр көмө. Аҥаардас грамматическай эрэ суолталаах тыллары көмө тыллар дэнэр. АПС СТЛ
Кэпсиирэ көмө тыла суох аат тылынан эбэтэр ааттар ситимнэринэн бэриллиитигэр туһаан уонна кэпсиирэ икки ардыгар тириэ турар. ЧМА СТСАКҮө
Дьөһүөллэр (послелоги) эбэтэр оскуола үөрэҕин кинигэтигэр аат эбиискэлэрэ диэн ааттанааччы көмө тыллар былыргы түүрдэр тылларыгар эмиэ туттуллар эбиттэр. АНК БТТ. Кыбытык тыл (этии) көр кыбытык. Кыбытык тыллары булан устуҥ
□ Саҥарааччы этэр санаатыгар сыһыанын көрдөрөр тыллары эбэтэр тыллар ситимнэрин кыбытык тыллар дэнэр. ЧМА СТСАКҮө. Кэпсэтии тыла тыл үөр. — нуорманан хааччахтаммат, дьонсэргэ күннээҕини кэпсэтэригэр туттар тыла. ☉ Разговорная речь. Бу тыл маннык суолтата кэпсэтии тылыгар баар
□ Саха бүттүүн тылларын иһинэн араарыахха сөп сурук тылын лексикатын уонна кэпсэтии тылын лексикатын. АПС СТЛ. Кэриэс тыл көр кэриэс
1.
Кэннибэр хаалар Кэриэс тылым бүттэ. П. Ойуунускай
Эн эппит киэҥ кэриэс тылларгын, Өйдүөҕүм, ийэкээниэм, өйдүөҕүм! П. Тобуруокап
Мин ревкомовец доҕорум, Кэриэс тылгын толоруум: Туойан көрүүм эн тускунан Уран тылым баарынан. Эллэй
Кэс тыл көр кэс III. Кэһиллибэт кэс тыл (өс ном.). Оҕонньорбут барахсан, Кэннигэр кэбиһэр Кэс тылыҥ ханнаный? С. Зверев
Эмээхсин эрэйдээх Экэллэн олорон, Уолугар кэскиллээх Кэс тылын кэпсээбит. А. Бэрияк. Литературнай тыл тыл үөр. — норуот бүттүүн тылын чочуллубут, суругунан бигэргэтиллэн нуормаламмыт көрүҥэ. ☉ Обработанная форма общенародного языка, обладающая письменно закреплёнными нормами, литературный язык. Литературнай тыл нуормаларын үөрэтии
□ Литературнай тыл уопсастыба наадыйыытын хааччыйар, тыл маастардара чочуйан, тупсаран үөскэппит тыллара буолар. ЧМА СТСАКҮө. Национальнай тыл тыл үөр. — норуот бүттүүнүн тыла. ☉ Язык какой-л. нации, национальный язык. Биһиги национальнай тылбыт — саха тыла
□ Национальнай тыл өрөспүүбүлүкэ иһигэр норуот олоххо-дьаһахха, үөрэххэ, тэрилтэлэргэ туттар, бэйэтин ураты көрүҥнээх кэрэ култууратын, ускуустубатын сайыннарар тыла буолар. АНК СБТЛ
Диалектологическай тылдьыттарга национальнай тыл олохтоох говордарын ураты уонна ураты суолталаах тылларын түмэн көрдөрүллэр. АПС СЛ
Ох тыл көр ох. [Сэрбээ:] Биһиэхэ ох тыл элбэх. ХКК
Ох тыллар — киэҥник тарҕанан, өс хоһооннорун курдук туттуллар буолбут литературнай айымньылартан эбэтэр биллэр источниктартан төрүттээх этиилэр. АПС СТЛ
Поэма …… бэргэн ох тылларынан, өһүн хоһооннорунан, афоризмнарынан суруллубут. «ХС». Публицистика тыла тыл үөр. — уопсастыба, бэлиитикэ боппуруостарын сырдатар литература тыла. ☉ Язык публицистики. Хаһыат тыла публицистика тылыгар киирсэр
□ Хаһыат, сурунаал, араас идэҕэ суруллубут кинигэлэр, публицистика, уус-уран литература тыла барыта картотекаҕа түһэриллэр. АНК СБТЛ
Сомоҕо тыллар …… кэпсэтии, уус-уран литература, публицистика тылларыгар киэҥник туттуллаллар. СТЫМ. Саҥа тыл тыл үөр. — ханнык эмэ өйдөбүлү бэлиэтиир саҥа тыл биитэр тыл ситимэ, саҥа суолталаммыт эргэ тыл. ☉ Новое слово или выражение, а также новое значение старого слова, неологизм. Саха тылыгар кэлин саҥа тыл син балайда үөскээтэ
□ Биирдиилээн ааптар үөскэтэн туттар тылларын быстах саҥа тыллар (индивидуальные неологизмы) дэнэр. АПС СТЛ
Ситим тыл көр ситим. Саха тылыгар көмө тылларга киирэллэр көмө туохтуурдар, эбиискэлэр, дьөһүөллэр, ситим тыллар. АПС СТЛ
Холбуу этиигэ киирэр судургу этиилэр ситим тыл уонна интонация көмөтүнэн холбоһоллор. ПНЕ СТ. Сомоҕо тыл (домох) көр сомоҕо. Сомоҕо тыллар биир өйдөбүлү бэлиэтииллэр
□ Сомоҕо тыллары кытта сэргэ …… өс хоһоонноро, тыл номохторо, ох тыллар туттуллаллар. АПС СТЛ. Сыыс тыл көр сыыс II. Учууталбыт сыыс тылы хаһан да туттубат
□ Сыыс тыла суох сааһылаан, лоп-бааччы саҥарар. А. Фёдоров. Тыла суох — кыайан саҥарбат, саҥарар кыаҕа суох (киһи). ☉ Лишённый способности говорить, немой
Тыла суох киһи кэлэн кэпсэтэр үһү (тааб.: сурук). Эн тыла суох Сотто кумалаан булумньуттан төрөппүт уола буолбаккын дуо? Эрилик Эристиин
Төрүөҕүттэн кулгааҕынан истибэтэх оҕо тыла суох буолар. ПНЕ СТ. Тыл баайа тыл үөр. — хайа эмэ норуот тылыгар баар тыл барыта. ☉ Словарный состав языка, лексика. Лексикология тыл баайын үөрэтэр
□ Тыл баайын лексика диэн ааттанар. ЧМА СТСАКҮө. Тыл үөрэҕэ — тылы үөрэтэр наука. ☉ Наука о языке, языкознание. Тыл үөрэҕэ тылы үөрэтэр. Тыл үөрэҕин салаалара: фонетика, грамматика (морфология, синтаксис), лексикология (семасиология, фразеология, лексикография), стилистика. Уус тыл — 1) тупсаҕайдык саҥарар дьоҕур, тыл этэр талаан. ☉ Дар речи, красноречие, ораторский талант
Уус тылгынан ууллара сатыыргын билэбин. М. Доҕордуурап
[Лөөҥсөөр Лөөҥсөөрөбүс] Уу тэстибэт гына этэр, Уус тыллаах уол дэтэр. С. Тимофеев
Нуучча кыргыттара уус тыллаах киһини сөбүлээччилэр. И. Тургенев (тылб.); 2) кэрэтик хоһуйан этэр тыл. ☉ Художественное слово
Олуһуон, хоһоону суруйан, Утаҕы ханнаран толорор, Уус тылы оһуордуу субуйан, Уһун түүн чуумпуран олорор. Күннүк Уурастыырап
Уус тыл охтооҕор сытыы, көмүөллээҕэр күүстээх, уоттааҕар суостаах. И. Данилов
Харыс тыл көр харыс. Тугу эмэ сирэйинэн ааттыыры, этэри тумнар …… тыллары харыс тыллар (эвфемизмы) дэнэр. АПС СТЛ. Холбуу тыл тыл үөр. — биир суолтаны, биир өйдөбүлү бэлиэтиир икки эбэтэр хас да тыл. ☉ Сложное слово
Икки эбэтэр хас да тыл, холбуу суолталанан, биир өйдөбүлү бэлиэтиир буола ситимнэспитэ холбуу тыл дэнэр. АПС СТЛ
Холбуу тыллары өлүүскэлэргэ араартаан устуҥ. ПНЕ СТ