с. 1. (по гл. закалить) хатарыы; перен. буһарыы-хатарыы, эрчийии; закаливание организма эти-хааны эрчийии; 2. (по гл. закалиться) хатыы; перен. бупуу-хатыы, эрчиллии.

туохт. Үлэҕэ бус-хат, эрилин, кииллий, хатарҕаа. ☉ Закалиться, физически окрепнуть
Макар уола хара үлэҕэ сылдьан хаҕыһыйан баран, аһаан-сиэн кимиритэрин астына көрөр. Н. Лугинов

туохт., кэпс. Элбэх эриири-мускууру көрсөн, эт-хаан, өй-санаа өттүнэн бөҕөргөө, бус-хат. ☉ Стать физически или нравственно стойким, пройдя через испытания, закалиться
Биһиги хара аччыгыйбытыттан үлэҕэ эриллэн, эппит-хааммыт ытаһатыйбыт дьон буоллахпыт дии. Күндэ

сыһ. Талах курдук. ☉ Подобно иве, как ива
Эйигин көрөөтүн бүгүн мин Үҥкүүһүт биир кыыһы санаатым: Лыах буолан тэлээрэн киирэрин, Талахтыы наскыйар таһаатын, Тэтиҥнии чэпчэки бэйэтин. С. Данилов
♦ Иэмэх талахтыы эрилин — араас үлэҕэ үлэлээн мускулун-эрилин; олох ыарахаттарыгар хатарыллан тулуурдаах, тулуйумтуо буол. ☉ Закалиться, стать выносливым, готовым к трудностям жизни
Онон, сэрии иннинэ, аҥардас аҕыссэттэ сыл иһигэр эҥин-эгэлгэ үлэлэргэ иэмэх талахтыы эриллибитим. Ф. Софронов

д ь ү һ. т у о х т.
1. Уҥ уо ҕ а суох курдук имиллэҥнээн хамсан. ☉ Д вигаться, извиваться так, словно тело без костей
Киһилэрэ бары сүһүөхтэринэн эриллэҥнээн, хоһу тула хааман мускуллан киирэн барда. Э. Соколов
Талаҕа мус куллар Таатта чээл хонуута, Сүрэх пэр кутуллар, Сүлбэтин долгуна. А. Бродников
2. көсп. Туохха эмэ улахан ыарахаттары, эрэйи-муҥу көр, олору аас. ☉ Пройти через серьёзные испытания, закалиться
Үлэҕэ-хамнаска мускуллубут булчут дьон Сэдьүк уонна кини доҕоро Уйбаанча уобарастара сэһэҥҥэ улахан кэрэхсэбиллээхтик ойууланаллар. Н. Якутскай
Олох эрииригэр мускуллубатах ыраас дууһалаах оҕо туох баарын бүтүннүүтүн кырдьыгынан, аһаҕастык кэпсээтэ. Софр. Данилов
Сэрии сылларыгар Маайыс балтын Огдуустуун инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, муҥҥа-таҥҥа мускуллан, олороохтообуттар этэ. Н. Кондаков

туохт.
1. Кууран, чэрдийэ кииллийэн муос курдук кытаат (маһы этэргэ). ☉ Костенеть, становиться твёрдым, как кость (о древесине)
Былыр дьиэ тутуутугар кэрдиллибит муостуйа хаппыт, түөртүү-биэстии сүөм ньуурдаах төҥүргэстэри түөртэлээтэ, с и л и с тэ р и , мутуктары ылҕаата. Болот Боотур
Оол, өһүө муостуйбут баҕанатыгар Кыбыппыттар кураанах испиискэни. С. Тарасов
Оҕонньор муостуй бут мас таҕайын имэрийэн көрө о л о р д о. С. Федотов
2. кэпс. Уһуннук ыалдьан баран өрүттэн биир тэҥ турукка киирбит курдук буол. ☉ Восстановиться, окрепнуть после тя жёлой продолжительной болезни
Сэллигинэн үйэлэрин тухары ыалдьааччылар дии. Кэнникинэн киһи өссө муостуйар диэччилэр. Софр. Данилов
Илья доруобуйата тупсубутун, ыарыыта муос туйбутун кэнниттэн үөрэҕин син биир салҕаабыта. «Кыым»
3. көсп. Кытаанах усулуобуйаҕа эриллэн, тулуурдаах буол, бус-хат. ☉ Стать выносливым, закалиться
Бу үлүгэр бытарҕан тымныыны тулуйар саха муостуйбут сылгыларын үөрдээн иитии проб лемата төһөлөөх наукаҕа сыаналаах түмүктэри …… биэриэ буолуой. В. Протодьяконов
Ньылхан бириискэҕэ сүнньүнэн хоту дойду усулуобуйатыгар муостуйбут дьон үлэлииллэр. «ХС»

туохт.
1. Сыраҕын-күүскүн биэр, улахан муҥу көрүс (хол., күүстээх үлэҕэ, сэриигэ, ыарыыттан). ☉ Страдать, мучиться, маяться
Кини өссө да өргө диэри утуйбакка, илдьирийбит этэ нүөлүйэ, тоһуттубут уҥуоҕа дьаралыйа, мунчаарбыт өйө-санаата эрэйдэнэ сытта. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор] кэпсиир — хамначчыт сылдьан хайдах эрэйдэммитин, сорумуҥу көрбүтүн. Суорун Омоллоон
Манна дьон сирэ суох эрэйдэнэрэ, оттон сир дьоно суоҕуттан ытыыра. Л. Попов
2. Үлэҕэ, олоххо эриллэн, буһан-хатан таҕыс. ☉ Возмужать, закалиться в труде, в житейских трудностях
Ат оҕус көлүллэн үөскүүр, уол оҕо эрэйдэнэн улаатар. И. Сосин
Куоракка хааллахпына, бастаан эрэ эрэйдэниэм, онтон көстөн иһиэ. «Чолбон»
3. Түбүгүр, сүпсүгүр. ☉ Хлопотать, суетиться, не знать покоя, беспокоиться
[Эмээхсин:] Эрэйдэнэн-эрэйдэнэн иитэн бараммыт оҕобутун кэнниттэн көрөн хаалыахпыт буоллаҕа. А. Софронов
Биһиги ханнык эрэ дьаҥ дуу, сөтөл дуу эбитэ буоллар, бачча ыраах сиргэ кэлэн да эрэйдэниэ суох этибит. Н. Якутскай
Дьон тура-олоро сатаан бэркэ эрэйдэннилэр. Тиэтэйэллэрэ даҕаны сүрдээх, тэһийбэттэрэ да бэрт. Н. Лугинов

туохт.
1. Оргуйан эбэтэр уокка сыраллан сииргэ бэлэм буол (ас туһунан). ☉ Свариться, испечься
Чүөчээски үтэһэлээбит этэ буһаатын кытта, чэйдээбитинэн барда. Суорун Омоллоон
Арҕаанан айахтаах ампаар дьиэ, Оһоххо олгуй-чаан оргуйар. Тааттаҕа төрөөбүт улаан биэ Туруктаах чоҥкута бу буһар. Күннүк Уурастыырап
Хойуу да хойуу миин бэрдэ буһан эрэр. Т. Сметанин
2. Үүнэн, ситэн-хотон, хомуйарга, сииргэ бэлэм буол (хол., бурдук, отон о. д. а.). ☉ Созреть, поспеть
Күөттэ Дьөгүөр саһарчы буһан эрэр бурдугар оҕус күрүөһүлээн киирбит. А. Софронов
[Чокуурап:] Ол суорт үүнэрин сүрдээхтик үүнэр эрээри, кыайан буспакка үлүйэн хаалар эбит. С. Ефремов
Садтан дьаабылыка, айва, персик, марабель отоннор буһаннар, арамаат сыта тарҕанар. Н. Якутскай
3. Уокка эбэтэр итиигэ сиэт. ☉ Обвариться, обжечься, получать ожог
Ууттан буспут үүттэн куттанар (өс хоһ.). Ол курдук, тааска быстан, уокка буһан, тымныыга тоҥон туран, оҕолору быыһаабыт уол Луха Луоскун бэйэтэ балыыһаҕа киирэр. Амма Аччыгыйа
Аһыырыгар саха саҥарбат, Арай тэриэлкэ, тиис тыаһыыр, Мииҥҥэ буспат, уҥуохха харбат Сэрэҕин бэркэ сыаналыыр. Дьуон Дьаҥылы
4. Куйаастан, күүскэ үлэлээн, хамсанан эбэтэр олус халыҥнык таҥнан итииргээ, көлөһүн таҕыс, тирит. ☉ Переносить жару, потеть
Эн эмиэ сылайаҕын, ардыгар аччыктыыгын, куйаастан буһаҕын, тымныыттан тоҥоҕун. Т. Сметанин
Тула хараҥа, хаар ытыллар, ыллыыр. Эмиэ оргууй хаамабыт. Тоҥмоппун, хата буһабын. Н. Габышев
5. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн ситхот. ☉ Достичь зрелого возраста, окрепнуть, закалиться
Эн, Федор Попов, Хотой аймаҕар холбоһон, хомсомуол кэккэтин булбутуҥ, — Бу олох кыайыытын барҕардар Бойобуой кыһаҕа буспутуҥ. Күннүк Уурастыырап
Биһиги бурсууй-баай буораҕын, Буулдьатын сиэбиттэр, Бууска, саа уотугар буспуттар, өлбүттэр. Эллэй
6. көсп. Бүтэйдии күҥкүйэн сытый (сииктээх кэбиһиллибит от туһунан). ☉ Сопреть, гнить (о недостаточно высушенном застогованном сене). Сииктээх кэбиһиллибит от буһар. Куһаҕан түстээх оту ардах хотор, оччоҕо от буһар
тюрк. бус, бүс, пис
◊ Иһэ (көхсө, өһөҕө) буһар (үллэр, тымныйар) көр ис
Мин иһим буһан эрэрин биллим. Кини [Карл] туһунан тугу саныырын сирэйигэр этитэлээтим. Доҕордоһуу т. Түөртээх бэдигим Саша үҥсүүлээх киирдэ. Өһөҕө буспут. Ытыы сыспыт. Багдарыын Сүлбэ

I
1.
эрий I диэнтэн бэй., атын. туһ. Былырыын күһүн Халаҥаатта муҥхатыгар көрсүөҕүттэн ыла, санаата өрүү ол дьахтарга эриллэр. Болот Боотур
Эриллэ-эриллэ дьэрэлийэ устар сүүрүктээх, ыраас уулаах Өлүөнэ уутугар өрөҕөлөрүгэр тиийэ киирэн, турунан кэбистилэр. И. Никифоров
Тиэстэ оһох кэннигэр муостаҕа турар, эриллибит эт бу баар. Н. Борисов
Ыалдьыт түрбэлии эриллибит кумааҕыны сиэбиттэн ороон ылан, Курильга уунна. С. Курилов (тылб.)
2. Көнө буолбатах, эрийэ барбыт буол. ☉ Иметь волнообразный изгиб, скручиваться, быть скрученным, витым, виться
Ити аата кини эриллибит соҕотох муостаах саадьаҕай ынаҕын кытта этиһэр. Амма Аччыгыйа
Аһаҕас сиргэ үүммүт хатыҥы куруутун тыал мускуйар буолан, төрдүн сааһа эриллэн хаалар. Суорун Омоллоон
Уот кыһыл төлөнө лиэнтэлии эриллэн, үөрүнньэҥ кыымнарын үөлэс үүтүнэн үрэр. М. Доҕордуурап
Оттон суол субулла эриллэрэ. И. Эртюков
3. көсп. Туох эмэ улахан уустуктары, тургутууну аас, эрилин-мускулун, бус-хат. ☉ Пройти через серьёзные испытания, закалиться
Биһиги аармыйа кытаанах олоҕор эриллибит дьоммут. Амма Аччыгыйа
Кини дуобакка үгүс хатыһыыларга сааһын тухары эриллибит кырдьаҕас оонньооччу этэ. Далан
Тимир уһаарыллан тимир буолар, уол оҕо эриллэн эр бэрдэ буолар. И. Сосин
Кини дьону-сэргэни кытта бодоруспут, үлэҕэхамнаска эриллибит, элбэҕи аахпыт, билбит уол этэ. Т. Находкина
◊ Сүрэҕэ эриллэр — сүрэҕэ мөхсөр, хотуолаары гынар. ☉ [Он] испытывает тошноту (букв. сердце скручивается)
Галя сыыспытын өйдөөн, этин сааһа аһылынна, сүрэҕэ эрилиннэ. И. Попова
Кыыс наһаа элбэх сакалааты сиэн сүрэҕэ эрилиннэ. Күрүлгэн
Эрийэ (эриллэ) хат көр эрий I. Эриллэ хаппыт оҕонньор дьиэ ортотугар өкчөрүс гына түспүт. Ф. Постников
Улахан уолаттар үүт-үкчүлэрэ, эрийэ хаппыт, иҥиир-ситии этилэр. «Чолбон»
II
эрий II диэнтэн бэй., атын
туһ. Кэбис, мэлдьэһэн кэбиһиэхтэрэ, бэйэбэр эриллиэхтэрэ. Болот Боотур
Онон, буруйга эриллэртэн босхолонуом диэн бүк эрэнэн кэбис. И. Гоголев
«Аны илиитин-атаҕын тоһутан, ааранан биһиги эриллэ сылдьыахпыт», — диэбитэ Мүчүк. Р. Баҕатаайыскай
Мин эдэр эрдэхпинэ манныкка майгынныыр дьыалаҕа эриллэ сыһан турардаахпын. ЭКС ТБТ