туохт. Олус чуумпур, тыаһа-ууһа суох буол. ☉ Замирать, затихать
Ордук чуумпу ньимилийэр Бу түүн, бу бытаан мүнүүтэҕэ. И. Эртюков

дьүһ. туохт. Туохтан эмэ өмүттэн эбэтэр соһуйан айаххын атан, таалан туран хаал. ☉ От неожиданности, испуга замирать, цепенеть с раскрытым ртом
Баалкы Баһылай илиитин өрө уунар, Миитэрэпээн тойон аппаллан турар. Л. Габышев

несов. 1. (превращаться в лёд) мууһур, муус буол; вода начинает леденеть уу мууһуран эрэр; 2. (замерзать, коченеть) муус буол, бөҕүөр; руки леденеют илиилэрим бөҕүөрдүлэр; 3. перен. (замирать от страха и т. п.) таалан хаал, дөйүөрэн хаал; леденеть от ужаса кутталгыттан таалан хаал; # кровь леденеет в жилах этим салаһар.

туохт.
1. Чуумпуран, налыйан тур. ☉ Затихать, успокаиваться, замирать (о природе)
Хаарыаннаах үчүгэй хампалаах нуоҕайдаах, Хатыҥ мас лабаата наскыйда. Күннүк Уурастыырап
Намылыйан, наскыйан түһэн үчүгэйкээн да сарсыарда. Эчи, чэгиэнин, ч э б д и г и н. Н. Лугинов
Күн чаҕыл сардаҥалара уу чумпу нууралга наскыйбыт сэбирдэхтэри, мутукчалары күлүмүрдээн көстөр лаах өҥүнэн кылабачыта сотоллор. П. Аввакумов
2. Бытааннык, биир тэҥник, оргууй аҕай хамсан. ☉ Двигаться тихо, мягко, плавно
Кыыс уолга утары хааман наскыйан тиийэн көрдөһөн эттэ. Саха фольк. Кыталык кыылларым ыллаабыт, Кылбархай кырдаллаах алааһын, наскыйа, лаглайа хамсаабыт Наҥнархай хатыҥнаах чараҥын. Күннүк Уурастыырап
Сайыҥҥы дорҕооннор холкулар, астыктар, Оһоҕостоох толуу дьахтар Улуутук наскыйа хаамарын санатал лар. И. Гоголев

туохт.
1. Ууҥ кэлэн утуйуоххун баҕар; хараҕыҥ сабыллан, тоҥхоҥнуу олор. ☉ Хотеть спать, дремать; клевать носом
Сорохтор …… төбөлөрүн өйөөн утуктаан куоҕалдьыһа олороллор, сорохтор оргууй кэпсэтэллэр. Амма Аччыгыйа
Сэмэнчик, тото балык сиэт, сылайбыта бэрт буолан, утуктаан барар. Н. Якутскай
Маппый оҕонньор …… сонун быарыгар туттан олорон, утуктаан хоҥкулдьуйар. Эрилик Эристиин
Дэлби сылайбыт кыыс муннук остуол таһыгар утуктуу олордо. Н. Павлов
2. көсп. Тыаһа-ууһа суох буол, чуумпур, иһий. ☉ Затихать, замирать
Уйгуурбат уу чуумпу хоонньугар Дьокуускай утуктуу бигэнэр, Барык түүн суорҕаннаан үллүйэр, Аһаҕас түннүгү уҥуордаан, Нап-наҕыл, сөп-сөрүүн тыал биллэр. Күннүк Уурастыырап
Эрбии сырылас тыаһа, дьон күлэр-үөрэр саҥата түмсэн, утуктуу сыппыт Лоҥкууданы уйгуурта. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Улугурбут, утуктаабыт көрүҥнэн. ☉ Иметь вялый, сонный вид
Хас да нэдиэлэ ол курдук уйуһуйбуттук үлэлээн иһэн, Аянитов биир сарсыарда хайдах эрэ аҥаарыйан уһуктубута. Софр. Данилов
[Мунньахха олорооччулар] ким да кими да истибэт, бары тус бэйэлэрин ис санааларыгар аҥаарыйан олорор курдуктар. Н. Лугинов
Бууйунай көрүҥэр ыт аҥаарыйан хаалар, аһыттан, сороҕор ууттан эмиэ аккаастанар. СЫаКЫ
2. Талбааран, дөйөн хаал (туохтан эрэ үөрэн, соһуйан). ☉ Цепенеть, замирать (от внезапной радости, испуга)
Өлөксөй соһуйда, Кэннинэн чугуйда, Тэпсэҥнээтэ, аҥаарыйда, Хараҕа тунаарыйда. С. Васильев
Кини дьолуттан дөйөн, аҥаарыйбыт курдук турар. Н. Якутскай
3. фольк., поэт. Ситэн-хотон үүн, улаат (саҥардыы долгулдьуйар буолан эрэр от эбэтэр бурдук туһунан); силигилии чэлгий, көҕөр. ☉ Достигнуть предела роста (о траве или колосьях на поле, начинающих качаться, колыхаться); буйно цвести, зеленеть
Үҥкүүлээбит сирбитигэр Үкэр үүнэн долгуйуо, Аһыакайдыыр сирбитигэр Ача күөх аҥаарыйыа. С. Васильев
Ача оттоох Алаас сыһыы аатын эрэ Аҥна сытта. Аҥаатмуҥаат аҥаарыйда. Күннүк Уурастыырап
♦ Уутугар аҥаарыйар — утуйа сытан эбэтэр ситэ уһуктубакка, тугу оҥорорун, саҥарарын өйдөөбөт. ☉ Он еще не совсем отошел ото сна
Биирдэ нуктуох курдук буолан эрдэҕинэ, аны атаҕар сытар кыыһа Ылдьааныска, уутугар аҥаарыйан, атаҕынан бүөргэ тэбиэлээн уһугуннарда. Болот Боотур
Уутугар аҥаарыйа сылдьар уол үрүт үөһэ ботугураамахтаабыта. В. Гаврильева
Ханна эрэ ньирэй ыҥыранна, ханна эрэ хуутар уһугар ыттар үрдүлэр, таһынааҕы ыалларыгар бириэмэтин булкуйан, уутугар аҥаарыйан бөтүүк хаһыытаата. М. Шолохов (тылб.)
ср. тюрк. аҥкар, аҥыр, аҥҕыр ‘дремать, вздремнуть’

туохт.
1. Үөһэттэн аллара сыыйа түс, аллара диэки сыҕарый. ☉ Снижаться, опускаться, садиться, заходить на посадку
[Кустар] оол-ол, хаарынан бүрүллэн субуруһан турар хайалар кэтэхтэриттэн мүччү түһээт, а л л а р а намтаабытынан бардылар. Н. Заболоцкай
Хантан эрэ хойутаабыт сөмөлүөт кыһыл, күөх, үрүҥ үс хараҕынан имнэнэн, намтыы турда. Н. Габышев
Бэс ыйынааҕы сырдык ыраас күн кытара кыыһан, намтаан, киирэн эрэр. А. Сыромятникова
2. Урукку таһымҥыттан түс, аччаа, көҕүрээ. ☉ Уменьшаться, понижаться, опускаться (о величине, объёме, количестве чего-л.)
Өрүс уута намтаабыт.  Ампаар буора халыҥ эбит, сотору уу ылан, хаптайан, намтаан хаалбыт. Н. Заболоцкай
Туундараҕа тыал үстүү хонугунан быысаһааччы. Үс хонукка бүппэтэҕинэ алта хонукка, онтон онно тохтооботоҕуна тохсуһугар намтыыр буолара. «ХС»
Төһөлөөх даҕаны талааннаах киһи бэйэтин үлэтин таптаабат буоллаҕына, оҥоруохтаах ситиһиитэ ула ханнык намтыыр. ОАП ОТХ
3. кэпс. Намыраа, уҕарый, мөлтөө (хол., тыас-уус). ☉ Стихать, смолкать, замирать (напр., о шуме)
Дьон күүгээнэ улам намтаан, олорон-туран сааһыланан истилэр. Амма Аччыгыйа
Ынахтар маҥыраһыылара уонна ыанньыксыт дьахталлар айдааннара намтаан хаалла. Эрилик Эристиин
4. кэпс. Дуоһунаскыттан аллара түс, дуоһунаскыттан кыччаа. ☉ Быть пониженным в должности
Ол эрээри Егоровыҥ хаһан да намтаабат, биир тэҥ дуоһунастарга көһөн иһэр. Н. Лугинов
Кини [поэт] эдэригэр бэркэ аатырбыта, үрдүк дуоһунастарга да сылдьыбыттааҕа, арыт намтаабыт, улдьаарбыт даҕаны сыллардааҕа. Н. Габышев
Львов биирдэ сыбаанньата намтыы сылдьыбытын билэрэ. К. Симонов (тылб.)
ср. бур. намдаха ‘утихнуть’, монг. намсах ‘понижаться’, навтайх ‘нагибаться, наклоняться, делаться низким’, тув. намдаар ‘утихнуть’

дьүһ. туохт.
1. Уоскун иһирдьэ хомунан, сыһыары тут. ☉ Смыкать, плотно сжимать губы
Аанчык тэтэркэй толуу уостарын хам ньимийэн биллэр-биллибэттик мичээрдээтэ. Амма Аччыгыйа
Айаҕын ньимийэн, хараҕын быһа симэн, таалан ылла. И. Данилов. Огдооччуйа төрүт да ньимийэ сылдьар уостарын эбии быһа ытыран, хара бараан сирэйэ тугу эрэ толкуйдаабыттыы, дьэбин уоһуйбут этэ. Н. Заболоцкай
2. кэпс. Саҥата суох сырыт, саҥарбат буолан хаал. ☉ Замолчать, стать молчаливым, ходить молча, словно в рот воды набрал
Харытыана аны уруккута буолбатах, төһө да саҥата суох ньимийэн сырыттар, син ону-маны өйдүүр буолбута. П. Ойуунускай
Маппый урут үгүөрүтүк бултуйдаҕына тылга тииһэр бэйэтэ, ууну омурдубуттуу ньимийбитэ. П. Аввакумов
Баччааҥҥа диэри саҥата суох өһөхтөөҕүнэн түҥнэри көрөн ньимийэн олорбут, кыырыктыйбыт баттахтаах, толуу көрүҥнээх киһи хойуу куолаһынан көөҕүнээтэ. П. Филиппов
△ Иһийэн ах бар, чуумпур (хол., айылҕаны этэргэ). ☉ Затихать, стихать, замирать (о природе)
Сис Күөлэ тугу эрэ кистээн ньимийбит, долгуннурбат. А. Софронов. Үүйэлээх Симоны ньимийэн турар түҥ тыаны ортотунан оонньуу-күлэ устар Күндэли үрэх күүтэр. Л. Попов
Суох, туох да иһиллибэт, бары барыта ах барда, ньимийдэ. А. Сыромятникова
3. көсп. Бүк, сас (киһи туһунан). ☉ Укрываться, прятаться (о человеке)
Уоһукчаан кэлин, сэрии ааспытын кэннэ холкуоска киирэр уонна онно саһан, ньимийэн сылдьан куорҕаллыыр үлэни ыытар. Күннүк Уурастыырап
ср. монг. жимийх ‘сжимать, поджимать губы’, казах. жымыю ‘сжиматься’, жымы ‘притихнуть, умолкнуть’, алт. тымы ‘хранить полное молчание, молчать; притихнуть, успокоиться, затихать’

туохт.
1. Мөлтөө-ахсаа, сылай, нукаай курдук буол (хол., уһун айантан). ☉ Становиться слабым, бессильным, утомляться, уставать (напр., из-за долгой езды)
Туга да соччо улаханнык ыалдьыбат эрээри, этэ-сиинэ мэлдьи улугура сылдьар, сэниэтэ суох. Н. Лугинов
Үс көһү хааман кэлбит киһи, суолу булаат, санаата налыйан, сылайбытын дьэ биллэ, сүһүөхтэрэ улугуран дьаралыйа күүрдүлэр. Тумарча
Уһун айантан улугурбут уолаттар сэргэхсийэ түспүттэрэ. И. Данилов
Күнү быһа кураанах сытан улугура быһыытыйбыт Андагы сэргэхсийэ түстэ. Н. Босиков
2. көсп. Тугу да кэрэхсээбэт, сэҥээрбэт, барытыттан салгыбыт курдук буол. ☉ Быть апатичным, безучастным, равнодушным (напр., от однообразия, бездействия)
Урукку өттүгэр улахан хамсааһыннаах үлэ ыытыллыбатах буолан, дьон улугуран хаалбыт. С. Никифоров
Үлэһит сэбиэскэй норуот бүттүүнэ улугурбатаҕа, най барбатаҕа, хоро таспатаҕа, уопсай баайга чомполоммотоҕо курдук этэ дии! В. Титов
3. көсп. Чуумпуран, иһийэн хаал (айылҕаны этэргэ). ☉ Застывать в тишине, замирать (о природе)
[Сааскы күн] улугурбут от-мас сайа тыынан уһуктарыттан уһун үйэлэргэ дьэбидийэ таастыйбыкка тиийэ тириэрэн, улам-улам күөрэйдэр күөрэйдэ. Е. Неймохов
Сүгэ-эрбии тыаһа үйэ тухары улугуран турбут айылҕаны уһугуннарбыта. «ХС»
△ Утуйбут курдук турукка киир (кыылы, көтөрү этэргэ). ☉ Впадать в состояние спячки (о животных, птицах)
Биир тиит чыпчаалыгар туох эрэ көтөр хамсаабакка улугуран олорор. Н. Заболоцкай
Табалар улугурбуттара — күнүһүн күн уотугар сыламнаан сытан тахсаллара, оттон түүнүн аһыыллара. С. Курилов (тылб.)

I
туохт.
1. Тыала чуумпуран, бүтэйдии итийэн, салгына суох наскыйан хаал (күнү-дьылы этэргэ). ☉ Затихать, замирать, становиться душным (о погоде)
Эбэлэрэ кинилэр [Манчаарылаах] дьоллоругар харааннаан, чуумпуран сытар. Онон этэҥҥэ туораатылар. И. Гоголев
Наһаа харааннаата. Ардах кэлээри гынна дуу, хайа үөдэн! — Уҥуох-тирии буолуммат. Р. Кулаковскай
Сарсыарда эрдэттэн харааннаан, бырдаҕа эбии сэтэрбитэ. Н. Заболоцкай
«Халлаан харааннаата, ол иһин хойдор», — Маарыйа биһиги, кыргыттар, кэпсэтиибитигэр кыттар. С. Маисов
2. Олус элбээ, үксээ, хойун (ахсаан өттүнэн). ☉ Увеличиваться, умножаться, возрастать (в количестве)
[Бырдах] сотору хараанныа. — Ол «хараанныыр» диэн тугуй? — Наһаа үксүөҕэ. Ону «хараанныыр» диэн ааттыыллар. Н. Босиков
Кус үөрэ харааннаан сааһыт аттыгар Сай былыттыы саба халыйар. М. Ефимов
Көмүскэ көнөөрү, эмискэ байаары Бу манна [Алдаҥҥа] эҥин дьон харааннаан мустара. ОТ ХД
II
туохт.
1. Кими эмэ көр-иһит, бүөбэйдээ. ☉ Заботиться о ком-л., уделять внимание кому-л., опекать кого-л.
Кэргэнин таптыыра-хараанныыра, эҥин-эгэлгэни кэһиилэнэн кэлэрэ. Наар кыыс оҕону ыралыыра. Н. Лугинов
Киниэхэ [Мэник Мэнигийээҥҥэ] баара уйан, Аһынар, хараанныыр баҕа. Баал Хабырыыс
2. Кими-тугу эмэ харыстаа, көмүскээ, араҥаччылаа. ☉ Оберегать, защищать, охранять кого-что-л.
Олоҥхоҕо Айыы Умсуур удаҕан сэттэ салаалаах кымньыыта айыы дьонун хараанныыр, үтүө кымньыы бар дьону көмүскүүр аналлаах. Күн Дьирибинэ
Сардаана үөрэнэ сылдьан, Дьөгүөссэ тапталын кистэлэҥҥэ саһыарбыта Хаһыҥы тулуйбат сибэккилии харыһыйан харааннаабыта. В. Протодьяконов
Лена сүнньүгэр дэриэбинэлэргэ кыра-кыра этэрээтинэн олорон тэлэгирээп лииньийэтин маныахтааҕа уонна борохуоттарга наадалаах маһы соҕотуопкалыыр дьону хараанньыахтааҕа. «ХС»