дьүһ. туохт. Соһуйан-өмүрэн эбэтэр омуннанан эһиэлэнэр курдук туттан-хаптан күөдьүйэн саҥар, хаһыытаа, ытаа. ☉ Горячо, возбуждённо заговорить, закричать, заплакать, сопровождая эмоции резкими движениями (напр., от неожиданности, испуга). Дьэбдьиэ эмиэ икки тарбаҕын төбөтүнэн [табаҕы] кытаахтаан оҕонньор ытыһын ортотугар уураат, өйдөнө охсон, өрө татынньахтыы түһэр: «Хайа, иккиһин биэрдим дуу, аҕал бэттэх!» Амма Аччыгыйа
Балаҕаммар тахсыбытым, ороммор төрөөбүтүнэн кус сыгынньах кыһыл оҕо өрө татынньахтыы сытар эбит. Болот Боотур
Илька …… Луканы самыыга сырбатта: «Айа-уу-уу!» — Луха өрө татынньахтыы түстэ. «Чолбон»

туохт.
1. Үгүрүө курдук, үгүрүө саҥатыгар маарынныырдык саҥар. ☉ Кричать куликом, ухать, как бекас
Куобах кыырда диэн ааттанар модьу атах, киэһэни быһа үгүрүөлээнүгүрүөлээн баран, тотон, эмиэ күлэнсалан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон
Онтон арай ыҥырар тыастара Ыҥырыалыы ыйылаата, Үөгүлүүр саҥалара Үгүрүөлүү үһүүрдэ. С. Зверев
2. Эмискэ, тэһэ баран улаханнык хаһыытаа, үөгүлээ. ☉ Пронзительно вскрикнуть, закричать, завопить
«Өлөр-тиллэр күн буолла, соргулаах соноҕосчоонуом, дьэ, хайдах этиҥиний?» — диэн үгүрүөлүү түһэн баран, үс салаалаах кымньыыбынан үс төгүл үрүт-үрдүгэр куһуйан биэрдим. Далан
Былыргы сахалар дьон-сэргэ улуу тускулун түстүүллэригэр үс төгүл үгүрүөлээн «Уруй! Уруй! Уруй!» дииллэрэ үһү. П. Аввакумов
Дуораан сарылаабытынан тиэрэ баран түспүт. Анараа дьон үөрэн үгүрүөлүү түспүттэр. Сэһэн Дьэрэмэй

I
сыһ. Хайдан икки аҥыы арахсан; икки аҥыы араара. ☉ Надвое, на две части; пополам (напр., развалиться)
Таас икки аҥыы дьэллэс гынан, ыыра баран аһыллан хаалар. Суорун Омоллоон
Халҕан ыыра ыстанан хаалла. Эрилик Эристиин
Дойо уола бүтэй баҕанатын үөһээ үүтүгэр илиитин уган баран, ыыра тардан кэбиспит. А. Бродников
♦ Ыыра бар — эмискэ тэһэ баран, улаханнык ыһыытаа, саҥар, ыллаа. ☉ Внезапно громко заговорить, закричать, запеть
Биэрэ кыысчаан хаһыытаан ыыра барар уонна уоһун сыыһын үмүрүтэн, эргиччи көрөр. С. Маисов
Мин испэр оҕонньорум тоҕо итинник кэпсээн ыыра бардаҕай диэн сэмэлии олорорум. Күрүлгэн
Ырыаһыт буолар баҕа санаам батарбакка, кыстык балаҕаммар тиийэн, ыллаан ыыра бардым. «Чолбон». Ыыра сытый сөбүлээб. — кими, тугу эмэ олох сөбүлээбэти, ылымматы биллэрэр этии. ☉ Выражает неодобрение кого-чего-л.
Ыраахтааҕыгыт ыыра сытыйдын, сокуоҥҥут сууралыннын! Амма Аччыгыйа
Мин күөгэйэр күммэр сылдьаммын, биирдэ ыалга хоно сытан, ыллаан ыыра сытыйбыттааҕым. Болот Боотур
Ол туох айылааҕа ыалдьан ыыра сытыйар, нохоо? В. Гаврильева
◊ Ыыра баттыыр хаамыы кэпс. — лаппа киэҥ атыл саҕа уста кээмэйэ. ☉ Якутская народная мера длины, равная расстоянию широкого шага
Буут сирэ диэн ааттаан, иккилии ыыра баттыыр хаамыынан түөрт уон саһаан усталаах тыаны мээрэйдээн солоторго кэпсэппитэ. Күннүк Уурастыырап
Саам хайдах тэбэрин билээрибин, сүүс ыыра баттыыр хаамыылаах сиргэ сыал туруоран бараммын, ытан хабылыннарбытым. Р. Кулаковскай
Сэмэн икки сүүс ыыра баттыыр хаамыы сиргэ уоннаах хаартыны туруоран баран, хараҕын аахтара түһэрбит этэ. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. йар, ер, чар ‘раскалывать, рассекать’
II
сыһ. сыһыан т. Этэр санааны араас дэгэттээн күүһүрдүүнү көрдөрөр (ончу, отой). ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли (абсолютно, совершенно)
Кини Туһаахаптыын уруурҕаһар туһунан өйүгэр ыыра оҕустарбат этэ. Софр. Данилов
[Баишев:] Ханна да барыам суоҕа, кими да ыыра биэриэм суоҕа! В. Яковлев
Сирин, күн ыраахтааҕыга да үҥпүккүт иһин, бэрдэриэ суоҕа диэн ыыра эрэнэбин. М. Доҕордуурап