мат., физ. положительный; положительнай чыыһылалар положительные числа; положительнай заряд положительный заряд.

прил
1. Сулумах (один), кэргэннэммэтэх (не оженившийся). 2. Холостой заряд, выстрел - аҥардас буораҕынан иитии, ытыы (доруобунньуга, буулдьата суох)

электрическэй потенциал (физическэй кэриҥ. Электрическэй хонуу ханнык эмэ туочукатыгар Э. п. онно баар биирдэм эбил иитии (единичный положительный заряд) эниэргийэтигэр тэн. Э. п. вольтанан кэмнэнэр.)

заряжать порохом; сыпать порох (для заряда).

аат.
1. Бойобуой сэп иитиитэ (хол., сэнэрээт, ботуруон). ☉ Боевой заряд огнестрельного орудия (напр., снаряд, патрон). Бүлүмүөт сэрээтэ
□ Чымадааҥҥа үс киилэлээх динэмиит сэрээтэ угуллубут. Н. Якутскай
2. кэпс. Батарыайа, өкүмүлээтэр уо. д. а. (элэктэриичэстибэ көмөтүнэн барар тэрил) иитиитэ. ☉ Заряд (электрического механизма, устройства). Өкүмүлээтэр сэрээтэ. Төлөпүөнүн сэрээтэ бүппүт

II сов. 1. (освободиться от заряда) иитиитэ суох буол, эһин; 2. физ. эһин; конденсатор разрядился конденсатор эстибит; 3. перен. (ослабнуть) холкутаа.

I и. д. от иит = I 1) воспитание || воспитательный; эдэр көлүөнэни иитии воспитание молодого поколения; үөрэх-иитии үлэтин тупсарыы улучшение учебно-воспитательной работы; 2) разведение (домашних животных, нек-рых пушных зверей, птиц); ынах сүөһүнү иитии разведение крупного рогатого скота; сүөһү иитиитэ скотоводство; сылгы иитиитэ коневодство; кыылы иитии звероводство; сүөһү иитиитин үлэһиттэрэ животноводы.
II 1. и. д. от иит = II; 2. 1) заряд; патроны; иитиим бүттэ у меня кончились патроны; 2) закваска; кымыс иитиитэ закваска для кумыса.

и. д. от ыт= 1) выстрел; стрельба; пальба; биир ытыынан одним выстрелом; ытыы саҕаланна стрельба началась; 2) см. иитии; миэхэ икки ытыы хаалла у меня осталось два заряда.

I
1.
ыт I диэнтэн хай. аата. Эһэ арҕаҕыттан быган, саҥардыы ол-бу диэки көрүөлээн эрдэҕинэ, биир ытыынан суулларбыт. ПАК АаТХ
Биир ытыыга сүүрбэ тоҕус кус, син үчүгэй бултуйуу этэ. ТМН ЫМК
Аҕыс ытыы тухары тайах сууллубата, байааттаҥнаата эрэ. Кэпсээннэр
2. кэпс. Биир ботуруоҥҥа сөп буолар иитии. ☉ Заряд для одного патрона
Арамааннаах ампаардарыттан биир ытыы доруобунньугу хаспытым. Амма Аччыгыйа
«Хайа, төһө ытыы сэптээх эбиккиний?» — Бүөччээн доҕорун аттыгар кэлэн, сааны ымсыыра көрө турда. С. Никифоров
Өйүүнүгэр ампаары эҥин хаһаммын, биир үчүгэй ытыы доруобунньуктаах кэлбитим. Ф. Захаров
◊ Сыал ытыы — 1) спорт. — сыалы таба ытыыга күрэхтэһии. ☉ Спортивная стрельба. Бүгүн хамаанданан сыал ытыыта буолар
□ Сыал ытыытыгар биһиги хамаандабыт бастаан тахсыбыта. «Кыым»; 2) тугу эмэ сыал оҥорон баран, ыраахтан ыта оонньооһун, эрчиллии. ☉ Занятие стрельбой
«Сыал ытыыга мин уоннаах харчыны табарым ээ», — диэн санаалар элэҥнэһэн аастылар. Суорун Омоллоон
II
аат., түөлбэ. Буотака. ☉ Морской котик. Хоту сорох олохтоохторо буотаканы ытыы дииллэр
ср. тув. адыҕ ‘медведь’

аат.
1. Эт-сиин, быччыҥ кыаҕа, чэгиэнэ. ☉ Физическая сила, мощь
Биһиги Нинабыт тутуннаҕа түргэнин, күүһүн-уоҕун, силигирэтэн. Далан
Күүһэ-уоҕа, бөдөҥө, үчүгэйдик таҥнан-аһаан сырыттаҕына, киһи да киһи буолуох этэ. Болот Боотур. Кини күүһүн-уоҕун төрүт да кистии-саба соруммат киһи эбит. И. Бочкарев
2. Ис дууһа, санаа кыаҕа, күүһэ. ☉ Духовное начало как источник энергии, деятельности, сила духа
Кини күүһэ-уоҕа холун-буутун быччыҥнарыгар буолбатах, сүрэҕин-дууһатын дьулууругар, ырааһыгар, кырдьыгар. Амма Аччыгыйа
Бары өй-санаа, күүс-уох олоччу үөрэххэ туһуланна. Н. Лугинов
[Сынаҕы Баай Киис Бэргэҥҥэ:] Сэмэй буолуу — үтүө киһи үгэһэ, Ол эрээри өйгүнэнмэйиигинэн, Күүскүнэн-уоххунан тойон аҕаҕын, Убайдаргын таһыччы баһыйан эрэргин Харахтаах барыта көрөр. И. Гоголев
△ Эрчим, күүрээн. ☉ Стимул, заряд энергии
Саамай муҥ-саҥ туттар тирэхпитинэн, кэлэн сынньанар, күүсуох ылынар уонна саамай куттала суох сирбитинэн үүтээммит буолара. Далан
[Киирик:] Бу хайам барахсаҥҥа кэлэн дойдум эриэккэһин көрдөхпүнэ, санаам ордук чэпчиир, күүс-уох ылабын. С. Ефремов
Улахан кыһалҕалаах кэмҥэ оннук доҕордоһуу, бэйэ-бэйэни өйөһүү киһиэхэ күүһү-уоҕу биэрэр, санааны көтөҕөр, аралдьытар. С. Никифоров
3. Тугу эмэ хамсатар, хаамтарар күүс; техника күүһэ. ☉ Движущая сила; мощность двигателя
Оннооҕор массыына күүһэ-уоҕа салгын баттааһыныттан, уматыгын састаабыттан эҥин тутулуктаах. Н. Лугинов
Мин эбитим буоллар аныгы саа күүһүн-уоҕун мөлтөтүөм этэ. Алдьархайдаах алдьатыылаах саа аптамаат диэн үөдүйдэ. Ону ончу бобуохха наада. Далан
4. Модун кыах. ☉ Сила, мощь, могущество
Күүспүт-уохпут — норуот тыла, күммүт-ыйбыт — норуот тыла. Күннүк Уурастыырап
[Ньукуус:] Оо, дьэ, бу холкуос баар эбит — күүс-уох. Дьэ бу тугу-тугу тулутуох дьонуй доҕор? Күндэ
♦ Күүһүн-уоҕун үрдүгэр сылдьар — эдэр, чэгиэн сааһыгар, күөгэйэр күнүгэр сылдьар. ☉ Находиться в расцвете сил
[Мөрүөн] оччотооҕуга эдэр этэ, күүһүнуоҕун үрдүгэр сылдьара. Д. Таас