горький; едкий; терпкий; хабархай амтан горький вкус; хабархай аһыы едко-кислый, горький.

сов. что (о едких веществах) быпа сиэ.

даҕ. Хабархай соҕус (амтан); киһи бэлэһин аһытар (сыт). ☉ Горьковатый (вкус); едкий (запах)
Сиигирбит хаар ыылаах уонна отуу буруотун хабархайдыҥы сыта холбоһон, туохха да холобура суох үчүгэй. Амма Аччыгыйа
Уол чороону сэрэммиттии ылан, хабархайдыҥы амтаннаах тымныы кымыһы утаппыттыы ыйырбахтыыр. Уустаах Избеков
Отум уута хабархайдыҥы амтаннааҕа, барбыт чэй курдук дьүһүннээҕэ. АЕД КЧ

сов. что 1. сиэ, иһин оҥон сиэ; 2. (о едких веществах) быһа сиэ, аһыт.

сов. что 1.(грызя испортить) дэлби кэбий, быһыта кэбий; 2. (о едких веществах) дэлби сиэ, быһыта сиэ.

страд. от хаарый = 1) обжигаться, быть обожжённым (чем-л. горячим, холодным, едким и т. п.); 2) перен. разг. быть высмеянным; хаарбахха хаарыл-лыбыт киһи погов. человек, видавший виды.

даҕ.
1. Тордуох курдук быһыылаах, токур уһуктаах. ☉ Крюкообразный, с изогнутым остриём, с боковым выступом (сучком)
Тордуохтаах тумустаах тойон кыыл дойдута — Таас дьааҥы үрдүгэр. Амма Аччыгыйа
Томторук оҕонньор тордуохтаах суон хатыҥ тайаҕын далбаатаабытынан …… хааман хончороҥноото. Болот Боотур
[Тыраахтар маһы] Тордуохтаах силиһэ Туой буорга дьоҕуоран, Токуруйан-мокуруйан барбытын Тоҕус миэтэрэ сиринэн Логлу тардан түһэрдэ. Е. Иванова
2. көсп. Өрөлөһө сатыыр, төттөрүлэһэр. ☉ Придирчивый, въедливый, едкий
Туруорсар боппуруостарбытын атахтыах, тордуохтаах утарсыыларбыт элбээн иһэллэр ээ. Р. Баҕатаайыскай
[Эмээхсин] кэллэ-кэлиэхпиттэн тылаөһө тоҕо эрэ тордуохтаах. П. Аввакумов
3. көсп. Бэйэтигэр тарынар, иҥсэлээх. ☉ Жадный, цепкий
Харытыан Киппирийээнэбис бэйэтин тордуохтаах илиитинэн, бас-көс санаатынан киэҥ сири сабардыырга билигин даҕаны дьулуһара. Л. Попов

даҕ.
1. Киһи бэлэһин үрэн кэбиһэр аһыы, кураххай амтаннаах, уохтаах. ☉ Горький, терпкий, вяжущий (вкус)
Үөстээх тэллэй хабархай аһыы амтаннаах, хайа туттахха иһэ тэтэркэй өҥнөөх. Г. Угаров
Салгын сииктээх уонна ханнык эрэ хабархай амтаннаах курдук. Т. Сметанин
Аһы хаһаанарга хабархай кыһыл биэрэс уонна да атын аһыы тумалар кутуллаллар. ФВН ТС
2. Киһи муннун, күөмэйин, хараҕын улаханнык аһытар, олус аһыы (сыты этэргэ). ☉ Резкий, вызывающий раздражение, едкий (о запахе)
Хойуу буруо хабархай аһыы сыта дьон хараҕын аһытар. В. Протодьяконов
Муннугар буруо хабархай сыта билиннэ. И. Гоголев
Саҥа саас буолан, от-мас сымала хабархай сытынан тыына турбута. И. Сосин
3. көсп. Олус кыһыылаах, курус, ыар. ☉ Наводящий грусть, грустный, горький
Ааспыт олоҕуҥ күннэрин, төһө да ардыгар аһыы, хабархай тумалаахтарын иһин, уйадыйа ахтаҕын. Софр. Данилов
Оттон хотторуу хомолтотун, хабархайын ама ким ситэн өйдүөй?! Н. Лугинов
Кинини хабархай санаалар уон бүк күүһүнэн кэлэн, саба көттүлэр. «Чолбон»

I
аат.
1. Ас астыыртан тахсар ыыс, буруо. ☉ Чад, дым (образующийся в процессе приготовления пищи от горящего жира, масла)
Алаадьы чаана дьиэбитин тунуйда. И. Гоголев
Куукуна ыыс быдаан, ас чаанынан туолбут. Эрилик Эристиин
Күөһүм чаана таныыбын кычыгылатта. Т. Сметанин
2. Сиик көппүтэ, күдэн. ☉ Водяной пар
Сарсыардааҥҥы сөрүүҥҥэ уу ньууруттан биллэр биллибэт чаан көтөрө. Н. Лугинов. Чардаат чаана, дьон тыына үрүҥ туман буолан, мөлбөйө устар. А. Фёдоров
Туустаах уу чаана хойуу салгынныын умньаспытын түүҥҥү сиккиэр хам-түм охсон аҕалар. И. Никифоров
ср. русск. чад ‘едкий, удушливый дым’
II
аат. Улахан олгуй. ☉ Большой котёл
Баанньык чааныгар уу баар дуо? Н. Якутскай
Алтан чааҥҥа куруппа бөҕө буһан лыксыйа турар. Уот ч. Хортуоппуйу аналлаах чааҥҥа паарга оҕустардылар. КПИ СИиУо
◊ Чаан олгуй — чаан II диэн курдук
Чаан олгуйга тар хааһыны аҕалбыттар. П. Тулааһынап
Итиччэ чаан олгуй саҕа бэйэлээх сүүнэ улахан көтөрдөрү бачча чугаһыахпар диэри хайдах көрбөтөх бэйэбиний?! И. Никифоров
Үгүс түһүлгэлэргэ чаан олгуйдар, тимир иһиттэр, иннэ, сүгэ, эрбии, быһах, илим суоҕун кэриэтэ. В. Санги (тылб.)
ср. уйг. чан ‘кубок, бокал’, алт. дьаан ‘большой’

I
аат.
1. Аһыы сыттаах хойуу буруо; буруоттан салгын күдэннирэн, тула хараҥаран көстөрө. ☉ Густой едкий дым, чад; дымная мгла, марево
Күн кыпкыһыл буолуор диэри ыыс түһэр. В. Протодьяконов
Таатта уҥуоргу сис тыа көстүбэт буолан хаалар, тула буруо, эргиччи ыыс. Бэс Дьарааһын
Дууп мастаах тыа умайбыта, дэриэбинэ тулата бүтүннүү ыыс, туман. А. Данилов
2. Тириини таҥастыырга анаан ыһаарар хойуу буруо; тириини буруоҕа ыһаарыы. ☉ Сильный дым, чад для окуривания кожи; пропитывание кожи дымом, окуривание
Тириини имитии кэмигэр ыыстааһын киэҥник туһаныллара, онно анаан ыыс дьиэтин туталлара. «Чолбон»
Ньиэрпэ тириититтэн быаны тэлэллэр, сорҕотун ыыска тутан, уллуҥ гыналлар. УАЯ А. Бу таҥас ыыһа үчүгэй эбит, кыра аайы илийиэ суох. СТБКТ
△ Эт, балык аһы ыһаарар буруо. ☉ Сильный дым, чад для копчения мясо- и рыбопродуктов
Горуох миинин ыыска тутуллубут убаһа биитэр сибиинньэ түөһүн кытта буһарыахха сөп. Дьиэ к.
◊ Ыыс маҥан — саһарымтыйан көстөр, саһархайдыҥы маҥан. ☉ Желтоватобелый
Оҕонньор ыыс маҥан баттахтаах төбөтө бүөбэйдиир үүнээйилэриттэн арахпакка лэкээриҥниир. П. Аввакумов
Ыыс туман көр туман. Оһох буруота ыыс туман буолан, сэлиэнньэ дьиэлэрин саба үллүйэн кэбиһэр. Н. Якутскай
Халлаан дьүүлэ-дьаабыта биллибэт, бүтүннүү өрт буруотун курдук, ыыс туман. Суорун Омоллоон
Хойуу ыыс туманынан бүрүллүбүт Кэлиэнэ хочотун киэҥ киэлитин иһигэр ыраах соҕус …… сыарҕа тыаһа иһиллэр. Эрилик Эристиин. Ыыс хара — болоорхойдуҥу хара. ☉ Серовато-чёрный
Ыыс хара буруолаах пуойастар Ыарахан ындыылаах бараллар. Т. Сметанин
Эмискэ мыраан үрдүнэн ыыс хара буруо көһүннэ. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. ыш, ис ‘дым; копоть, сажа; мгла’
II
аат. Куһаҕан, быдьар тылынан үөҕүү. ☉ Грубая ругань, брань, оскорбление кого-л. неприличными словами
Бу курдук ыыска олоруох кэриэтин, арахсыбыт, атах балай барбыт ордук ини. Амма Аччыгыйа
Ыраас нарын уос хайдах Ыыһынан ыһыахтаныай? С. Руфов
◊ Ыыс аат — хос аат диэн курдук (көр аат I)
Наара Суох диэн бастаан ыыс аат курдук иҥэрэ сатаабыттарын, бар дьоно таптал аакка кубулута охсубуттар. «Кыым»