уст. 1) покрышка, крыша; 2) запор.

запор, засов, защёлка; аан кулугута дверной засов.

1. запор (болезнь); 2. и. д. от хапчаттар= 2.

1) запор, засов, задвижка (деревянные); олуурунан олуй = запирать на задвижку; 2) перен. затруднительное положение; олуурга тубэс = попадать в затруднительное положение.

1) страдать запорами; 2) перен. находиться в крайне стеснённых обстоятельствах.

1) небольшой кусочек (обычно твёрдой пищи); килиэп тоорохойо кусочек хлеба; 2) перен. разг. испражнения (обычно детские при запоре).

I
аат.
1. Дьиэ, ампаар аанын ис өттүттэн олуйар суон мас. ☉ Задвижка, запор, засов (из дерева)
«Мин эйигиттэн көмө көрдүөм суоҕа!» — диэн олуурун түөрэ баттаат, Николай таһырдьа ойдо. А. Сыромятникова
«Аһыахха дуу, аһымыахха дуу?» — Эмээхсин нэһиилэ «ыйытар», Нэһиилэ олуур маһын халбарытар. С. Васильев
[Киһи] аан олуурун киэр эһэн, куукунаҕа ойон таҕыста. Н. Габышев
2. Ыарахан, күчүмэҕэй быһыы-майгы. ☉ Затруднительное положение
[Болтоһо:] Олуурга оҕустаран Ол-бу буолаллара буолуо диэн Олох оройдообот этим. А. Софронов
Оччугуйдуур дьоннорбут Олуурдара улаатта. «ХС»
♦ Олуурга түбэс(тэ) кэпс. — ыарахан балаһыанньаҕа түбэс. ☉ Попадать в затруднительное, сложное положение
Олбу санаа Олууругар Түбэһэммин Түптээх уубун мүччү туттум. Күннүк Уурастыырап
Сэмэн сөмөлүөтүнэн көтүөн — быыстала суох ардах. Аллараанан эмиэ суол хаалан турар. Онон олуурга түбэстэ. НАГ ЯРФС II
ср. монг. олуур ‘рычаг’
II
олуур тыал көр олооһун
Олуур сипсиэр тыал ааспат, Ордук тэттэн сэтэрэр. Күннүк Уурастыырап
Ол икки ардыгар Омуннаан эттэххэ, Отут хонугунан Олуур тыал улуйан барда. И. Чаҕылҕан

1) побуд. от хаай = 1—4, 6, 7, 11; сүөһүлэри оҕолорунан далга хаайтар скажите ребятам, чтобы загнали скот в загон; 2) лишиться возможности выйти откуда-л.; оказаться запертым, закрытым внутри чего-л.; дьиэҕэ чыычаах киирэн хаайтарбыт птичка залетела в комнату и не может вылететь; паапкам чымадааҥҥа хаайтарда моя папка заперта в чемодане; 3) перен. разг. быть вынужденным сидеть или жить где-л. постоянно (не отлучаясь, не выезжая); дьиэҕэ хаайтаран олор = (или сыт =) быть вынужденным сидеть всё время дома (и никуда не ходить); 4) задерживаться, не выходить, не выделяться; иигэ хаайтарбыт у него задерживается моча; хойуутун хаайтарар у него запор; 5) встречать преграду, препятствие, задерживаться, застревать (в пути); массыынанан баран иһэн , үрэххэ хаайтардыбыт мы ехали на машине, и путь нам преградила речка; суолга хаайтар = задержаться в пути; 6) разг. лишаться возможности делать что-л., заниматься чём-л.; ыалдьан хаайтардым я заболел, и вся работа у меня стала; саам алдьанан хаайтардым у меня ружьё сломалось, и я не могу ходить.на охоту; 7) перен. растеряться, стать в тупик (напр. в споре); кыраҕа хаайтарбат киһы нелегко его поставить в тупик # тыыҥҥын хаайтар = задыхаться.

I
аат. Киһи кулгааҕын иһигэр үөскүүр саһархай өҥнөөх бэссэстибэ. ☉ Сера (ушная)
Сарсыарда эрдэ эмискэ сүүһүнэн орудиелар, минометтар ньиргийбиттэрэ. Кулгаах кулугута туллар, сир титирэстиир үлүгэрэ буолбута. ССС
Буров санаатыгар, мотуор олус улаханнык тыаһыыр курдук, кулгааҕын кулугута тулла сыста. «ХС»
ср. монг. хулха, кирг. кулку, казах. кулык ‘ушная сера’
II
аат.
1. Туох эмэ эргийэр киинэ эбэтэр эргичийэр хараҕата. ☉ Ось, стержень, вал вращения чего-л.
Үс аан дойду Үс күлэр кулугутун Туллар тутааҕа буолбут Түөрт уһуктаах, Аҕыс кырыылаах Дьэҥкир таас баҕаната. П. Ойуунускай
Туруу дьаҕыл дойдубут туллубат кулугута — Кэрэхсэбиллээх Кремль кириэппэс Бастыҥ аар баҕаҕын чаһыта. С. Зверев
2. көсп. Тутаах, сис, кылаабынай киһи. ☉ Главный, ведущий, основной (о человеке)
Бу киһи улахана тииҥ саҕа эбит, Сээркээн Сэһэн диэн ааттаах эбит, Өйүн, сэргэҕин уонна аптааҕын иһин Сир кулугута дииллэрэ үһү. Таллан Бүрэ
Бу былыр …… байан-тайан нэһилиэк сиһэ, улуус кулугута буолан аатыран олорбут Старостин ордуута этэ. Л. Габышев
III
аат. Ааны сыҕарыччы анньан эбэтэр олуйа уган хатыыр суон мас эбэтэр тимир. ☉ Запор, засов
Тимир чуулаан килбэллэн турар эбит: тас өттүттэн үс сиринэн тоҥ модун олуурунан олуйан кэбиспит, тимир кулугунан кулугулаан кэбиспит. Ньургун Боотур

I
туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ иилиллэ түс, иҥин, кытаахтас (хол., тыҥырахтаргынан). ☉ Цепляться за что-л. (напр., когтями)
Бөрө улахан тайах хабарҕатыгар хатаастан соһулла сылдьар эбит. Н. Лугинов
Тэллэх ытыгар дылы, киһи атаҕар тоҕо хатаастаҕын? М. Доҕордуурап
Ат түөрт атаҕар тула холоруктаан, кыргыыта суох сиэлэ, сиэмэх көтөр хатаастан олорон даллаахтыырыныы үрэллэҥниирэ. Ойуку
Мас намылыһан турар лабааларыттан хатаастан, маһы тула эриллэн үүнэр үүнээйи баар. АВ СҮү
2. Илиигинэн, атаххынан тардыһан, ыйаастан үөһэ ытын, таҕыс. ☉ Подниматься, забираться куда-л., цепляясь ногами и руками, карабкаться
Тииккэ кыайан хатаастыбат аата, хайа сахха тиит чыпчаалыгар олорбут баар үһү (тааб.: чооруос). Уолчаан кэрэ көстүүлээх мас чыпчаалыгар тиийэ хатаастан таҕыста. И. Гоголев
Оҕонньор эргэ титиик үрдүгэр, тииҥ курдук, хатаастан таҕыста. Н. Заболоцкай
Аһыҥа өрө хатаастан үөһэ тахсан эрдэҕинэ, Ганя тутан ылбыта. Сэмээр Баһылай
◊ Хатаастар үүнээйилэр бот. — умнастарынан, лабааларынан туохха эмэ (хол., атын улахан мастарга) эриллэн, хатыллан, үөһэ ыттан үүнэр үүнээйилэр. ☉ Лазающие растения
Хатаастар үүнээйилэр, холобур, вика, горох умнастара атын үүнээйилэртэн хатаастан, бытыктарын көмөтүнэн үөһэ тахсаллар. ҮСАКИ
5
Хатаастар үүнээйилэр — лианалар мастары хойуутук сөрүүллэр. СПН СЧГ
II
аат. Тутуу аана, сабыллар хаппахтаах тэрил (хол., чымадаан, ыскаап дьааһыга) хатанар оҥоһуута, хатыыра. ☉ Устройство, которым запирают, замыкают (напр., дверь, запор)
Өлүү болдьохтоох, үтүгэн тиһэхтээх, ааннара хатааһына суох хоммут киэһэтэ буолбут. Саха фольк. Харабыл кэлэн аан хатааһынын аһан халыгыратар. Н. Якутскай
Баһаалыста, ааммар хатааһынна оҥорон кулу эрэ. Бэйэм син биир сатаан саайбаппын. Күрүлгэн
III
аат. Саас халлаан итийэн иһэн, быстах (хас эмэ хонукка) тымныйан тыалырыыта, тымныы төннүүтэ. ☉ Весенние заморозки, кратковременное похолодание
Хаар биллэрдик сымнаабыт, сиккиэр илин көспүт, хатааһын бүтэр уһуга кэллэҕэ. Айталын
Сылгы кыһыҥҥы кэмҥэ сотору-сотору хахсайар, тыбыырар буоллаҕына, сааскыта хатааһына суох. И. Сосин
Сааһын уһун хатааһыннар буоланнар, түүнүн тоҥорон, күнүһүн тыалынан үлтү ытыйан кыһын түспүт хаар уута халлааҥҥа көтөр. ЛИК СОТҮҮүТ
Улахан хатааһын кэнниттэн күн-дьыл тосту көннө. ВМП УСС
◊ Хатааһын чолбоно (сулуһа) — Чолбон сулус сааскы хатааһын кэмигэр ордук чаҕылыйан көстүүтэ. ☉ Особо яркий свет так называемой вечерней или утренней звезды Венеры в период весеннего похолодания (в старину якуты считали, что Венера является причиной весенних заморозков)
Өрүкүйэр буруо быыһынан хатааһын сулустара дьиримнииллэрэ. В. Миронов
Хатааһын чолбоно чаҕыллар, Хаар түһүө, муус туруо сотору. «ХС»
Хатааһын чолбоно ол иһин бэркэ дьиримнээбит эбит. Халлаан, сигилитэ дьиҥнээхтик алдьанан, тыалырда, тоҥордо. «Кыым». Хатааһын чолбонун (сулуһун) курдук (көр) — олус чаҕылхайдык, уоттаахтык, сытыытык (көр). ☉ Пронзительным, острым взглядом (смотреть, глядеть)
Эҥкэтэр эмээхсин миигин хатааһын чолбонун курдук сып-сытыы, үс муннуктаах харахтарынан үүттээтэ. И. Гоголев
Шура икки имин хаана тэтэрэ кытаран, хараҕа хатааһын сулуһун курдук чаҕылыҥнас уоттанан, саппыысканы аахта. Н. Якутскай