көр кылыҥкайдаа
[Атаҕа суох киһи] …… Мииткэҕэ субу саба түһүөхтүк, икки илиитин даллатан, кылыыҥкайдаан кэлэн иһэн, сиргэ лаҕыччы олорунан кэбистэ. И. Никифоров
«Оттон кырдьыбыппыт да иһин кыратык кылыыҥкайдаатахпытына, эмээхсиэн», — оҕонньор күлэн мүчүк гынна. Айталын
Аҥаар атаҕынан содьоҥолоон, хомурахха бараары кылыыҥкайдаан эрдэҕинэ, саһа сытар бөрө үрдүгэр түспүт. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Туох эмэ үрдүгэр ыараханнык, лаҕыччы олоро түһүтэлээн тыаһатар курдук тыаһаа. ☉ Издавать мерные звуки, подобные шлепку или хлопку, мерно хлопать или шлёпать (напр., приподнимая и опуская на какую-л. опору объёмный деревянный предмет)
Суола куһаҕана бэрт буолан, массыына сатаан айаннаабат, биир кэм лаҕырҕаан олорор.  Икки суукка курдук айаннаабыппыт кэннэ пуойаспыт иннинэн-кэннинэн лаҕырҕаан, ыһыытаан баран тохтоото. Б. Павлов

даҕ., кэпс. Лыксыйбыт быһыылаах, намыһах гынан баран биир күдьүс суон моойдоох, модьу. ☉ Имеющий округло-плотную фигуру с толстой короткой шеей при невысоком росте
Тиитэбис мып-мытыгыр төп-төгүрүк сирэйдээх, ортону аннынан уҥуохтаах, лыры-лыксыгыр эттээх-сииннээх, биэс уончатыгар чугаһаабыт киһи. И. Егоров
Оттон кини кэргэнин …… элгээн соботугар холуоҕун — оннук нанах, төкүнүк, бэл, моонньун омооно биллибэт: хап-хара көп баттахтаах, лыксыгыр төбөтө санныгар лаҕыччы олорбут. Н. Габышев

даҕ. Халыҥ эттээх-сииннээх, кэтит, этиргэн (киһини этэргэ). ☉ Полнотелый, круглый, с выпяченной грудью (о человеке)
Ма ри я Ми ха й ловнаны элгээн соботугар холуоҕуҥ — оннук нанах, төкүнүк, бэл моонньун омооно биллибэт хап-хара көп баттахтаах лыксыгыр төбөтө санныгар лаҕыччы олор бут. Н. Габышев
Маппыайабыс уҥуо ҕунан орто, нанах курдук кэтит, суон, х ап-х а р а: э тт э э х с и р э й д э эх - - а ҕ а м киһи киэбэ киэптээх. Бэс Дьарааһын

сыһ.
1. Л аглайа н көст өр буола эбэтэр оннук гына. ☉ Так, чтобы приобрести ладный вид при невысокой и широкой фигуре или форме
Тутан испит киитэлин лаглаччы кэтэн кэбиспитэ. В. Гаврильева
Хантан эрэ ыраахтан тиэйэн аҕалбыт титириктэрин бэҕэһээ, оскуолаҕа киллэрэн, лаглаччы симээн кэбиспиттэрэ. В. Сыромятников
2. кэпс. Өтөрүнэн турар санаата, кыһалҕата суох курдук, нус бааччы (о л орунан кэбис); тугу да гыммакка (олор). ☉ Надолго, спокойно, основательно (усесться); ничего не делая, сложа руки (сидеть)
Дьиэбитигэр киирэн, остуол уҥуор-маҥаар …… өтөрүнэн туруо суохтуу лаглаччы олорунан кэбистибит. С. Руфов
«Манна туох эрэ киһи дьииб э р г и э ҕ э б а а р », — диэтэ Жаворонкова, олоппоско лаглаччы түһэн олорон баран. П. Аввакумов. Тэҥн. лаҕыччы

1. аат.
2. Дүлүҥтэн быһан ылыл лыбыт лаппаҕар кылгас кэрчик. ☉ Ко роткий обрубок бревна, чурбан
   К ү н д э л э й , суон лэкэҕэ лаҕыччы олорон эрэн, сүгэнэн хардаҕастары хайытан а ҕ ы л ы ы р. «ХС»
   Бу дьоллоох Дьокуускай бы лыргы уулуссатыгар тэлгэммит мас лэкэ чээрэтэ. Н. Лугинов
3. балык. Муҥханы таһаарарга муҥха алын ситимнэрин баттыырга аналлаах төбөтүгэр балтыһахтыы туорайдаах ураҕас. ☉ Шест с поперечиной на конце, которым при вытягивании невода из проруби придавливают две нижние тетивы (бечевы), чтобы они сильно не поднимались.
4. даҕ. суолт., кэпс. Ордуга, эбиитэ суох. ☉ Составляющий ровный счёт чего-л., без излишков. Лэкэ икки эрэ мөһөөгү төлөөтө

I
аат., байыан. Уу эбэтэр сир анныттан дэлби тэбэр аналлаах сэрии сэбэ сэнэрээт. ☉ Мина
Умса сылдьааччы Уолумардык эстээччи Уу миинэлэрэ Улуу ааллары умсардылар …… Сэрэппэккэ эстэр, Сир анныгар Сирэлийэ сытар Сир миинэлэрэ Сэрии бөҕөнү Сиҥнэртээтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Талахтар төрдүлэригэр кистэммит миинэлэр эстэн күрэҥниҥи хара буору бурҕаттылар. Т. Сметанин
II
сыһ. Тугу эмэ (хол., өрүһү, суолу) икки өттүнэн түһэ (сыт, олор). ☉ Поперёк чего-л. (реки, дороги)
Оҕонньор …… аҕылаабытын аһараары суолу миинэ сиргэ лаҕыччы олорунан кэб и с т э. В. Яковлев
Баайаҕа үрэҕи туора миинэ олорор Томтор бөһүөлэгэ Алексеевскай оройуоннааҕы Баайаҕа нэһилиэгин киинэ. ПДН ТБКЭ
Алдан өрүһү миинэ сытар дэриэбинэлэр …… Муус ыраас таннаҕына Дьокуускайы кытта уунан бөҕө сибээһи олохтуохтарын сөп. «Кыым»

туохт.
1. Улаханнык кыыһырбыккын биллэр (саҥаран-иҥэрэн, туттан-хаптан о. д. а.). ☉ Шумно, громко выражать свой гнев (словами, жестами и т. д.)
Итинник бэйэтэ бэйэтигэр сирбиэтэнэн умайыктаммахтаан баран сыыйа уоскуйуо. Н. Лугинов
Кыыдаан тыастаахтык сирбиэтэнэн кэлэн таҥаһыгар лаҕыччы олордо. А. Фёдоров
Үгүстүк мөҕөн-этэн сирбиэтэммэтэр да, Матрёна Григорьевна наадалаах кэмигэр сөптөөх тылы-өһү туттан кэпсэппитэ, орун-оннугар дьаһайбыта баар буолар. Дьону үөр.
2. көсп. Буолар көстүү (хол., тыал, силлиэ, уот) күүһүн-уоҕун бэлиэтээн этэргэ тутталлар. ☉ Употребляется для подчеркивания силы, экспрессии какого-л. действия, явления (напр., огня, ветра, пурги)
Өксүөннэнэн, силлиэлэнэн, өрүс илэ сирбиэтэннэ. Күннүк Уурастыырап
Бэҕэһээ киэһээҥҥэ диэри сирбиэтэммит хотугу тыал тохтообут. С. Дадаскинов
Халлаан хатаан хачыгыратта, силлиэрэн сирбиэтэннэ, хаардаан намылытта. И. Данилов
Түөрт күн устатыгар уот сирбиэтэммитэ. А. Сергеев (тылб.)

I
лаҕыыр буол кэпс. — 1) уһуннук туттуллан, кир мустан дьү һүҥҥүн сүтэрэ лабаҕыр, бороҕодуй. ☉ Стать чрезвычайно грязным и грубым от долгого употребления, замусолиться, потерять вид (напр., об одежде)
Аан аһыллар, модьуун сиэбит борооскутун курдук түүтэ түһэн лаҕыыр буолан хаалбыт арбаҕастаах, нэк бэргэһэлээх оҕонньор киирэр. Н. Якутскай. Көмүлүөк оһоххо лаҕыыр буолбут алтан солуурчах оргуйан бидилийэр. И. Ф е д о с е е в ; 2 ) б и и р сиргэ биир дуоһунаска уһуннук олорон хал буол, нэһир. ☉ Засидеться на одном месте (на одной должности). Айаҕымсах Замятин [үлэтиттэн] уурайбыта сөп. Айаҕымсах уонна лаҕыыр буолла. Н. А про симов; лаҕыыр курдук кэпс. — уһуннук туттуллан киртийэн эбэтэр туох эмэ халыҥнык сыстан, биһиллэн лабаҕырбыт, бороҕодуйбут. ☉ Заскорузлый, загрубевший от грязи, заношенный до неузнаваемости или сильно заляпанный слоями чего-л. (напр., об одежде)
Лаҕыыр курдук кирдээх.  [Кыаһай оҕонньор] Лаҕыыр курдук кирдээх эргэ нэк истээх сүүһүн таҥаһын чэчэгэйин үрдүгэр өрө анньынна. Эрилик Эристиин
Маша санаа ны көтөҕөр тыллары этиэн баҕарбыта да кыайан булбата. Дьүөгэтэ лаҕыыр курдук абырахтаах даба ырбаахытынан хараҕын соттубутун көрөн ордук долгуйда. М. Доҕордуурап
Кыыһы сонно сууйдулар. Лаҕыыр курдук сэр бэйбит баттаҕын кырыйдылар. «ХС». Тэҥн. лааҕы, лаһыр I
II
даҕ., кэпс.
1. Олус халыҥ уонна ыарахан. ☉ Большой, массивный, очень тяжёлый (о плоском предмете, напр., двери)
Чочуобунам эмиэ чочуобуна буолбатах, маннааҕы сүүстэн сүүс хаайыы хаамыраларыттан биирдэстэрэ: хаптаһын муосталаах, ыарахан хара лаҕыыр халҕаннаах. ФЮ ӨИЭТ
«Саас-үйэ тухары хотуур түспэтэх лаҕыыр лаҥха буолан хаалбыт сирдэр», — диэн Яков хоруйдаата. М. Доҕордуурап
2. Уларыйбат, эбиллибэт биир кэм бытаан. ☉ Мерный, однообразный, монотонный (напр., о шаге лошади или человека)
Лаҕыыр хаамыы.  Харааныттан сүүрүүнэн түспүт Криговорницын уонна Слепцов лаҕыыр хаамыынан иһэллэрэ. Н. Абыйчанин
Аттара лаҕыыр хаамыынан айанныырын абааһы көрөн, сис оройугар тахсаат, Ананий кымньыы быһынна. М. Доҕордуурап
III
сыһ., кэпс. Турбакка уһуннук (олор, сыт). ☉ Долго, подолгу, не вставая (сидеть, лежать)
[Биһиги кэммитигэр] сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри лаҕыыр олорон тахсар киһи үк сээтэ. «Кыым»
Туохха барытыгар көрөр хараҕа, истэр кулгааҕа буоллаҕа, ол бэ йэтэ таһырдьа тахсыбат, сиргэ сылдьыбат лаҕыыр орон киһитэ буолбут. «Чолбон»
△ Уларыйбакка уһуннук (биир сиргэ үлэлээ). ☉ Без перемещения, постоянно на одном месте (работать)
Куһаҕан үлэһит үлэлииргэ атын сири булара олус ыарахан, оттон хомсомуолус аан дойдуну бүтүннүүтүн көрүөн баҕарарын быһыытынан, лаҕыыр биир сирг э үлэлиирин ыарырҕатар. КМИ КИиТ. Тэҥн. лаҕыччы