заплата # самалык ой= диал. быстро и легко бегать; самалык уопсар = диал. не отставать от кого-л. в беге, идти вровень с кем-л.

1) починка, ремонт; бүтэй абыраҕар сылдьар он занят починкой изгороди; таҥас абыраҕы таптыыр посл. одежда любит починку; 2) заплата, заплатка; абырахта уур = наложить заплату; абырах таҥаһа материал для заплаты.

имеющий латку, заплату; с... латкой, с... заплатой; латаный, заплатанный; абырахтаах таҥас латаная одежда.

1) ставить заплату; алдьаммыт куулу самаа = нашить заплату на дырявый мешок; алтан солууру самаабыттар на медный котёл поставили заплату; 2) делать какой-л. мелкий ремонт.

1. аат.
2. Туох эмэ алдьаммытын, хайаҕаһын самааһына, абыраҕа эбэтэр үрдүнэн хос тигиитэ, хос тутуута. ☉ Заплата, нашивка, накладка. Ыстаан самалыга. Дьиэ эркинин саҥа самалыга. Хотуур тууратын самалыга. Сон сиэхтэрин тоҕонохторугар самалык олордуталаабыттар
   □ [Ширяев] бэл илии хотуурун тууратын үрдүнэн самалык тардыы тимирэ суох от оҕустарбат буолара. ЕХД КТ
3. көсп. Туохха эмэ эбии, эбиилик. ☉ То, что служит добавкой, дополнением, придатком к чему-л.
   Кылаассабай охсуһуу тыҥаабыт кэмигэр Саха сирин ураты көстүүтэ — аҕа уустаһыы эбии самалык буолбутун суруйааччы кыраҕытык ойуулуур. «Кыым»
   Гражданскай сэрии тугунан түмүктэммитэ, хайдах бүппүтэ поэма [«Ойуун түүлэ»] самалыгар көстүбэт. Өксөкүлээх Өлөксөй
   «Урааҥхай» диэн тыл саха аатыгар самалык буолар. ЧМА ЭТНББ
4. даҕ. суолт. Туохха эмэ эбии эбэтэр хос оҥоһуу буолар. ☉ Являющийся добавлением, придатком или пристройкой к чему-л.
   Бастаан балыыһаларын биир уһугар балтыһахтыы самалык тутууну ыытар буолтара. «Кыым»
   Үүккэ да, эккэ да идэтийэр биригээдэлэргэ барыларыгар производство самалык салаатын быһыытынан сылгыны биэриэххэ сөп. АГГ СТК
   ◊ Самалык сэбирдэх — хос сэбирдэх диэн курдук (көр сэбирдэх)
   Арыт сэбирдэх тууратын төрдүнэн самалык сэбирдэхтэр үүнэллэр. КВА Б
   ср. др.-тюрк. йамаҕ ‘заплата’, йамаҕлыҕ ‘заплатанный’, тат. ямаулык ‘материал, годный на заплату; заплата’

I шить; ырбаахыта тик = сшить рубашку; хам тик = зашить (напр. что-л. разорванное); самалык тик = латать, класть заплату.
II жалить; тигээйи тикпит его ужалила оса.

I 1) соблазнять, завлекать кого-л., кружить голову кому-л.; 2) отвлекать, сбивать с толку; 3) диал. стягивать, затягивать, зашивать (напр. дыру на одежде, вместо того, чтобы поставить заплату) # талаҕынан иирт = сплести что-л. из ивовых прутьев.
II взбивать (сливки, сметану).

аат.
1. Туох эмэ алдьаммытын (көтүллүбүтүн, хайдыбытын, тостубутун, сиҥнибитин эҥин) чөлүгэр түһэрии, өрөмүөннээһин; оҥорон туһаҕа таһаарыы. ☉ Ремонт, починка
Быйыл эн [оһох] да абыраххыттан ордубат дьон буоллубут. Амма Аччыгыйа
Саатар күрүө эҥин абыраҕар сылдьыаҥ этэ. А. Федоров. Сарсыныгар ийэтэ кичэллээхтик абырахтаабыт ырбаахытын, илбирийбитэ эмиэ абырах күүһүнэн эрэ тулуһа сылдьар ыстаанын кэппитэ. Уустаах Избеков
2. Туох эмэ алдьаммытын сабар, самыыр самалык, киллэһик. ☉ Заплата, заплатка
Хотун икки сиринэн сибиниэс абырахтаах, лааҕа бараммыт тимир тэриэлкэни биэрдэ. Суорун Омоллоон
Бачыыҥката буоллаҕына эргэрэн, олус өр кэтиллэн, төбөтө салтайан уонна хас эмэ абырах, киллэһик оҥоһуллан, ханнык да холуоһаҕа — саҥаҕа да, эргэҕэ да наадыйбат таҥас буолбут этэ. Н. Заболоцкай. Үрдүк күүлэлээх ампаар айаҕар ситэ түспэтэх кур түүтэ онон-манан сыһыартаабыт абырах курдук күкээрийэн көстүбүт хара ыт түүрүллэн сытар. А. Федоров
♦ Төбө (бас) абыраҕа кэпс. — арыгыга баттаппыт киһи «эмтэнээри» иһэр арыгыта. ☉ Вино, оставленное для похмелья
Бары кыһалҕаттан быыһаабыт доҕоругар Кэйэр Ыстапааҥҥа «төбө абыраҕа» диэн ааттаан бүтүн иһити туруорбута. Н. Босиков
Ээ, төбө абыраҕа барахсан ханна тиэрпэтэҕэ, тугу оҥорботоҕо баарай. И. Егоров
Бары мустан аһаатылар. Бас абыраҕа ааттааннар, Бар дуома арыгылаатылар. П. Ершов (тылб.)

возвр.-страд. от абырахтаа = 1) чинить, починять, ремонтировать что-л. (для себя); 2) латать (для себя), класть заплату (себе); 3) чиниться, ремонтироваться, быть починенным, отремонтированным; куул барыта абырахтанна все мешки починены; 4) лататься, быть заплатанным # омурдун абырахтанар он рассказывает небылицы; төбөҕүн абырахтан = разг. опохмеляться.