нареч. плотно, туго; чиҥник симиллибит хаа туго набитая сумка.

1) утоптанный, умятый; чиҥ от плотно уложенный стог сена; 2) перен. плотный, крепко сложённый; полный; чиҥ киһи плотный человек; 3) перен. выдержанный (о человеке); твёрдый (о слове).

сыһ.
1. Күүскэ, кытаанахтык, тирэхтээхтик. ☉ Плотно (закрывать), прочно, твёрдо (ступать)
Вася чиҥник хааман кэлэн остуолугар олордо. Н. Габышев
Кинээс дьиппинийэдьиппинийэ титирэс буолбут атахтарын чиҥник үктүү сатыыра. «ХС»
Хаппах кырыытын аллара өттүн кыһан биэриллэр уонна үөһэттэн иҥниэр диэри чиҥник баттаан хаппахтанар. ГПП ТО
△ Сахсархайа, көпсөркөйө суох, ыга буолар курдук гына. ☉ Плотно (уложить)
Бу да сырыыга босхо былыт кини чиҥник кэбиһэн иһэр отун кыайбатаҕа. Н. Заболоцкай
Тыал ойбоннорбутун күөл хаарыныын тэҥнии чиҥник тибэн хастарда. Н. Борисов
Кини атахтара былырыыҥҥы чиҥник дьапталлыбыт көтөҕөттөн халтарыйаллар. А. Куприн (тылб.)
2. көсп. Булгуруйбаттык, халбаҥнаабаттык, эрэбиллээхтик. ☉ Крепко, твёрдо (напр., запомнить)
Үөрүүлээхтик утары кэҕилдьийэн, чиҥник эппэхтээн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Эн чиҥник өйдөө биири, Сиргэ суох дьон кыайбатаҕа. И. Гоголев
«Бар, бар…», — Мария Егоровна кэлин тылларын утарылаһыннарбат гына чиҥник саҥарда. С. Никифоров
[Оҕолор] туох төрүөттээх алҕастары оҥорбуттарын ордук дириҥник, чиҥник өйдүүллэр. СГФ СТМО

даҕ.
1. Сымнаҕаһа суох, кытаанах (хол., сир). ☉ Утоптанный, плотный, твёрдый, крепкий (напр., о земле)
Куммаа тарыырын чиҥ хаарга батары анньан, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрдэ. Н. Габышев
Тимир лаппаакы хайыр тааһы хадьырыйара, хойгуо чиҥ буорга тобулута түһэрэ. Тумарча
Эбэ уонна көлүйэ ыккарда төһө да чугас буоллар үктэлэ кытаанах, чиҥ эбит, дулҕалаах. С. Маисов
△ Сымнаҕаһа суох, кытаанах, симэ, бөҕө-таҕа. ☉ Крепкий, тугой, плотный, прочный (напр., о ткани)
[Уйбаан:] Мин көрдөххпүнэ, чиҥ, үчүгэй баҕайы сиидэс дии. С. Ефремов
«Таман сир ото үчүгэй, үтүр, ааттаах чиҥ», — диир Чурапчы Кытаанаҕын ытык кырдьаҕаһа. Багдарыын Сүлбэ
[Хаппыыста тууһуурга] сибиэһэй, чиҥ, олус бөдөҥө суох кочаннар ордуктар. ФВН ТС. Зубатка хас да көрүҥнээх. Бу үчүгэй амтаннаах, чиҥ эттээх балык. ДьБ
Элбэх сыллаах люпин сиэмэлэрэ чиҥ хахтаахтар, ол иһин бытааннык дыгдайаллар. ХКА
2. көсп. Киппэ, күүстээх, бөҕө-таҕа көрүҥнээх. ☉ Физически здоровый, сильный, крепкий
Үлэһит киһи кэтит сабарай чиҥ ытыһынан мин илиибин бобо туппутун өйдүүбүн. Амма Аччыгыйа
Чиҥ, улахан Сутуруктарын Суулуу тутан Баттал сыабын Маҥыйаннар Сырбаталлар. И. Гоголев
Мин этим-хааным толуу да буолбатар, уҥуохтарым улахан уонна иҥиирдэрим кытаанах, чиҥ этилэр. Н. Абыйчанин
[Кыыс] мэлдьи үлэ үөһүгэр сылдьар Романын чиҥ, киппэ түөһүгэр сымнаҕастык сыһынна. Айысхаана
3. көсп. Булгуруйбат, халбаҥнаабат, эрэбиллээх. ☉ Твёрдый (о слове), крепкий (о дружбе), надёжный, прочный (об основе чего-л.). Сотору соҕус буолаат, эмиэ соҕотох чиҥ тыл ньиргийэ түстэ: «Түксү!» Амма Аччыгыйа
Арыт чиҥ да доҕордоһуу Үрэллэр бэрт кыраттан. И. Гоголев
[Кэргэнниилэргэ] өр кэмҥэ чиҥ быраабыла быһыытынан олоххо наадалаах үгэстэр үөскээн хаалбыттар. Н. Лугинов
Хара ааныттан кини оскуоланы чиҥ тирэхтииргэ, элбэх оҕону хабан үөрэтэргэ дьулуспута. «ХС»
4. көсп. Ол-бу тастан сабыдыалга бэриммэт, көнө сүрүннээх. ☉ Имеющий твёрдые принципы, не поддающийся влиянию кого-л., основательный
Кирилл Маркович кытаанах майгылаах, бэйэтин ис туругун таһыгар таһаарбат биир кэлимсэ таас көһөҥө курдук чиҥ, кытаанах киһи. Н. Лугинов
Улаханнара Мэхээлэ диэн сүр чиҥ, көрсүө, аҕыйах саҥалаах, биир кэм күлэн мүчүҥнүү сылдьар киһи. Р. Кулаковскай
5. көсп. Бэйэтин киэнин биэрэрин, үллэстэрин сөбүлээбэт, сүрдээх кэрээки, кытаанах. ☉ Скупой, скряга, прижимистый
«Бокуонньук дэлэ чиҥ киһи буолбатаҕа, кэм туохтаах эмэ буолуо диэн саныырым, онон тойотторум бу дьааһыгы астарыҥ», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Улам-улам сиирэ астахха симэһин тахсыбат киһитэ буолан иһэр, аҕатынааҕар чиҥ буолбут. Болот Боотур
Биэрэ кыһын тэлгэһэтин иһиттэн ытыс хаары киһиэхэ ыһыктыбат чиҥ дьахтарынан биллэрэ. «ХС»
ср. уйг. тиҥ ‘плотный, утрамбованный’, чиҥ ‘крепкий, твёрдый, прочный’

1. даҕ.
2. Мээнэҕэ тулхадыйбат, алдьаммат бөҕө, бигэ-таҕа. ☉ Прочный, крепкий (напр., о материале)
   Барыта лип-лап, чиҥ-чаҥ, тугу оҥорбутуҥ таас эркин буолан дьэндэйэн иһэр. Н. Лугинов
   Чиҥ-чаҥ бэйэлээх үрдүк кырыыһалаах, соппулуот олбуордаах дьиэтин диэки аа-дьуо алтахтыы турдаҕа үһү. «ХС». Былыргы улахан баайдар дьиэлэрэ таһыттан көрөргө олус дьулааннаах, барыта чиҥ-чаҥ курдук буолар. «Саха с.»
3. көсп. Кытаанах, эрэбиллээх, халбаҥнаабат. ☉ Непоколебимый, сильный, уверенный
   Мин санаабар, ханнык баҕарар омук, бастаан бэйэтин тылын үчүгэйдик билэн баран, атыны үөрэттэҕинэ, чиҥ-чаҥ билиилэниэх тустаах. С. Данилов
   Кинини олус аҕыйах саҥалаах, чиҥчаҥ киһи дииллэр. А. Бэрияк
   Хабыас кэнники тылларын дьону соруйа үөрэммит чиҥ-чаҥ куолаһынан кыайан төлөрүтүллүбэт курдук бигэтик этэн баран, аны кэпсэтии бүттэ диэбиттии туран кэллэ. Ф. Захаров
   Коля дьиэҕэ-уокка чиҥ-чаҥ саҥалаах, сөҥ аҕай киһи, бу сырыыга тылыттан-өһүттэн матта. Ф. Софронов
4. сыһ. суолт. Кытаанахтык, олохтоохтук, бигэтик. ☉ Уверенно, решительно
   Кини сирэйин суостаахтык тутта санаата, куолаһын чиҥэтэн чиҥ-чаҥ кэпсэтэргэ сорунна. Н. Габышев
   Марш муусукатыгар сөп түбэһиннэрэн, чиҥчаҥ үктэнэн, …… өрөспүүбүлүкэ знамятын …… күөрэччи тутан киирбиттэрэ. ВС ҮҮДь
   ср. якут., уйг. чиҥ ‘крепкий’, якут. чаҥ ‘бронза’, кит. цинтонг ‘бронза’

a. dense; чиҥ-чиҥ a. very dense