исступлённый крик, вопль; вой; оҕолор ый-хай бөҕөнү түһэрдилэр ребята подняли жуткий крик.

даҕ. Киһи куттанар, олус кутталлаах, салыннарыылаах. ☉ Устрашающий, жуткий, грозный
Иккис түбэлтэ итиннээҕэр толлумар этэ. «ХС»

даҕ. Киһи дьулайыан, саллыан курдук, дьулаан, саллымар. ☉ Вызывающий чувство страха, вселяющий ужас, жуткий
Бука барылара миэхэ сыһыаннаһыылара …… олус кырыктаах, ыгааһыннаах, ханнык эрэ баттыктаах, суоһумар ыарахан сохсолоох курдук этэ. Г. Борисов
Суолларым суоһумар ыраахтар! «ХС»
Суоһумар Пиреней хайаларыгар этэрээт тоһуурга түбэспитэ. АЕВ ОҮИ

I
көр сууһар
Булчут киһи начаас үөрэниэҕиҥ. Үөрэннэргин эрэ дьэ булт бөҕөнү суоһарыаҥ. Болот Боотур
Бигэ Мээчик күҥҥэ биэстии, алталыы көс сиринэн эргийэн бултуур, тайах, эһэ бөҕөнү суоһарар, быһаччы эттэххэ, олоҥхо бухатыырын курдук киһи эбит. Н. Босиков
ср. кирг. жоосут ‘усмирять, укрощать’
II
даҕ. Суостаах, дьулаан. ☉ Страшный, жуткий; грозный, свирепый
Эмээхсин саҥата иччитин! Дьиппиэнин! Сирэйэ таас төрөөн, суоһарын! П. Тобуруокап
Урукку үчүгэй саа-сэп суох үйэтигэр булчут үгүстүк араас суоһар быһыыларга түбэһэрэ. М. Чооруоһап
Амма дэриэбинэтин ылбыттар диэн суоһар солун куоракка туола түстэ. «ХС»

даҕ.
1. Алдьархайдаах, сүрдээх куһаҕан, ынырык. ☉ Страшный, ужасный, жуткий, чудовищный
Иэдээннээх дьыл обургу Икки атахтааҕы Им балайга иһитэн кэбиспитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бочуона саҥас харбыт курдук буолла. Кыыһа иэдээннээх тылы эттэ. Саха киһитэ тыыннааҕын, бу орто дойдуга баарын тухары эппэт муҥ тыла. А. Сыромятникова
Хаайыыга доҕорум уол оҕоломмут. Дьэ, онно фашистар иэдээннээх быһыыны оҥорбуттар. Мин ону санаатахпына, ааспыт сүүрбэ биэс сыл устатын тухары сүрэҕим умайар. «ХС»
2. Олус улахан, наһаа сүрдээх (хол., сут, эрэй уо. д. а.). ☉ Ужасный, адский, жестокий (напр., голод)
Аан дайдыга анаарбатах Ахсым алдьархай таҕыста …… Икки атахтаах истибэтэх Иэдээннээх сут эргийдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол курдук баран иһэн көрдөҕүнэ, биир сиргэ иэдээннээх эккирэтии буолбут эбит. Амма Аччыгыйа
[Ыттар] аттаах туора дьону оччо көрбөтөх баҕадьылар иэдээннээх моргуору тартылар. Л. Попов
Охсуһуу омуннааҕа, эттэһии иэдээннээҕэ манна турбут. В. Ойуурускай
3. Сордоох, табыллыбатах оҥоруулаах. ☉ Несчастный, злополучный, бедовый
Иккиэйэх сэппэрээтэри Эн миэхэ биэрдэххинэ, Эппиэккэ тардыллар Иэдээннээх дьыала. П. Тобуруокап
Убаай, бу хайдах буолаҕын? Оо, иэдээннээх сүөһүнү илдьэ сылдьаҕын, доҕор. А. Сыромятникова
Бааһынаҕа, оҕуруокка үүннэҕинэ, быалык от өлөн биэрбэтинэн иэдээннээх абааһы ээ. П. Егоров

даҕ.
1. Оботтоох. ☉ Жадный, алчный
Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. И. Гоголев
Дьахтар ыарахан дьылҕата, иҥсэлээх эрин санаатыгар кулуттуу бас бэриниитэ, Ньургуһун ийэтин - Салбардаах сирэйигэр-мөссүөнүгэр бүтүннүүтүгэр дириҥ кутурҕан суолун хаалларбыттар. АҮ
Иҥсэлээх, бэригимсэх быһыы, тунуйаадыстааһын, холуннарыы, итириктээһин эҥин курдуктары утары сорунуулаах охсуһууну ыытыллыахтаах. Л. Брежнев (тылб.)
2. көсп., поэт. Ымсыырар, баҕарар (үксүн харах туһунан). ☉ Жадный, завистливый (обычно о глазах)
Ымсыырар иҥсэлээх харахтан Ол дойду иччитэ харыстыыр. С. Данилов
[Дьахтар] олус дьулугурдук көхсүн көннөрөн, түөһүн мөтөтөн турбахтаата. Таптыыр, барытын биэрэр иҥсэлээх хараҕынан Женяны күлүбүрэччи көрдө. Н. Габышев
Ийэтин иҥсэлээх хараҕын, Илбискэ силлэппит айаҕын Ньургустай күн оонньуур төбөтө Нуурайан, утары көрбөтө. И. Чаҕылҕан
3. көсп. Киһи куйахата күүрүөх исиһиттэн ньириһийэр; иччилээх (саҥа, тыас туһунан). ☉ Захватывающий дух; чувственный, прочувствованный, пронизывающий до мозга костей (голос, звук)
Иччилээх тыллаах, Иҥсэлээх хоһоонноох, Имэҥнээх этиилээх, Ичээн буоларга этитиилээх Эбиккин эбэ, нохоо! А. Софронов
Куйахтаах батаһым Иҥсэлээх тыастарыттан Мэйиим эргийэ илбиһирэ күүркэйэбин. С. Данилов
Дьэспэ [оҕус аата] оннук киэптии, киэбирэ турдаҕына, арай, ол кэмҥэ, аллараа үрэх диэкиттэн бэрт дириҥ, иҥсэлээх мөҥүрээһин сири түгэҕинэн ньириһийэн иһилиннэ. Далан
Ити иҥсэлээх ньиргиэр тойугу икки атахтаах истибэккэ хаалла. Р. Кулаковскай
4. көсп. Хааҥҥа, өлөрөргө баҕалаах (сэрии, кыргыс сэбин туһунан). ☉ Имеющий страсть к убийству, жаждущий крови (эпитет, характеризующий боевое холодное оружие)
Оҕонньор хараҕын кырыытынан киһитин [үрүҥ саллаатын] иҥсэлээх быһаҕын көрөн ылла. Софр. Данилов
Кэнниттэн бандьыыттар иҥсэлээх буулдьалара икки өттүнэн сиирэ-халты ыйылаабыттара. А. Сыромятникова
Фашист иҥсэлээх буулдьата кини атаҕын бааһырпыта. «Кыым»
5. көсп. Олус күүстээх, уордаах (тымныы туһунан). ☉ Трескучий, жуткий, пробирающий до костей (мороз)
Кута анныттан иҥсэлээх тымныы аргыйар, Антону тардан ылаары эҕирийэргэ дылы. Т. Сметанин
Оо, тымныы, муустааҕар да иһиттэн иҥсэлээх тымныы, тыбыс-тымныы. А. Сыромятникова
♦ Ыт курдук иҥсэлээх (ымсыы) көр ыт II
Батталтан баҕарбыт кулаактар Кыраны сабардаан олооркут. Ыт курдук иҥсэлээх саҥнаахтар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин

I
1. даҕ.
1. Киһини салыннарар, дьулатар, чымаан. ☉ Страшный, ужасный, жуткий
Хаппытыан хайдах гынан бу ынырык өлүүнү мүччү түһэрин туһунан толкуйдуу сатыыр. А. Сыромятникова
Бу ынырык, хомолтолоох сураҕы истэн Макаар хараҕа ууланна. В. Протодьяконов
Эн сэриини абааһы көрөҕүн, ол эрээри Индияҕа хоргуйуу ханнык баҕарар сэриитээҕэр ынырык. «ХС»
2. Иэдээни, алдьархайы суоһуох айылаах кутталлаах, киһини чаҕытар, дьулаан (хол., ким, туох эмэ тас көрүҥэ). ☉ Внушающий страх, ужас, устрашающий, угрожающий (напр., о чьем-л. внешнем виде)
Абааһытыйбыт кыыл ырдьыгыныы олорор ынырык дьүһүнэ кинилэри тилэхтэриттэн субу сыыһахалты харбаан иһэр курдуга. Н. Заболоцкай
Дьөлүһүөн харах [киһи аата] таллан эриэнинэн туруору көрбүт харахтаах ынырык киһи этэ. М. Доҕордуурап
[Филипп:] Үтүө доҕотторуом, өйдөөн кэбиһиҥ, өстөөхтөр ынырык сирэйдэрин! С. Ефремов
2. аат суолт. Туох эмэ дьулаана, амырыына. ☉ Что-л. страшное, внушающее страх и ужас
Өлүүттэн саамай ынырыга хоргуйан өлүү буоллаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
Кини оччоҕо ынырыгы өссө билэ илигэ да, сүрэҕэ аһый гыммыта. А. Сыромятникова
Араас ынырыктары түһээн муҥнанар. Өрүү куһаҕан дьүһүннээх бөрө саҕа ыттар сиэри эккирэтэллэр. И. Никифоров
3. сыһ. суолт., кэпс. Ураты, уһулуччу, аһары. ☉ Очень, крайне, чрезвычайно
Эмиэ да чугас курдук, эмиэ да ынырык ыраах. Н. Лугинов
Чэ, утуйуохха, сарсын үлэ, түбүк ынырык элбэх. Н. Габышев
Оо, дьэ онно бааллар — Сибиир наукатын тулааһын баҕаналара дьоннор! Холобурга Дорофей Давидовиһы да ыллахха. Ынырык үчүгэй! Е. Неймохов
II
аат эб. Хайааһыны күүһүрдэн-күүркэтэн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление признака действия
Кыаҕым суоҕа ынырык, Ол эрээри мин саныыбын, Мин саатыы саныыбын: Бэйэм биир кыахпыттан, Биир үрдүк аналбыттан, Мин кыайыах тустаахпын Дууһа туймаарар кураанын — Дуулаҕа санаа сарбыллыытын. С. Данилов
«Онно эн аҕаҥ төрөөбүтэ. Өлүүтэ даҕаны ынырык, быстах суолга түбэһэн өлөөхтөөбүтэ», — диидии үөһэ тыынар, хараҕын уутун соттор. Н. Якутскай
[Ыт] муҥнаах, аата, түбэстэҕэ ынырыга. Н. Заболоцкай