1. талкылаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Байтаһын ынах, кур оҕус тириитин, талкыламмакка эрэ, куобах тириитин курдук, илиитинэн мускуйан имитэрэ үһү. Күннүк Уурастыырап
   Үөл талахтыы имиллэргэ, Хатан анньыылыы күккүллэргэ, Хаҕыс тириилии талкыланарга, Хас күн ахсын өрө мөхсөргө Ананан, Одунтан оҥорууланан, Киһи оҕото бу сиргэ төрөөтөҕө. И. Баишев
2. Талкылаах буол. ☉ Обзавестись кожемялкой. Саҥа талкыламмыт

аат. Үҥкүүнү толорооччу, үҥкүүнү толорор артыыс. ☉ Танцор, плясун
Уол үҥкүүһүтэ, ырыаһыта, көрө-нара туох да олус буолбут. Саха фольк. Эйигин көрөөтүн бүгүн мин Үҥкүүһүт биир кыыһы санаатым: Лыах буолан тэлээрэн киирэрин, Талахтыы наскыйар таһаатын. С. Данилов
Тыымпыга биир аатырбыт үҥкүүһүт киһи баар. Э. Соколов

аат. Тиийиммэт-түгэммэт буолуу, улахан кыһалҕаҕа ылларыы. ☉ Страдание, лишения, нужда, нищета
Эрэй-кыһалҕа обургу оннооҕор буолуохтары уһуктарын-биилэрин кыларытар баҕайы. Н. Лугинов
Кини [Абаҕыыныскай] төрөппүттэрэ кыра эрдэҕинэ өлөннөр тулаайах оҕо эрэйин-кыһалҕатын көрөн-билэн улааппыта. Софр. Данилов
Болот кытаанахтарга, эрэйгэ-кыһалҕаҕа бэриммэккэ эбии буһан-хатан, сирэлийэ үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Сир үрдүн олоҕун эрэйин-кыһалҕатын кытары эмиэ иэмэх талахтыы эрийсибитинэн барыаҥ. С. Никифоров

I
дьулугураа диэнтэн холб. туһ. Чынаара хайатын ханайар арҕаһыттан эриэннэммит кыһыл саадьаҕай бэрэбинэлэр уонна былырыыҥҥы куолбастар, таҥнары сырсан дьулугураһаллар. М. Доҕордуурап
Сыыры таҥнары кэккэлээн тэбис-тэҥник дьулугураһа үүммүт кынтаспыт хатыҥнары да көрүүй. «ХС»
II
даҕ. Ханан да эҥкилэ суох көбүс-көнө, уп-уһун. ☉ Высокий, безупречно прямой, стройный
Өскөтүн миигин таллараллара буоллар, мин минньигэс минньигэһинэн мичилийбит …… кулуһун оттуу дьулугурас, иирэ талахтыы имигэс, ити пиэрмэ Айыынатын курдук кыыһы талыам этэ. Далан
Күлүктээх уһун дьулугурас тииттэр быыстарынан ыллык суолунан хаамыстыбыт. С. Тарасов
Дьулугурас талахтар үүммүт аллея курдук сирдэрин устун иннибитигэр көстөр күөх хотоолго чугаһаатыбыт. Н. Босиков

1. даҕ. Тэҥ соҕус, араабараа. ☉ Приблизительно равные, почти равные (напр., по возрасту, росту)
   Сэмэнниин иэл-тиэл намыһах уҥуохтаах, хап-харанан сып-сытыытык чаҕылыччы көрбүт эдэр киһи, Васька Иванов, олорор. СДТА
   Атыттар «сүүрэркөтөр үгэммит» диэххэ айылаах иэлтиэл саастаах элэстэммит эдэр дьон. «ХС»
   Атын хамаандалар эмиэ иэлтиэл көрдөрүүлээхтэр. Хайа да хамаанда бастакы бөлөхтөн түспэт иһин дьулуһар. «Кыым»
2. сыһ. суолт. Тэҥ соҕустук, араабараатык, ылбат-биэрбэт. ☉ Почти наравне, почти одинаково
   Хаартылаан, үстэ-түөртэ куотуһан, иирэ талахтыы иэл-тиэл эриспиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
   Ол эрээри оччоҕо Кылбановскай ону этиэ этэ, кини да тымтыктанан көрбүтэ баара дуо, биэтэккэ икки ат иэл-тиэл тахсан эрэллэрин. В. Яковлев

I
аат.
1. Түү, баттах бэйэбэйэтин кытта сыстыһан, иилистэн мөчөхтөспүтэ. ☉ Сбившаяся, свалявшаяся шерсть; спутавшиеся волосы
Бу ат түүтэ тааҕы буолан хаалбыт. ПЭК СЯЯ
Тааҕы буола будьуруччу үүммүт, арбайбыт баттаҕын кырыттарбыта. И. Никифоров
2. Туох эмэ элэйбитэ. ☉ Что-л. старое, потрёпанное, изношенное
Мин кыра эрдэхпиттэн биир тааҕы буолбут полевой суумкалаах, куруутун тиэтэйэ-саарайа, дьаһайса сылдьар киһини өйдүүбүн. Далан
3. түөлбэ. Эргэрбит куобах суорҕан. ☉ Старое, истрёпанное заячье одеяло
Хатыттаар, миигин тааҕыга суулаан бараҥҥыт, дьиэ эркинигэр тахсаҥҥыт ууран кэбиһиҥ! Саха ост. I
Биирөргөстөөх (өргөс муостаах) тайах талахтаан сии-сии иһэр. Бу тайах кэлэн били оҕонньору тааҕылары, талаҕы кытта сиэн кэбиһэр. Саха ост. I
ср. алт. таакы, хак. тааха ‘клочок шерсти’, кирг. даакы ‘весенняя шерсть (ещё не вылинявшая)’
II
сыһ. Туһата суоҕу, хаалары. ☉ Понапрасну, без пользы
Эчикийэ, тааҕы эрэйдэнэн кэллим, дабыдалым силиитин таах ууллардым [диир хаххан]. Суорун Омоллоон
Ээ, тааҕы саҥара турума дуу, үрэх быта үрэххэр бараҥҥын балыктаан сиэ. Күндэ
Тукаам, туоҕуҥ саҥатай, тааҕы баҕаран санааҕын уурума, хаһан сатаан киирээригин [үөрэххэ]. Н. Түгүнүүрэп

1. аат., эргэр.
2. Тиэрбэстии иэҕэн оҥоһуулаах ытарҕа. ☉ Кольцеобразные серьги
   Күн уота көмүс иэмэх аалыытын курдук күлүмнүү тохто турар дойдута [эбит]. ПЭК ОНЛЯ I
   Иилэҕэс көмүс иэмэҕин Икки тэргэн кулгааҕар Илибирэччи иилинэн кэбистэ. П. Ядрихинскай
3. Ытарҕа аллараа өттүгэр ыйана сылдьар уһуллар киэргэл. ☉ Съемные подвески к серьгам
   Тэллэҕэ тэлээрэн, Иэмэҕэ эргичийэн, иэдэһэ килбэчийэн, Тиҥилэҕэ тилигирээн Хаалта үһү кыыс оҕо... Өксөкүлээх Өлөксөй
   Илбиргэстээх сырайдаах, эрийии көмүс иэмэхтээх ытарҕатын иилиммит. С. Зверев
   Маша кыһыл көмүс ытарҕатын иэмэҕэ ыраас иэдэһигэр күлүмнүүр. М. Доҕордуурап
4. Ойуун таҥаһыгар иилиллэр тимир. ☉ Подвески на шаманском костюме.
5. Туох эмэ иэҕиитэ, өҕүлүннэриитэ. ☉ Искривление чего-л., изгиб
   Хайыһар иэмэҕэ.  Киэҥ халлаан, хайыһар иэмэҕин курдук, таҥнары санньылыйан түһүүтүгэр. Саха фольк. Ый иэмэҕэ түүн үөһэ халлааҥҥа Дьиктитик сырдыырын курдук, Ол очуос ыраах акыйааҥҥа Көмүс чыпчааллара сырдык. Таллан Бүрэ
6. даҕ. суолт. Имиллэҕэс, чэпчэкитик иэҕиллэр, өҕүллэр. ☉ Легко гнущийся, податливый
   Иэмэх мас. Иэмэх талах.  [Тыал] Хатыҥ иэмэх таһаатын Күүһүнэн кууһа сатыыр, Көмүскэнэр лабаатын Кум-хам тутан бүк баттыыр. С. Данилов
   Иэмэх солко Симэх окко Ыҥырыалар Ылластылар. И. Эртюков
   ♦ Иэмэх <талах> курдук эрийсэллэр (иэхсэллэр) - унньуктаахтык тэбис-тэҥҥэ, ылбат-биэрбэт киирсэллэр (хол., тустууга). ☉ Упорно бороться, состязаться совершенно на равных, наравне с кем-чем-л. «Һоо! Үлүгэрим эбит..
   Иэмэх талах курдук эрийсиэм хааллаҕа... П. Ойуунускай
   Түптэ бурҕаллыар диэри Түһэн кэбистэҕэ, Иэмэх талах курдук Иэхсибитинэн бардылар. П. Ойуунускай
   Хайалара кыайара биллибэт, иэмэх талах курдук тэҥҥэ эрийсэллэр. И. Федосеев
   Тустуу саалатыгар тэниччи тардыллыбыт икки көбүөргэ кыракый уолаттар тустан иэмэх курдук эрийсэллэр. «ББ»
   Иэмэх талахтыы (мастыы) эрийсэллэр көр иэмэх <талах> курдук эрийсэллэр (иэхсэллэр). Кинилэр аан дойду ааттаахтарын хабыр хапсыһыыларын, иэмэх мастыы эрийсиилэрин бэркэ сыныйан көрбүттэрэ. И. Федосеев
   Биһиги саамай күүстээхпит Федор Павлов учууталбытын кытта киирсэн, иэмэх мастыы эриһэрин тыыммакка да олорон кэтэһэрбит. «Кыым»
   ср. др.-тюрк. егмэ 'арка, свод дома'

туохт.
1. Туох эмэ хоччорхойу, хаппыты сымнатаары илдьи сыс, мэһий, имит. ☉ Толочь, мять, разминать что-л. жёсткое, твёрдое
Ону истэ-истэ кырдьаҕас эмээхситтэр, таба хаппыт силгэтин ыстаан мүлүктүү-мүлүктүү тириини эллииллэр. Н. Якутскай
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Куҥ эти сууйан, силгэтин ылҕаан, кыра гына кырбастаан баран, ас өтүйэтинэн эллииллэр, ол кэнниттэн лапса курдук гына кырбыыллар. Дьиэ к.
2. Маһы суор, чочуй, таҥастаа. ☉ Обработать дерево, выстрогать нужную форму
Сэргэни Ырыа Ылдьаа үс төгүрүк сылы быһа таҥастаан, эллээн чочуйбута. Н. Лугинов
Хаптаһыҥҥа сырылаан, Хабырынар устуруус: Кыҥаан эллиир дьуххалаан, Кылбарытар мындыр уус. Р. Баҕатаайыскай
Урукку курдук тутууну аҥаардас сүгэнэн эллээн суоруу уурайда. Тутуу үлэтигэр тиэхиньикэ күүһэ туттуллар буолла. «Кыым»
3. Тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ударами молота придавать раскалённому докрасна металлу какой-л. вид, ковать
Элбэх да тимири Оҕонньор эллээтэ, Үс түүннээх үлэтин Түмүгэ кэллэ дьэ. Эллэй
Онон сиикэй соҕус тимири эллээн, таптайан охсуллар. ПАЕ ЭАБ
Таһыттан киллэрбит тимирдэрин кыһа бэлэһиттэн туртаччы кытардан таһааран, холбуу эллээн батырҕатта. С. Васильев
4. көсп. Олох араас ыарахаттарыгар мускуллан бус-хат, кииллий, ыарахаттары эрдээхтик туораа. ☉ Становиться нравственно крепким, стойким, выносливым, закаливаться, мужественно переносить испытания
Кини эн курдук эмиэ Долгуйбат тоҥ туруктаах буоллун, Этиҥ, чаҕылҕан, силлиэ Эллээн кииллиппит эттэннин! П. Тобуруокап
Эрэй-муҥ эллээбэтэх, олус көнө сүрүннээх киһи тосторо түргэн быһыылаах. Э. Соколов
Олох барахсан үөһүгэр уктан, уһааран, Өлбөт үөстээн, имитэн эллээбитэ, Оҕо сааска үлүскэн үлэ, суткураан Инчэҕэй талахтыы эрийэн эрчийбитэ. «Чолбон»
♦ Эмньигин эллээ — иннин ыл диэн курдук (көр илин I)
[Күн Толомон Ньургустай оҕобут] Биһиги тойон иччибитин хаҥылын сыһытан, эмньигин эллээн, дохсунун солбонутан, эргичийэн кэлэр күҥҥэр уол оҕонон уруйдуох этибит. ПЭК ОНЛЯ III
[Кулун Куллустуур:] Күн Толомон Ньургустай удаҕан, Мин диэтэх киһини Бигэ үүдэһиммин айгыратан, Эмньикпин эллээн туран Эр гынаары Эргитэн аҕалбыта баара. ТТИГ КХКК
ср. тур. елле ‘касаться руками, трогать; щупать’, тюрк. эл, чув. ал ‘рука’, монг. элдэх ‘выделывать (кожу); раскатывать (тесто)’, бур. элдэхэ ‘мять; возделать (землю)’

1. эрий I диэнтэн холб. туһ. Күөл мэндээркэй иэнигэр эрэһэ талааннара бэйэ-бэйэлэригэр эрийсэн, өрүтэ түллэҥнэстилэр. И. Сосин
   Манна чысхаан тыаллар илэ эрийсэллэр. М. Тимофеев
   Трунов саахта хонтуоратыгар төлөпүөнүнэн кими эрэ кытта эрийсэ олордо. «ХС»
2. көр эрис
3. Икки оҕонньор саастарын тухары олох кыһарҕаныныын бэркэ эрийсэн, чугас доҕордуу буолтара. Н. Лугинов
   Уопсайга Уоланнаах Быкаанап куолуларынан саахыматтаан эрийсэ олороллоро. Далан
   Халла Элэмэһин [ат] биһигиннээҕэр эн ордук билэн эрдэҕиҥ, эрийсээ инибит. И. Федотов. Борис, Маайысчаан биир саамай эппиэттээх сиргэ ананна, сүрдээх кыыс, дьэ эрийсиэҕэ. «ХС»
4. кэпс. Быыһа суох түбүгүр, кими, тугу эмэ кытта өрө мөҕүс (хол., кимниин эмэ бодьуустас). ☉ Быть постоянно занятым чем-л., хлопотать, вертеться, возиться с кем-чем-л.
   Мин даҕаны күнү быһа оҕолору кытта эрийсэн, сылайан кэлэбин. Далан
   Үлэтэ саныыр курдук чэпчэкитэ суох, күннүктээн кыра дьону кытта ылахтаһар, эрийсэр манан аххан буолбат эбит. Р. Кулаковскай
   Бадарааннаах суолга матасыыкылы кытта күнү быһа эрийсэр сыанан аҕаабат. П. Егоров
5. көсп., кэпс. Кими эмэ кытта (эр киһи дьахтардыын, дьахтар эр киһилиин) эйэргэһэ сатаа, иҥээҥнэс, оонньос. ☉ Стараться сблизиться с кем-л., добиваться взаимности (в чувствах), заигрывать (с женщиной, мужчиной)
   Дусялаах …… күлсүү-салсыы мааны, олох саҥа эрийсэ сылдьар уоллаах кыыс курдуктар. Н. Босиков
   Биир сааһырбыт киһи эрийсэр, дьахтар духуутун куттакутта кэлэ турар. У. Нуолур
   Сонялыын элбэх уол эрийсэ сатыыллара, ол быыһыгар аҕа саастаах дьон да харахтарын хатыыллара. Күрүлгэн
   ♦ Иэмэх <талах> курдук эрийсэллэр (иэхсэллэр) көр иэмэх
   Боксуордар тэбис тэҥҥэ иэмэх курдук эрийсэллэр. Н. Лугинов
   Роман Дмитриев Иран бөҕөһүн кытта …… иэмэх талах курдук тэҥҥэ эрийсэллэр. Е. Неймохов
   Иэмэх талахтыы <мастыы> эрийсэллэр — иэмэх <талах> курдук эрийсэллэр (иэхсэллэр) диэн курдук (көр иэмэх). Кинилэр аан дойду ааттаахтарын хабыр хапсыһыыларын, иэмэх мастыы эрийсэллэрин бэркэ сыныйан көрбүттэрэ. И. Федосеев
   Бу сырыыга кыра ыйааһыҥҥа сүрүннээн эмиэ кэриэйдэрбитин кытта иэмэх мастыы эрийистибит. «Чолбон»
   Иэн иҥиирин курдук эрийсэр көр иҥиир. Эйигин кытта иэн иҥиирин курдук эрийсэр, мас хайдыбытын курдук туруулаһар оҕо көстүбүт. Н. Неустроев
   Күрэхтэһээччилэр тэҥ соҕус күүстээхтэр эбит, икки өттүттэн иэн иҥиирин курдук эрийсэллэр. «Сахаада»

туохт.
1. Туох эрэ туһугар дьаныһан туран сыралас, киирсис. ☉ Упорствовать, усердствовать, прилагая усилия в чём-л. (напр., в учении)
Кини үөрэнэн эриһэн эрэр. П. Аввакумов
Ханнык баҕарар үлэ элбэхтик эристэххинэ, сүүрдэххинэ-көттөххүнэ үтүө түмүктэнэр. «ХС»
АЯМ диэн тылга хотугу тыйыс айылҕаны кытта эриһэр, тоҥмут ыстаал ыллыгы кытта өрө тустар уолаттар тыыннара иһиллэргэ дылы. «ЭК»
Иван Игнатьевич үлэлээбитин тухары тиэхиньикэни кытта эриспит …… боростуой саха киһитэ. ДАГ ККК
△ Кими, тугу эмэ кытта өр бодьуустас. ☉ Упорно, настойчиво возиться с кем-чем-л., добиваясь чего-л.
Киһи ол курдук балачча өр эриһэн, эһэтин оҕотун туппут, куулга уган кэбиспит. Н. Заболоцкай
Ол уол ийэлээх аҕабын буукубаны ааҕарга, суруйарга үөрэтэн эриспиттээҕэ. П. Аввакумов
Байыкка баатын кытта бэрт өр эриһэн, астаһан, нэһииччэ хоҥнордо. «Чолбон»
Өр эриһэммин, син Күөх Боллох оҕонньортон бэриһиннэрэр буоллум ээ. АИА-А КБ
2. Кими эмэ кытта иэл-тиэл киирис, күрэхтэс, тулуспахтаа. ☉ Бороться, тягаться, состязаться с кем-л., оказывая достойное сопротивление
Арай бэйэтин кытта эмиэ биир саастыылааҕа Көөкөй Бүөтүр балай эмэ эриһэ, барсымахтыы сатыыр. В. Протодьяконов
«Эр бэрдэ эриһэр инигин», — Егор Алексеевич үтэн-анньан көрдө. СЮ ЫБ
Биһиги оҕолорбут саамай эриһиэхтээх уһун дистанцияларыгар ыалдьыттарбыт бириистээх миэстэлэри үллэһиннилэр. «Чолбон»
3
эрийис 4 диэн курдук. Дашалыын бүгүн эмиэ эристим, ол эрээри хоспор ыҥырбатым. Н. Габышев
Иллэҥсийэ эрэ түстэрбит, Коля куорат кыргыттарын кытта эриспитин кэпсээн күллэрэр. Н. Заболоцкай
♦ Иэмэх талах курдук эрис — иэмэх талахтыы (мастыы) эрийсэллэр диэн курдук (көр иэмэх)
Хаартылаан үстэтүөртэ куотуһан, иэмэх талах курдук иэл-тиэл эриспиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Икки холкуос сороҕор куоттаран, сороҕор куотан куоталаспыттара, иэмэх талах курдук эриспиттэрэ. НД ДК
Иэн иҥиирин курдук эрис көр иэн I. Бөҕөстөр хардары-таары атаакаластылар, иэн иҥиирин курдук тэҥҥэ эристилэр. И. Данилов
Уолаттар ханнык баҕарар үлэҕэ илин-кэлин түсүһэн, иэн иҥиирин курдук эриһэллэрэ. «ХС»