несов. см. запомнить(ся).

I 1) закрывать, запирать (на крючок, на замок), заблокировать; ааны хатыырынан хатаа = закрыть дверь на крючок; күлүүһүнэн хатаа = запереть на ключ; 2) прибивать что-л. (гвоздём); тоһоҕонон хатаа = прибить гвоздём; 3) перен. удерживать в памяти, запоминать; кытаанахтык өйгөр хатаа = крепко запомнить что-л.
II похолодать (весной); бүгүн хатаабыт сегодня похолодало.

сов. 1. кого-что (увидеть) көр, бил; 2. что (подметить) бэлиэтии санаа; я за ним не заметил ничего дурного мин кини туох да куһаҕаннааҕын бэлиэтии санаабатым; 3. кого-что (отметить, запомнить) бэлиэтээ, бэлиэтии көр, өйгөр хатаа; заметить дом дьиэни бэлиэтии көр; 4. (сделать замечание, сказать) бэлиэтээ, бэлиэтээн эт.

туохт., кэпс. Өйгөр түһэр, умнубат курдук үчүгэйдик өйдөө. ☉ Уразуметь; сохранить в памяти, запомнить (крепко, надолго)
Мойуос кинээс, тоҕус үүккүнэн тохтотон долоҕойдоо эрэ! Нор. ырыаһ. [Оҕонньор] хаста да лабыйан эмин хаста, төһөнү иһэрин долоҕойдуур. Н. Тобуруокап
[Иччикэйиэм] таас оройгор долоҕойдоон истэн сэҥээр эрэ. П. Ядрихинскай

сыһ. Хаһан даҕаны умнубат курдук, өйгөр-санааҕар хатыырдыы. ☉ Так, чтобы не забыть никогда, запомнить на всю жизнь
Отуу уотун сылааһын, Уобуу килиэп амтанын, «Оттоох орон» тардыытын Умнубаттык өйдөөтүлэр. Күннүк Уурастыырап
Үлэм, түбүгүм үөһүгэр Үйэлээх сааспар умнубаттык Сүрэхпэр сүөргү үчүгэй Дьүһүнү мин көрсөн ааспытым. Баал Хабырыыс

сыһ., түөлбэ. Күүскэ, олуһун; кытаанахтык. ☉ Сильно, очень (напр., хвалить); накрепко (напр., запомнить). Үлэтин үөтүк хайҕаатылар
□ Үтүө дьүөгэлээр, Төрүттээх тылы Үөтүк өйдөөн! Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу хайаҕа ыттыыбар мин үөтүк тиритэн иһэн, баҕарбатарбын да уу суоҕуттан хаары сиэн испитим. УАЯ А
Түөрт сыллааҕыта олус үөтүк ыалдьа сылдьыбытым. ДСЯЯ. Сокращ. от үтүөтүк

1. иҥин диэнтэн дьаһ. туһ. Дулҕаҕа иҥиннэрбиттэрин «тохтотуҥ» диэн хаһыы бөҕөнү түһэрэбин, истэр ыраас! Амма Аччыгыйа
   Миигин масыанньык дьыалатыгар иҥиннэрдилэр. Лена көмүһүн хостооччу табаарыстыбаҕа, мин илдьэн туттарбыт эппиттэн, арыыбыттан бассыыбай оҥоһууну булбуттар үһү. Н. Якутскай
   Түгэх истиэнэҕэ хохто буолбут тириини тоһоҕоҕо иҥиннэрбиттэр. М. Попов
2. Тугу эмэ туохха эмэ баай. ☉ Привязывать кого-что-л. к чему-л.
   Табаларбын сэргэҕэ иҥиннэрэн баран, ыга тоҥмут киһи быһыытынан туох да эппиэтэ суох, мин балаҕан ааныгар ойон тиийдим. Н. Неустроев
   Тимофей Егорович тыытын тиит мутугар бөҕөтүк иҥиннэрээт, оҕонньору хостоһон таһаарар түбүккэ түстэ. Н. Заболоцкай
   Наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аһылыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
   ♦ Өйгөр (төбөҕөр) иҥиннэр - умнубат гына өйдөө. ☉ Запомнить, запечатлеть в памяти кого-что-л.
   Ол кэпсээни мин хаһан эрэ кумааҕыга киллэриэм дии санаабатаҕым, төһөтүн өйбөр иҥиннэрэн аҕалбыппын билбэтим. Н. Заболоцкай
   Ээй, Коля диэн тойооску. Араспаанньатын төбөбөр иҥиннэрбэтэхпин. М. Доҕордуурап

сыһ.
1. Күүскэ, кытаанахтык, тирэхтээхтик. ☉ Плотно (закрывать), прочно, твёрдо (ступать)
Вася чиҥник хааман кэлэн остуолугар олордо. Н. Габышев
Кинээс дьиппинийэдьиппинийэ титирэс буолбут атахтарын чиҥник үктүү сатыыра. «ХС»
Хаппах кырыытын аллара өттүн кыһан биэриллэр уонна үөһэттэн иҥниэр диэри чиҥник баттаан хаппахтанар. ГПП ТО
△ Сахсархайа, көпсөркөйө суох, ыга буолар курдук гына. ☉ Плотно (уложить)
Бу да сырыыга босхо былыт кини чиҥник кэбиһэн иһэр отун кыайбатаҕа. Н. Заболоцкай
Тыал ойбоннорбутун күөл хаарыныын тэҥнии чиҥник тибэн хастарда. Н. Борисов
Кини атахтара былырыыҥҥы чиҥник дьапталлыбыт көтөҕөттөн халтарыйаллар. А. Куприн (тылб.)
2. көсп. Булгуруйбаттык, халбаҥнаабаттык, эрэбиллээхтик. ☉ Крепко, твёрдо (напр., запомнить)
Үөрүүлээхтик утары кэҕилдьийэн, чиҥник эппэхтээн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Эн чиҥник өйдөө биири, Сиргэ суох дьон кыайбатаҕа. И. Гоголев
«Бар, бар…», — Мария Егоровна кэлин тылларын утарылаһыннарбат гына чиҥник саҥарда. С. Никифоров
[Оҕолор] туох төрүөттээх алҕастары оҥорбуттарын ордук дириҥник, чиҥник өйдүүллэр. СГФ СТМО

I 1) держать; браться, хватать; илиигэр тут = держать в руках; ыга тут = держать крепко; икки киһи тымтык тутар загадка два человека лучину держат (ыт харахтара глаза собаки); 2) ловить; поймать; хватать; атта тут = поймать коня; ыт куобаҕы туппут собака схватила зайца; 3) удерживать, задерживать, останавливать кого-либо; айан киһитин тутума не задерживай путника; 4) перен. держать, содержать кого-что-л.; вести что-л., управлять чем-либо; ынахта тут= содержать коров; бэрэбиэһи тут = держать перевоз; хаһаайыстыбаны тут = управлять хозяйством # айах тут = преподносить угощение, угощать; күлүккэр тут = прятать, скрывать что-л. (от людей); өйгөр тут = запомнить; өйүн туппут зрелый (о человеке); санааҕар тут = чувствовать себя обиженным; сүрэҕин тут = покорить чьё-л. сердце; сүрэххэр тут = принять (близко) к сердцу; тэһииннэ тут = радушно встречать гостя (букв. держать за повод); уҥуоҕун тут = а) хоронить; б) разг. ломать, разбивать что-л. (напр. посуду при небрежном обращении); эт тут = взрослеть, достигать полной физической зрелости (обычно о девушке).
II 1) строить; дьиэтэ тут = построить дом; 2) перен. строить, создавать, созидать; саҥа олоҕу тут = строить новую жизнь; 3) мат. построить;эргимтэтэ тут= построить окружность;квадратта тут= вычертить квадрат.

туохт.
1. Умнубакка өйгөр тута сырыт. ☉ Помнить, запомнить. Кини былыргыны да өйдүүр. Эйигиттэн иэстэниэ, ону өйдөө
□ Өйдүүбүн бу дьикти күлүмнэс урсуну, Кыталык кылбааран кыҥкыныы ыллыырын. П. Ойуунускай
Кытаанахтык өйдөөн кэбис: «Турар уу холлор!» — диэни. С. Данилов
Олус ыраас, чиэһинэй Оҕо сааскын өйдөөрүүй. Үчүгэйэ дэлэгэй Үрүҥ күнү көрөөрүй. Р. Баҕатаайыскай. Өйдүүгүт ини — Өрдөөҕүтэ соҕус Уоспа биһигини Оттуу охсорун. Доҕордоһуу т.
2. Санаан кэл (хол., уруккуну). ☉ Вспомнить (напр., прошлое). Кини туох диэбитин өйдөө эрэ
□ Хомуньуус бэрэссэдээтэли санаан баран, онон устунан сиэттэрэн, хас да мунньахха сылдьыбытын өйдүү түстэ. А. Софронов
Өйдөөҥ кэлиэҥ күөх түүнү: Куорат нуктуу сытарын, Сайсаар сыырын түһүүнү, Паарка дьоно ыллыырын. П. Тобуруокап
Устунан Мария Петровна, аны туран, тулаайах улааппыт оҕо сааһын өйдөөн кэллэ. Сэмээр Баһылай
3. Туох эмэ ис хоһоонун, ис дьиҥин бил. ☉ Понять, уразуметь истинный смысл чего-л.. Өйдөөбөккө хаал
□ Барытын аҥаардастыы кириитикэлии, сирэ сылдьааччы
Көнөнү да токурутан өйдүүр дьикти кэмэлдьилээх дьиибэ киһи. Н. Лугинов
Нараҕан оҕонньор туох санаалаах кэлэн сэлэһэ олорорун кини соччо өйдөөбөтөҕө. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эдьиийим барахсан, тугу да өйдөөбөккүн. Ити кирдээх үлэҕэ сылдьан, араас ыарыыга ылларыаххын сөп. М. Доҕордуурап