нареч. 1) плотно, туго, крепко || плотный, тугой, крепкий; ат атахтарын ыксары баай = крепко связать ноги лошади; ыксары суулаа = плотно завернуть что-л. во что-л., обернуть чём-л.; ыксары ыл = туже затягиваться (напр. о верёвке); ыксары бүө плотная пробка; 2) перен. разг. строго || строгий; ыксары боп = строго запретить что-л.; ыксары сэрэтии строгое предупреждение.

1. сыһ.
2. Туох да быыһылаан киирбэт гына сыһыары, ыпсары. ☉ Так, чтобы не было щели, очень плотно, туго, крепко (напр., связывать что-л.). Ити муоста буолар хаптаһыннары ыксары саайталаа
   □ Дьонтон ылаттаабыт таҥастарын оҕонньоруттан куул ылан, ол иһигэр уган, кичэйэ соҕус ыксары кэлгийбитэ. И. Никифоров. Бэс субатын сүлэн ылан, сааһынан дьаптайа уурталаан баран, үс-түөрт сиринэн ыксары тылбыйаллар, түүрүллүбэтин, ардах уута киирбэтин диэн. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ
3. Туох баар күүскүнэн, күүһүҥ кыайарынан (тугу эмэ гын). ☉ С предельным напряжением, что есть силы (делать что-л.)
   Наһаар, сымыһаҕын быһа ытыран баран, ыҥыырын сирэйиттэн ыксары тутуһан истэ. Суорун Омоллоон
   Тойон киһи …… сундуугу икки илиитинэн ыксары да ыксары ыга кууста. И. Гоголев
   Бөрө үөмэн тиийбэт сиригэр суон мутук баарын миинэн, тиитин ыксары кууһан олордо. Т. Сметанин
4. Күүскэ, бобо (хол., тут). ☉ Сильно, крепко (напр., хватать, сжимать)
   Доргуулап кинини [Сипсикини] ситэ саҥарпата даҕаны, тоҕоноҕуттан, куотан хаалыа диэбиттии, ыксары тутта. Л. Попов
   Илиибин ыксары тутар, сүүспүттэн, иэдэспиттэн кыра оҕо курдук сыллаан ылар. Лоһуура
   Ааһан иһэн Александр Атастыров биэрбит илиитин ыксары тутан ааста. Хоро Бүөтүр
   △ Кытаанахтык, күүскэ (хол., туохха эмэ ыллар). ☉ Крепко, сильно (напр., призадуматься)
   Ыксары утуйан хааллылар. ПЭК СЯЯ
   Холкуостаахтар ыһыы үлэтигэр ыксары ыллардылар. М. Доҕордуурап
   Ынырыктаах ыар батталга ыксары ыллара сылдьыбыппын. КДМ ОККО. Хайабыт да тугу да саҥарбат. Хаһан, хайдах тиийэбит диэн санааҕа ыксары ыллардыбыт. Сэмсэ
5. Сиэри таһынан, олус, наһаа. ☉ Не в меру, слишком, сильно (напр., разбогатеть)
   [Уот Уһутаакы — Ньургун Боотурга:] Ыалдьаллара-ытыыллара диэн ыксары да буолар эбит?!! П. Ойуунускай
   Ыам ыйын бырдаҕа ыксары муҥнаата. Күннүк Уурастыырап
   Аҕата оҕонньор ыксары кыыһырар. П. Тобуруокап
   Ыксары байыан баҕаран, Кууруссатын өлөрөн, куртаҕыттан Куустаах кылааты хостуон санаммыт. И. Крылов (тылб.)
6. Бэйэҕэр сыһыары, ыга тардан. ☉ Сильно, крепко (прижимать к себе)
   Нина эттээх суон харыларынан ыксары кууһан, сымнаҕас түөһүгэр сыһыары тарпыта. Далан
   Сүрэххин дьолунан толорон, Моойгуттан ыксары кууспута. Күннүк Уурастыырап
   Оо, сэгэрбинбүөбэйбин кытары оттоох сымнаҕас сыарҕаҕа ыксары Куустуһан, айаннаан истэрбиэн, куустуһа-таалалаан өллөрбүөн! С. Васильев
   Эйигин ыксары ууруубун, күндү ийэкээм. ЛТК
7. даҕ. суолт. Кытаанах (хол., сэрэтии); ыарахан (хол., ыарыы). ☉ Строгий (напр., о предупреждении); тяжёлый, серьёзный (напр., о болезни)
   Ыксары сэрэтии. ЯРС
   Ыксары дьүүл. ПЭК СЯЯ
   Чыҥыс Хаан ыйааҕа Ыксары буоллаҕа, Одун Хаан оҥоруута Улахан буоллаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ытык сураларым түрүтэ тыытыылара ыксары ыарыыга түһэрдэ. Саха нар. ыр. II
   Ыарт-татай! Атаскан! Ыран, ырыганнаан иһэртэн ордук Ыксары кыһалҕа баар буолуо дуо?! П. Ойуунускай