II сов. что (запеть) ыллаан бар, ыллаан сыый.

побуд. от көөҕүнээ =; ыллаан көөҕүнэт = запеть хриплым басом.

побуд. от лоҥкунаа =; ыллаан лоҥкунат = запеть сильным низким голосом.

нареч. звонко, тонко (кричать,, пищать, звучать); тыҥкыначчы ыллаа= запеть звонко (тоненьким голоском).

приставка, суолтатынан: 1. туохтууру үөскэтэр уонна көрдөрөр: 1) хайааһыны саҕалааһыны, хол. запеть ыллаан бар; 2) хайааһын түмүгүн ситиитин, хол. закрепить туттаран кэбис, иҥиннэрэн кэбис; затвердеть кытаатан хаал; 3) хайааһын наһаа барыытын, наһаалааһыны, хол. захвалить наһаа хайҕаа; засидеться наһаа олорон хаал; 4) тугу эмэ ааһа барыыны, нөҥүө түһүүнү, хол. завернуть за угол муннугу эргийэ бар, муннугу нөҥүө түс; 2. туох эмэ уҥуор эбэтэр тас өттүгэр баары бэлиэтиир аат тылы уонна даҕааһыны үөскэтэр, хол. заречье өрүс уҥуоргута, өрүс уҥуоргу өттө; загородный куорат таһынааҕы.

жаворонок; күөрэгэй ырыата пение жаворонка; күммүт тахсыа , күөрэгэйбит ыллыа погов. солнце наше взойдёт, жаворонок наш запоёт (соотв. и на нашей улице будет праздник).

алас (круглое поле или круглый луг в лесу); поляна; күөллээх алаас алас с озером; кураанах алаас сухой, безводный алас; алаас сыһыы широкий, ровный алас; биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө , кэҕэ этиэ , күөрэгэй ыллыа погов. и на нашем аласе заворкует голубь, закукует кукушка, запоёт жаворонок (соотв. и на нашей улице будет праздник).

туохт.
1. Ханна эмэ түүнү утуйан аһар. ☉ Проводить ночь, ночевать, переночевать, остановиться на ночёвку
Ыалдьыт сылдьыбатаҕын, хоноһо хоммотоҕун курдук (өс хоһ.). Инньэ гынан Чүөчээски бу түүн Дьарааһын булчут отуутугар хоммута. Суорун Омоллоон
[Өрүүнэ] …… киһи кэлбэтэҕинэ, хоноһо хоммотоҕуна ыксыы түһэр, тэһийбэт. А. Бэрияк
Киэһэлик убайым кэллэ. Соҕуруу үрэх уҥуор биэрэстэ кэриҥэ олорор ыалга баран хоннубут. «ХС»
2. Төһө эмэ кэми, бириэмэни ыыт, аһар. ☉ Прожить, провести некоторое количество ночей
[Айдар] Дьаҥнаан үлэтигэр барбатаҕа икки хоммут. Н. Лугинов
Күнэ суох бүдүө-бадаа халлаан үөһэ улахан тыал түһэн сиксийбитэ икки хонно. Н. Лугинов
Философия институтун бүтэрбитим аҕыйах хонно. Амма Аччыгыйа
Кылаабынай агроном Иван Баянов сибэниэтигэр сылдьыбатаҕа хас да хонно. П. Егоров
3. көсп. Хотоол, оҥхой сиргэ тохтоон муһун, мунньулун (хол., ууну этэргэ). ☉ Задерживаться, застаиваться в низинах, в ложбинах (напр., о воде)
Томтор сиргэ уу хоммот (өс хоһ.). [Сиидэркэ массыыната] ордук үгүстүк бөһүөлэк таһынааҕы уу хонор, быыкайкаан суол оҥхойугар хас кэллэҕин-бардаҕын аайы түһээхтиирэ. Р. Кулаковскай
Өйдөөн көрбүтэ, уу хонон, от үүммэккэ хаалбыт куоһаҕар кып-кыракый куобахчаааннар ибигирэһэ сыталлар эбит. «ХС»
♦ Санаата тохтуур (хонор) көр санаа II
Гараас умайыытыгар дириэктэр санаата киниэхэ [Дабыыкка] өссө да хонор эбит. У. Нуолур
Сүрүн мөккүөрдээх дьон иккиэн биир кыыска санаалара хоноро балаһыанньаны уустугурдар. «ХС». Хоммут уоскун хоҥнор поэт. — өр саҥарбакка, ыллаабакка-туойбакка сылдьан баран кэпсээ, ыллаа-туой. ☉ Заговорить, запеть после долгого перерыва
Өрөөбүт уоспун Өһүлэн, Хоммут уоспун хоҥнорон, Оҕолорбор-биэбэйдэрбэр Олоҥхолоон да көрүүм. П. Ойуунускай
Мэлдьи аҕыйах саҥалаах таайым бу киэһэ иккиһин хоммут уоһун хоҥнордо. Н. Габышев
Тыл хонор көр тыл II. Үс саха тыла хоммут киһитэ (өс хоһ.). Уу тохтообут сиригэр уу тохтуур, тыл хоммут сиригэр тыл хонор. Хайдах даҕаны тыала суохха мас хамсаабат. М. Попов
Дьон тыла — өрт уота! Дьон тыла хоммут дьоно өр үйэлэммэттэр. «Кыым»
◊ Хомурах хонор (хоммот) көр хомурах
Хомурах хоммотох сирэ суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох (өс хоһ.). Хомурах хоммотох маҥан хочолоругар, тобурах тохтооботох толомон маҕан толоонноругар. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. хон ‘избирать местом жительства’, тюрк.-монг. хон, хоно ‘ночевать’

I
сыһ. Хайдан икки аҥыы арахсан; икки аҥыы араара. ☉ Надвое, на две части; пополам (напр., развалиться)
Таас икки аҥыы дьэллэс гынан, ыыра баран аһыллан хаалар. Суорун Омоллоон
Халҕан ыыра ыстанан хаалла. Эрилик Эристиин
Дойо уола бүтэй баҕанатын үөһээ үүтүгэр илиитин уган баран, ыыра тардан кэбиспит. А. Бродников
♦ Ыыра бар — эмискэ тэһэ баран, улаханнык ыһыытаа, саҥар, ыллаа. ☉ Внезапно громко заговорить, закричать, запеть
Биэрэ кыысчаан хаһыытаан ыыра барар уонна уоһун сыыһын үмүрүтэн, эргиччи көрөр. С. Маисов
Мин испэр оҕонньорум тоҕо итинник кэпсээн ыыра бардаҕай диэн сэмэлии олорорум. Күрүлгэн
Ырыаһыт буолар баҕа санаам батарбакка, кыстык балаҕаммар тиийэн, ыллаан ыыра бардым. «Чолбон». Ыыра сытый сөбүлээб. — кими, тугу эмэ олох сөбүлээбэти, ылымматы биллэрэр этии. ☉ Выражает неодобрение кого-чего-л.
Ыраахтааҕыгыт ыыра сытыйдын, сокуоҥҥут сууралыннын! Амма Аччыгыйа
Мин күөгэйэр күммэр сылдьаммын, биирдэ ыалга хоно сытан, ыллаан ыыра сытыйбыттааҕым. Болот Боотур
Ол туох айылааҕа ыалдьан ыыра сытыйар, нохоо? В. Гаврильева
◊ Ыыра баттыыр хаамыы кэпс. — лаппа киэҥ атыл саҕа уста кээмэйэ. ☉ Якутская народная мера длины, равная расстоянию широкого шага
Буут сирэ диэн ааттаан, иккилии ыыра баттыыр хаамыынан түөрт уон саһаан усталаах тыаны мээрэйдээн солоторго кэпсэппитэ. Күннүк Уурастыырап
Саам хайдах тэбэрин билээрибин, сүүс ыыра баттыыр хаамыылаах сиргэ сыал туруоран бараммын, ытан хабылыннарбытым. Р. Кулаковскай
Сэмэн икки сүүс ыыра баттыыр хаамыы сиргэ уоннаах хаартыны туруоран баран, хараҕын аахтара түһэрбит этэ. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. йар, ер, чар ‘раскалывать, рассекать’
II
сыһ. сыһыан т. Этэр санааны араас дэгэттээн күүһүрдүүнү көрдөрөр (ончу, отой). ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли (абсолютно, совершенно)
Кини Туһаахаптыын уруурҕаһар туһунан өйүгэр ыыра оҕустарбат этэ. Софр. Данилов
[Баишев:] Ханна да барыам суоҕа, кими да ыыра биэриэм суоҕа! В. Яковлев
Сирин, күн ыраахтааҕыга да үҥпүккүт иһин, бэрдэриэ суоҕа диэн ыыра эрэнэбин. М. Доҕордуурап

побуд. от таҕыс = 1) вытаскивать, извлекать, вынимать; суумкатыттан кинигэни таһаарда он вытащил книгу из сумки; ууттан таһаар = вытащить из воды кого-что-л.; чаанньыгы уоттан таһаар = снять чайник с огня; кыыныттан быһаҕын таһаарда он вытащил нож из ножен; он обнажил нож; таһаҕаһы трюмтан таһаар = поднять груз из трюма; 2) выносить; вывозить; дьиэттэн таһаар = вынести из дому кого-что-л.; куораттан табаары таһаар = привезти (букв. вывезти) товары из города; 3) выводить; выпускать; ынахтары мэччирэҥҥэ таһаар = выпустить коров на пастбище; тыыннаахтыы сии-сии тыыннаахтыы таһаарар баар үһү загадка есть такое: живьём съедает—живьём выпускает (туу верша); 4) выгонять, выпроваживать; изгонять; дьиэттэн (үүрэн ) таһаар = выгнать кого-л. йз дому; 5) выставлять, высовывать; тылгын таһаар = высунуть язык; 6) вывихнуть; илиитин таһаар = вывихнуть руку; 7) поднимать вверх, наверх; уолаттар моҕотойу тииккэ таһаарбыттар ребята посадили бурундука на дерево; 8) перен. выпускать, издавать; опубликовывать; хаһыаты таһаар = выпустить газету; хаһыакка таһаар = опубликовать что-л. в газете; харчыны таһаар = выпустить деньги; 9) перен. выпускать, производить, вырабатывать; саҥа боруоданы таһаар- вывести новую породу (скота); үүннэрэн таһаар = вырастить что-л.; оҥорон таһаар = производить что-л.; 10) перен. выводить, исключать; правление састаабыттан таһаарбыттар его вывели из состава правления; скобкаттан таһаар = мат. выносить за скобки; 11) перен. выносить, издавать; уурааҕы таһаар = вынести решение; 12) перен. делать, превращать; эйигиттэн үчүгэй булчуту таһаарыам я сделаю из тебя хорошего охотника; 13) перен. решать (напр. задачу); выводить (формулу); 14) в сочет. с сущ. выражает действие, связанное со знач. имени: ырыаны таһаар = выводить песню; запеть; толкуйдаан таһаар = выдумать, придумать что-л.; кырдьыккын таһаар = доказать свою правоту; ороскуоту (или хоромньуну ) таһаар = допускать убытки; делать (большие) расходы; саҥа таһаар = а) подавать голос; б) издавать звук; сыл таһаар = продержать, прокормить всю зиму (обычно скот); уҥуор таһаар = переправить на ту сторону; үрүҥэр таһаар = переписать на беловик; суол таһаар = проложить дорогу; өйүттэн таһаар = перен. свести с ума; таһыгар таһаарбат он виду не подаёт; туһатыттан таһаар = привести в негодность (букв. вывести из годности) # ас таһаарар он пускает слюни (букв. пищу — говорят о младенце, когда он пускает слюни пузырьками; по старинной примете это предвещает сытую, зажиточную жизнь); ааҕан (или суоттаан ) таһаар = вычислить что-л.; дуоһунаска өрө таһаар = повышать в должности; саҥа таһааран ытаа = плакать навзрыд, рыдать.