несов. см. завернуть(ся).

несов. см. завернуть 1—4.

туохт. Туохха эрэ кумааҕыны хос тут, тугу эмэ кумааҕынан суулаа, бүрүй. ☉ Подложить бумагу, завернуть что-л. в бумагу
Ис өттүттэн чиҥ кумааҕылаан баран мас эбэтэр паньыара дьааһыктарга да аһы угуохха сөп. МКББ

нареч. 1) плотно, туго, крепко || плотный, тугой, крепкий; ат атахтарын ыксары баай = крепко связать ноги лошади; ыксары суулаа = плотно завернуть что-л. во что-л., обернуть чём-л.; ыксары ыл = туже затягиваться (напр. о верёвке); ыксары бүө плотная пробка; 2) перен. разг. строго || строгий; ыксары боп = строго запретить что-л.; ыксары сэрэтии строгое предупреждение.

сов. 1. что (свернуть, завить) эрий, эрин; закрутить проволоку боробулуоханы эрий; закрутить ус бытыккын эрин; 2. что (связать —напр. руки) хам эрий, кэлгий; 3. что, разг. (завернуть) эрийэн киллэр; закрутить винт биинтэни эрийэн киллэр; 4. что (обмотать) эрий; закрутить шарф вокруг шеи моойгун саардынан эрин; 5. (начать крутить) эрийэн бар, эргичитэн бар.

приставка, суолтатынан: 1. туохтууру үөскэтэр уонна көрдөрөр: 1) хайааһыны саҕалааһыны, хол. запеть ыллаан бар; 2) хайааһын түмүгүн ситиитин, хол. закрепить туттаран кэбис, иҥиннэрэн кэбис; затвердеть кытаатан хаал; 3) хайааһын наһаа барыытын, наһаалааһыны, хол. захвалить наһаа хайҕаа; засидеться наһаа олорон хаал; 4) тугу эмэ ааһа барыыны, нөҥүө түһүүнү, хол. завернуть за угол муннугу эргийэ бар, муннугу нөҥүө түс; 2. туох эмэ уҥуор эбэтэр тас өттүгэр баары бэлиэтиир аат тылы уонна даҕааһыны үөскэтэр, хол. заречье өрүс уҥуоргута, өрүс уҥуоргу өттө; загородный куорат таһынааҕы.

несов. кого-что харыстаа, сэрэн; оберегать детей от заболевания оҕолору ыарыыттан харыстаа. оберегаться несов. харыстан, сэрэн. оберёчь(ся) сов. см. оберегать(ся). обернуть сов. 1. что (обвить, обмотать) сөрөө, эрий; обернуть косу вокруг головы суһуоххун төбөҥ тула эрий; 2. что (завернуть) эрий, суулаа; обернуть книгу газетой кинигэни хаһыатынан суулаа; 3. кого-что (повернуть) хайыһыннар, эргит; обернуть лицо к соседу сирэйгин киһиҥ диэки хайыһыннар; 4. что, перен. (придать иное направление) эргит; обернуть дело в свою пользу дьыаланы бэйэҥ туһаҕар эргит; 5. кого-что, кем-чем, в кого, во что, фольк. кубулут (абынан, албаһынан).

м. 1. муннук; угол дома дьиэ муннуга; угол платка былаат муннуга; завернуть за угол муннугу эргийэ бар; 2. (сытар) муннук, олорор сир, дьиэ; снимать угол муннуктакуор-тамнас; иметь свой угол бэйэҥ сытар мукнук-таах буол; 3. муннук; прямой угол мат. көнө муннук; угол отражения фаз. сырдыктэйиитян муннуга, тэйии муннуга; угол падения физ. сырдык түһүүтүн муннуга, түһүү муннуга; # загнать кого-л. в угол кими эмэ муннукка хаай; из-за угла муннукка туран, биллэрбэккэ сылдьан, уоран (өлер, түс, оҕус уо. д. а.); ходить из угла в угол төттөрү-таары хаамыталаа.

I
аат. Биэ үүтүттэн көөнньөрүллэн оҥоһуллубут аһыы утах. ☉ Кисломолочный напиток из кобыльего молока, кумыс
Ынахтарын икки буутун сиэн, үс ыаҕас кымыһы иһэн малааһыннаабыттар. Онтон үөрэн Омоҕой оҕонньор күтүөтүн кытта тупсан, көһөн кэлэн бииргэ олоруох буолбут. Н. Неустроев
Биир суол улахан суолталаах, туһалаах, эмп буолар ас — кымыс. ППА БЭССЭ
Сылгы үүтүттэн оҥоһуллубут кымыс — киһиэхэ күүһүуоҕу эбэр дьоһун утах буолар. Бу саха төрүттэрэ аһаабыт астара, торолуйбут утахтара. «ХС»
◊ Аарахтаах кымыс — ыаммытынан үүтүнэн эбэтэр чөчөгөйүнэн тупсарыллыбыт, аһыыта мүлүрүтүллүбүт кымыс. ☉ Кумыс, приправленный парным молоком или сливками, чтобы понизить кислотность
Аарахтаах кымыһынан утахтанныбыт. Саха нар. ыр. III. Арыылаах кымыс — оргутуллубут арыы кутуллубут кымыһа. ☉ Кумыс с топленым маслом
Били кэпсэтэ турдахтарына Маарыйа, икки мээрэй истээх, соҕотох атахтаах чорооҥҥо арыылаах кымыс кутан таһааран, Манчаарыга биэрбит. Саха сэһ. II
Чомпоойоп тутан турар сиэллээх ымыйатын ылан, кини Сэгэйэр ойуун хамыйаҕынан арыылаах кымыһы атыырга ыста. Л. Попов
Ньоҕорук кулуба отуу түгэҕэр сибилигин аҕай биир чороон арыылаах кымыһы иһэн баран, сүрэҕэ-быара өлөхсүйэн иттэннэри сытар. Эрилик Эристиин. Көйөргө (көйүү) кымыс — өр көөнньөрүллүбүт уоҕурбут хатан кымыс. ☉ Подвергнутый длительному брожению, крепкий, перебродивший кумыс с более высоким содержанием углекислоты, вызывающий легкое опьянение
Көҕүөр-көҕүөр муҥунан Көйөргө кымыс оҥорторон, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн, Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ, Күрэх-билэ дьонуом. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уолбат түһүлгэни түһэриэхпит, Көйөргө кымыһы күөрэтиэхпит. С. Васильев
Араҕас арыы манна баар, Көйүү кымыс да үгүс. Күлүмнүүр дуйдаах сылабаар Көһүтүөҕэ түүн, күнүс. И. Эртюков
Күн аайы дьону көрсүһэн Көйүү кымыстан көҕүрэтиэҕиҥ. С. Васильев. Кулун кымыһа — саамай эрдэтээҕи кымыс (ыам ыйын бүтүүтүгэр эбэтэр бэс ыйын саҥатыгар оҥоһуллар, кыра ыһыахха иһиллэр). ☉ Самый ранний кумыс, распиваемый на малом Ысыахе в конце мая или в начале июня
Муспут кымыстарын биир сайын кулун кымыһа оҥорон, аймахтарын Омоҕойдооҕу ыҥыран, ыһыах ыһаллар. Саха сэһ. I
Кыдьымахтаах кымыс көр кыдьымах. Кулут уолаттар-кыргыттар кыдьымахтаах кымыһы чорооҥҥо кута-кута аҕалаллар, алтан тэриэлкэлэргэ эти тардаллар. П. Ойуунускай. Кымыс хамсатар — миискэни таҥнары туппут курдук хатыҥ мастан оҥоһуллубут үүттэрдээх, уһун уктаах, үөһэ-аллара тардыалаан кымыһы булкуйар тэрил. ☉ Мутовка с длинной ручкой, сделанная из березы и похожая на перевернутую миску с дырками (используется для взбалтывания кумыса движениями вверх и вниз)
Дьон дьиэҕэ киирэллэригэр Оноҕочоон Чоохоон киирсэн иһэн: «Оо, баай хара Хаан обургу кымыс хамсатарын хатыҥ маһынан оҥосторо буолуо диэбитим, удаҕан дьахтар хамсатардаах буолар эбит дуу», — диир. Суорун Омоллоон. Саамал кымыс — сабыс-саҥа бэлэмнэниллибит аанньа аһыйбатах сылаас сибиэһэй кымыс. ☉ Теплый, свежий, только что приготовленный, слабый кумыс. Саас ыаҕас муҥунан Саамал кымыс оҥотторон, Санаабытын тарҕатан, Сарсыардаҕа диэри Саатыаҕыҥ эрэ, Сайаҕас-сайдам саҥастаар! Өксөкүлээх Өлөксөй
«Саамал кымыс үтүөтүн, Саадьаҕайбыт сүөгэйин, Сааллаах сыаны, суораты, Саламааттаах арыыны Иһит ахсын дэлэтиҥ, Иһиҥ, аһааҥ», — диэн этиҥ! Л. Попов
Саамал кымыс сайгыттын санаалары, көөнньүү кымыс көнньүөртүн көҕүстэри. Т. Сметанин. Сүөгэйдээх кымыс — сүөгэй кутуллубут кымыһа. ☉ Кумыс с коровьими сливками
[Бииктэр] сүөгэйдээх кымыһы ойуулаах-мандаардаах чороонтон ыйырбахтаабытынан барда. Л. Попов. Хара кымыс — тугунан да тупсарыллыбатах аһыы кымыс. ☉ Ничем не заправленный кислый кумыс. Хара кымыһы дьадаҥылар иһэллэрэ
тюрк. кымыз
II
даҕ. Кыраны да кымыстаһар, кэччэгэй. ☉ Скупой, жадный, скаредный. Кымыс дьахтар
ср. тюрк. кымы ‘завернуть, подбирать, поджимать’