моонньоҕон, кунньалгы, күөкэгэр

хончой диэнтэн холб. туһ. Сааларын туора сүгэн хончоһон истэхтэринэ, үрэх сиэниттэн биир атыыр кунньалгы өрө көтөн куһугурайан таҕыста. «ХС»

көр чыркымай
Былырыын …… уонча чыркый, мороду оҕолорун туттаран барбыттара. Болот Боотур
Кунньалгы «курук, курук» диэбит, Чыркый «чырык, чырык» диэбит. «ХС»
ср. алт. чүрекей, тув. чыргыраа ‘чирок’

тыаһы үт. т. Моонньоҕон саҥатын үтүктэр тыл. ☉ Подражание крику шилохвоста
[Кунньалгылар] дөрүндөрүн «крук» дии-диилэр, ырааҕынан сылдьан элиэтээн, эргийээн-эргийэн бараннар, баран хааллылар. Р. Кулаковскай
«Крук-крук!» — моонньоҕон хатан-хатаннык быһыта баттаан саҥарбыта булчут киһи сүрэҕин кычыгылаппахтаан ылла. Н. Заболоцкай

1. даҕ. Уһун уонна синньигэс (моой туһунан). ☉ Длинный, тонкий, вытянутый (о шее)
   Үүт маҥан мөкүнүк сарыннаах, ортотунан дьураалаах уһун ып-ыраас көҕүстээх, күөкэгэр моойдоох [дьахтар]. Н. Габышев
2. аат суолт., түөлбэ. Моонньоҕон (кус туһунан). ☉ Шилохвост
   Тыаны туораат, атах ууга элбэх күөкэгэрдэр, мородулар түһэн олороллорун көрөн, чугурус гынна. А. Федоров. Тааттаҕа, Чурапчыга моонньоҕон куһу күөкэгэр дииллэр, оттон атын сирдэргэ кунньалгы диэхтэрэ. М. Чооруоһап

I
кырдырҕаа диэнтэн холб. туһ. [Кунньалгылар] кырдырҕаһа-кырдырҕаһа, дөрүн-дөрүн «крук» дии-диилэр, ырааҕынан сылдьан элиэтэлээн, эргийэн-эргийэн бараннар, баран хааллылар. Р. Кулаковскай
II
даҕ. Кырдырҕаан тыаһыыр, иһиллэр. ☉ Скрипучий; хрустящий; хриплый, хрипящий
[Сылгы микробронхит буоллаҕына] иһиллээн көрдөххө ыраах баҕайы кырдырҕас тыас иһиллэр. НПИ ССЫа

аат. Кураанах кус бииһэ: моонньоҕоннооҕор арыый кыра, уорҕата бороҥ, өрөҕөтө маҥан (атыыра үрүҥ туоһахталаах кугас бастаах). ☉ Свиязь (вид дикой утки)
Атыыр тыйаах саҥата: «Хайа, доҕоттоор, эһиги төһө бэркэ айаннаан иһэҕит?» — диэн ыйытар. Р. Кулаковскай
Ардыгар тиргэттэн биир эмэ моонньоҕону, кыһыл төбөлөөх тыйааҕы аҕаларбыт. ФДМ БМК
Сүүһүнэн үөрдээх кунньалгылар, тыйаахтар (туой баттахтар) уу көрдөөн киһини таарыйа сыһа сирилээн ааһаллар. ЯАМ ҮүСС
ср. эвенк. тынак ‘утка’

тыраадый диэнтэн дьаһ
туһ. Сүүрбэччэ кунньалгы, кынаттарын даллатан, атахтарын тыраадытан, миигин сирэйбин эрэ быһа охсубат гына, субу сирилэһэн кэллилэр. Р. Кулаковскай
[Кыра уолаттар] сүүрэн кэлэн, аан үрдүк боруогар биллэҕэ түһээт, атахтарын өрө тыраадыппытынан, төбөлөрүнэн таҥнары хойуостанан, хараҥа күүлэҕэ түһүтэлээтилэр. И. Тургенев (тылб.)

1. аат., фольк. Чулуу, талба киһи. ☉ Лучший из людей, отборный человек
   Мин баарбын — одьунаас Одун биистэн оҥоһуллубут Дьылҕа тойонтон төрүттэммит. Ньургун Боотур
   Сир, буор сиҥнэстиэх Ситэ аххан силгэлээх Одьунаас бэрдэ. П. Ойуунускай
   Обот-соллоҥ улуустарын Оройунан көрбүт одьунаастара Орто туруу дьаҕыл дойдуга Таҥнары быгыалыы тураллар эбит. П. Ядрихинскай
   △ Хоһуун-хоодуот киһи бэрдэ. ☉ Смельчак, храбрец, удалец
   Ити оройдорунан тыынар одьунаастар курдук мин даҕаны уол оҕо аатыран сылдьыбытым. Софр. Данилов
   Уол оҕо одьунаастара сүүрэн-көтөн хоролдьуһан, этэн-тыынан дьэргэлдьиһэн аҕай эрэллэр. И. Гоголев
   Дьэ, үтүө киһи эбит, эмиэ булчут одьунааһа буоллаҕа. М. Чооруоһап
2. даҕ. суолт. Атыттартан ордук улахан, бөдөҥ (хол., булду этэргэ). ☉ Крупнее, массивнее остальных (напр., о добыче)
   Онтуката киниэнэ кунньалгы чулуута, орулуос одьунааһа, көҕөн үтүөтэ буолааччы. Күннүк Уурастыырап
   ♦ Уол оҕо одьунааһа — бэйэтин саастыылаахтарын лаппа баһыйар (бары өттүнэн барытынан). ☉ соотв. молодец, как (соболь) одинец
   Мин түһүүр түүлбэр Уол оҕо одьунааһа буолабын. С. Данилов
   Симиллэн түһэҥҥин, күүһүҥ-уоҕуҥ үгэнигэр сылдьар уол оҕо одьунааһа курдуккун дии, оҕонньор. У. Нуолур
   Сахалар «кэрэ» диэн өйдөбүлү киһиэхэ сыһыардахтарына «киһи кэрэмэһэ», «киһи гиэнэ киргиллээҕэ», «уол оҕо одьунааһа» дииллэр. Б. Павлов
   русск. одинец

аат., эргэр.
1. Былыр сүнньүнэн булка туттуллар ох (үксүгэр куобаҕы бултуурга). ☉ В старину: стрела, применяемая в основном на охоте (обычно на зайцев)
Тииҥ оноҕоһун көрдүүрүгэр дылы (өс хоһ.). Бабаарынатыгар арааһынай үүттээх таастар, этиҥ сүгэлэрэ, ох саалар, муос оноҕостор мунньуллубуттар. Болот Боотур
Ох саа оноҕоһунан ытан, булчут кыылы уонунан, бэл диэтэр, сүүһүнэн хаамыылаах сиртэн өлөрөрө. КФП БАаДИ
2. түөлбэ., эргэр. Сэриилэһэргэ, кыргыһарга туттуллар тимир төбөлөөх ох, сэриилэһэр ох. ☉ Боевая стрела
Ол гынан баран, кыргыс сэбин тыҥас тыаһын истэ, оноҕоһу оонньоторун көрө иликпин. «Чолбон»
Истиэнэ үрдүттэн, оноҕосторго таптаран, кириэппэһи көмүскээччиллэр сууллуталыыллара. КФП БАаДИ
Эмиэ өстөөх биһигини эргийэрдии сананна, Эмискэ хас да оноҕос мин көхсүбэр хатанна. Ш. Руставели (тылб.)
♦ Оноҕоскутун ылыаххыт (уоптарыахпыт) — кытаанахтык кэһэйиэххит (кэһэтиэхпит). ☉ Проучить, сурово наказать за преступление
Кыһыл этэрээтэ күһүн: «Үрүҥнэр, хара тыаны сирэйдэнимэҥ, кэлиҥ бэттэх, арҕаа диэки киэҥ хонууларга, оччоҕо оноҕоскутун ылыаххыт», — диэбиттии арҕаа диэки баран биэртэ. Бэс Дьарааһын
Күүһүлээн көрүҥ — Көрдөрүөхпүт, Оноҕоскутун уоптарыахпыт. Күн Дьирибинэ. Оноҕос төбөтө буолбут — кус оҕото ууга киирэн сылбырҕатык устар, ууга устара көстөр буолбут. ☉ Бойко плавать на воде (о недавно вылупившихся утятах)
[Кунньалгы:] Оҕолорбутун хойутаан ууга киллэрбиппит. Сотору оҕолорбут оноҕос төбөтө буолан үөртүлэр. Р. Кулаковскай
◊ Балтаанай оноҕос көр маалтаар I: маалтаар оноҕос
Балтаанай оноҕос барахсан Бар дьаҕыл курдук барылаан кэлэн Бастыҥ өһүө баһыгар Баһынан батары түһэн хааллаҕа. П. Ойуунускай. Оноҕос бэргэн миф. – булт-алт иччитин Баай Байанайы хоһуйан ааттааһынтан биирдэстэрэ. ☉ Один из эпитетов духа леса и охоты Бай-Байаная. Оноҕос от бот. — оноҕос төбөтүн курдук сэбирдэхтээх от. ☉ Стрелолист. Манна оноҕос от ордук үчүгэйдик үүммүт
ср. тув. согун, хак. соҕан ‘стрела (для лука)’, эвенк. онгохос ‘стрела с тупым концом’