забереги.
и. д. от сай=.

I
туохт.
1. Туох эмэ кытыытынан, кэриитинэн кыйа бар. ☉ Идти краем, по краю чего-л.
Алары кытыылаан быһалыы Аа-дьуотук сиэттиһэн испиппит. П. Тулааһынап
Адаарыччы үүммүт сэппэрээги кытыылаан кыйдылар. «ХС»
[Булуҥ оройуонун кыраныыссата] илин өттүттэн Бороҕон кумаҕын кытыылаан, Быковскай боротуоха хаҥас биэрэгэр тиксэр. «ХС»
2. Үөстэн кытыы диэки таҕыс, биэрэккэ чугаһаа (хол., кус, балык туһунан). ☉ Подплывать к берегу, плыть вдоль берега (напр., о рыбе, утке)
Буурҕа кэнниттэн дьэ балык бэркэ кытыылаабыт. И. Никифоров
Онно-манна кытыылаабыт куһу ытыалыыбыт. «ХС»
Кубалар күөлү кытыылаан кини диэки иһэллэрэ. «ХС»
3. Кытыы өттүттэн саҕалаан тоҥон мууһуран бар, модьоҕолон (өрүс, күөл туһунан). ☉ Иметь забереги, начинать замерзать с берегов (о реке, озере). Сотору муус кытыылаары турар, хас биирдии киһи учуокка сылдьар. Доҕордоһуу т.
4. Туохха эмэ кытыы оҥор, хаймыылаа. ☉ Окаймлять, окантовывать что-л. Былааччыйаны куруһубанан кытыылаа.
II
туохт. Төрүүр кэмиҥ чугаһаа, хамнат (сылгы-сүөһү туһунан). ☉ Приближаться к сроку родов (о кобыле)
Тохсунньу тоҕус эргэтигэр Кытыт сылгы кытыылыыр. М. Тимофеев

аат.
1. Саас муус барыыта өрүс, күөл, о. д. а. мууһа ирбит, ууламмыт кытыыта, дьуххарбыт уу. ☉ Полоса воды между ледяным покровом и берегом перед вскрытием реки, озера и т. п., закраина, водяной заберег, прогалина
Өрүс ырбыыта кэҥээтэ, муус үрдүгэр чалбахтар килэстилэр. Н. Габышев
Күөл кытыыта быһыта сиэһэн, ырбыы үөскээтэ. И. Сосин
Ала соболоох күөлүн мууһа көтөҕүллэн улахан ырбыылар таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Өрүс кытыл диэки өттө ырбыыта уһун буолан, сүүрүгэ күүстээх эбит. «Чолбон»
2. Туох эмэ ньуурун икки аҥыы араарар сурааһын, кирбии. ☉ Полоса на поверхности чего-л., разделяющая её на две половины
Хараҥа болдьоҕо дьэ бүтэн, Хайынна саҕах ырбыыта. Р. Баҕатаайыскай
Арҕаа халлаан аттыгар сырдык ырбыы хаалан баран сабылынна. М. Доҕордуурап
Тыал былыты сүр түргэнник үүрэрэ, халлаан ыраас ырбыыта көрөн турдахха кэҥээн иһэрэ. Г. Николаева (тылб.)
3. көсп. Ханнык эмэ улахан уларыйыылаах кэмнэр арахсар быыстара, быыһык кэм. ☉ Промежуточное время в пору больших перемен, переходный период
Хас ааһар үйэ саҥа үүнэр үйэ сайдыытыгар бөҕө-таҕа акылаат буолан, үйэлэр икки ардыларыгар ырбыылар үөскээбэттэр. ОАП ОДьТС
Саҥа олох ырбыытыгар тардыллан холкуоска үлэлэһэбин. ЛНН АДь
♦ Ырбыыта ыпсыбат — айаҕын атан, тиистэрин килэтэр (хол., улаханнык үөрэн эбэтэр тоҥон). ☉ Разводить губы, оголяя зубы (напр., широко улыбаясь или озябнув)
Тэрэпээнэп Харалаампый …… тиийэн кэлэн эттэ …… Ырбыыта ыпсыбакка ымаҥныы-ымаҥныы, Ытыктыыр доҕоругар ыллам Ылдьааҕа. Күн Дьирибинэ
Эмиэ үөҥҥэ тиллэн, ырбыыта ыпсыбакка барда! Күрүлгэн
Тымныы, ырбыы ыпсыбат, ол да буоллар кэпсэтэллэр. В. Маяковскай (тылб.)