м. 1. (завершение) бүтүү, бүтэр уһук, түмүк; блестящий финал үтүөкэннээх түмүк; 2. иск. бүтүү; 3. спорт, финал, гүмүк көрсүһүү.

с. 1. (завершение) бүтэрии, ситэрии; 2. (конец чего-л.) бүтүү, бүтүүтэ; окончание романа роман бүтүүтэ; 3. грам. бүтүү, сыһыарыы; падёжные окончания падежтар бүтүүлэрэ, падежтар сыһыарыылара.

1. самый; самая верхушка горы хайа муҥур чыпчаала; 2. срезанный; муҥур быһах нож с обломанным концом; муҥур харыйа ель, верхушка которой срезана; 3. 1) конец, окончание, завершение; үлэ муҥура көстүбэт конца работы не видно; 2) диал. чир (рыба); 3) диал. ласка (зверёк) # муҥур сүөм расстояние между большим и согнутым средним пальцами (как мера длины).

аат. Дьахтарга төрүүр сааһа ааһар кэмэ, түөрт уон саас. ☉ Завершение детородного возраста, климактерический период (женщины)
Мүһэлгэбин быйыл туоллум. ПЭК СЯЯ
Өлөөнө мүһэлгэ таһынааҕы оҕо этэ. Атыттара бука бары киниттэн улахаттара. В. Иванов
ср. кирг. мүчө ‘достигать года своего рождения по животному циклу’, монг. мүчэлгэ ‘двенадцатилетие, цикл по восточному календарю’

аат., итэҕ.
1. Ойуун эдэр ойууну үөрэтэн, уһуйан бүтэн бэлэскэ силлээн баран этэр тыла. ☉ Слово, которое произносит шаман-учитель после плевка в зев молодому шаману, что означает завершение обучения шаманскому искусству
Эмчит оҕонньор дом оҥорон тугу эрэ ботугураата. Дом ол аата сиэри-туому тутуһан ойуун алҕаан эмтээһинэ. А. Бэрияк
2. Дьоҥҥо туһаайан баҕа санааны этэн баран бүтэрэр, «күлүүс» тыл («үтүө тылым тиийдин» диэн суолталаах). ☉ Ключевое слово, которым закрепляют заветное желание, обращенное к людям (со знач. «пусть доброе слово дойдет»). Алгыс баһа сыаланнын! Дом!!!

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны күүһүрдэн-бэлиэтээн, бу баардыы ыйан биэрэри көрдөрөр. ☉ Служит для подчеркивания высказываемой мысли, указания на появление лица, предмета, которого ожидали, на наступление или завершение действия, о котором говорится в высказывании (ну вот, вот и)
Дьэ бу дойдубар кэлэ сырыттаҕым. Софр. Данилов
Оо, дьэ, бу эн кэлэн, Уолум, сытар эбиккин дуу... С. Зверев
Үөлээннээхтэрбин күн бүгүнүгэр диэри, санаабар, күүтэ, кэтэһэ, сатыы турдаҕым дьэ бу. С. Федотов

I
ый. солб. аат
1. Чугас соҕус баар предмети ыйан көрдөрөр (бу диэннээҕэр ырааҕы, ол диэннээҕэр чугаһы). ☉ Употребляется для указания на предмет, находящийся вблизи кого-чего-л. (дальше, чем при обозначении мест. бу, но ближе, чем при обозначении мест. ол)
«Ити оҕо Никита диэн. Кини аҕата ол олорор», - диэтэ Василий Тимофеев, кэтэҕэриин орон диэки ыйаыйа. Амма Аччыгыйа
Ити куорап кэннигэр арбуһу баттаабакка, кыбыллан олоруҥ! Эрилик Эристиин
Ити тыраахтар өйүүн бу чараҥҥа сиэйэлкэнэн бурдук ыһа кэлиэхтээх. М. Доҕордуурап
Бүгүн ити сарайга баар бурдук быһар массыынаны көрөн, өссө өрөмүөннүөххэ наада. С. Ефремов
2. Тугу, кими эмэ тоһоҕолоон, бэлиэтээн биэрэр. ☉ Употребляется для подчеркивания, усиления значения предмета речи
Тоҕо бу курдугуй, киһи тоҥор, оттон чычып-чаап тоҥмот? Манна ханнык күүс баарый? Мин айылҕаттан ити боппуруоһу ыйытыахпын баҕарабын! Суорун Омоллоон
Хата, ити Иван Степанович баар буолан, сотору тутулуннулар буолбат дуо? С. Ефремов
Ити кэпсэтиини истэн баран Василий Григорьевич Трофимов бэркиһии санаата. И. Данилов
II
аат сыһыан т.
1. Саҥарааччы этиллэр санааны ыйан, чопчулаан бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное подчеркивание высказываемой мысли путем указания (вот)
Оттон ити Дьөгүөрдээн охсуһар буолла дии. Амма Аччыгыйа
Аччыгый уолбут ити улаатта, Айан суола кэҥээн, ыраатта. С. Васильев
Илиилэриттэн сиэттиһэн ити кинилэр иһэллэр. Т. Сметанин
△ Саҥарааччы ыйытыыны этэн, ыйан чопчулаан бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Служит для субъективного подчеркивания, усиления вопроса в вопросительных конструкциях
Тыый, баачыкаа, ити туох диэн ыйыттаҥый? А. Софронов
Ити тоҕо мунаардаҕай? А. Федоров. Киммитий, доҕоор, ити? В. Яковлев
2. Туохтуур сэрэйэр киэбин кытта туттуллан, саҥарааччы быһааран, түмүктээн этиитин күүһүрдэр, көрдөрөр (ити аата). ☉ Употребляясь с глаголами предположительного наклонения, служит для придания высказыванию значения пояснения, заключения либо для усиления этого значения (значит)
Аҕыалай обургу, ити, уу баһа бардаҕа. П. Ойуунускай
Ити, соҕуруу бассабыык этэрээтин кытта сибээскэ бардахтара дии. С. Ефремов
△ Саҥарааччы түмүктээһиннээх санаатын, түмүгүн күүһүрдэр, көрдөрөр (бу). ☉ Употребляется при появлении лица, предмета, которых долго ждали, либо указывает на завершение действия или на наступление ожидаемого момента (вот и)
Көр, учуутал көһүннэҕэ ити. Амма Аччыгыйа
Сэһэргэһии аһылыннаҕа ити. Амма Аччыгыйа
Иккис эрэннэриитин кэстэҕэ ити! В. Яковлев

аат.
1. Аан холуодатын алын өттө, аан боруога. ☉ Дверной порог
Сиидэркэ сэрэнэ-сэрэнэ аан модьоҕотун атыллаата. И. Гоголев
Аан аһыллыбытыгар балаҕан үрдүк модьоҕотун атыллаан параднай мундирын кэппит уонна саабылатын иилиммит хаһаак начаалынньыга киирэн кэллэ. «ХС»
Мин сылабаары көтөҕүөх сирбэр көтөҕөн, соһуох сирбэр соһон, быһа астаһан аан модьоҕотун нэһиилэ туораттым. Тулхадыйбат д.
2. Туох эмэ үрдэлэ, үрдүк бүүрүгэ. ☉ Окаймляющая часть чего-л. в виде выступа, выступ
«Тоҕо, ө лб өп пү н! …… К эбис, тах сыыһыбын», — д и э н [Чүөчээски] ойбон модьоҕотуттан илиитинэн тутуста. Суорун Омоллоон
Ыраах, көҕөрүмтүйэн көстөр өрүс модьоҕо мыраанын кэтэ ҕиттэн этиҥ былыта өрө күү рэн тахсан иһэрэ. Н. Якутскай
Кыһын Алдан өрүһүн модьоҕо хайатыгар бултуу кэлбиттэрэ. «ХС»
3. Көмүлүөк оһох холумтана. ☉ Ше с т о к камелька
Бобо кууһан киллэрэн буор оһох модьоҕотугар бырахта. Саха нар. ыр. II
Модьоҕо иннигэр ийэтэ эмээхсин оҕо этэрбэһин тигэн кыҥастаһар. Суорун Омоллоон
Умуллубут оһох модьоҕото, төһө да үрбүтүҥ иһин, күөдьүйэн кэлиэ суоҕа. Софр. Данилов
Э м э э х с и н модьоҕоҕо ч у г а һ а а н - - ч ох тардан оһоҕостору уокка быраҕаттаан, буһаран боччугунатта. Болот Боотур
4. көсп. «Төрөөбүт-үөскээбит алаһа дьиэм» диэн суолтаҕа. ☉ В значении «от ч ий дом»
Ми н б э й э л э эх б эй эм т ө р ү т модьоҕобор тиийэр буолбуппун, дьонумсэргэм, дьүөгэлэрим ортолоругар олорор, сылдьар дьолломмуппун. «ХС»
Эҕэрдэ эйиэхэ, мин ытык модьоҕом! Чуҥкуйа кэтэһэр, мин доҕор дьоннорум Атыллаан элэппит сирдэрэ. К. Кулиев (тылб.)
5. көсп. Туох эмэ буолар кэмин саҕаланыыта, саҥа кэрдииһэ. ☉ Преддверие, начало, граница чего-л.
Биһиги билигин уус-уран айар тыл үлэтиттэн күүһэталаана суохтар туоруур, туоратыллар кэмнэрин модьоҕотун атыллаан эрэбит. П. Ойуунускай
Эн билигин да дьоллоох киһигин. Букатын кырдьа, б у орайа иликкинэ саҥа олох модьоҕотун атыллаатыҥ. И. Гоголев
6. көсп. Туох эмэ муҥур уһуга; тиийиэхтээх кирбиитэ. ☉ Последняя черта, рубеж; конец, завершение чего-л.
Биһиги сыһыаммыт саамай тиһэх молдьоҕоҕо тиийбитин мин, кэргэннээх эҥин, үөрүйэх киһи буоларым быһыытынан билбитим. Далан
Биһиги поэт Сергей Степанович Васильевтыын …… кыргыһыы сипсиэрдээх буолагар, кини уотунан уһуутуу сытар инники модьоҕотун кэрийэ хааман, этэҥҥэ эргиллэн дойдубутугар кэллибит. Суорун Омоллоон
Капиталистическай дойдуларга биэнсийэҕэ тахсар саас модьоҕото үрдүк. И. Аргунов
ср. уйг. босуҕа, туркм. босага, кирг. босого, каракалп. босого, эвенк. босого ‘порог (в доме)’, бур. можо ‘косяк’ (двери)