артист; республика үтүөлээх артиһа заслуженный артист республики.

заслуженный; үлахан үтүөлээх киһи человек с большими заслугами; Саха АССР үтүөлээх артиһа заслуженный артист Якутской АССР.

учитель; саха тылын учуутала учитель якутского языка; үтүөлээх учуутал заслуженный учитель.

м. деятель, улэһит (биллиилээх үлэһит); государственный деятель государство деятелэ; заслуженный деятель науки наука үтүөлээх деятелэ.

деятель; государственнай деятель государственный деятель; революция деятелэ революционный деятель; наука үтүөлээх деятелэ заслуженный деятель науки.

1) оказавший услугу, сделавший одолжение; оказавший помощь; 2) имеющий заслуги, заслуженный.

1. 1) отдых; каникулы; сынньалаҥ дьиэ дом отдыха; сайыҥҥы сынньалан летний отдых; үөрэнээччилэр кыһыҥҥы сынньалаҥнара зимние каникулы учащихся; бочуоттаах сынньалаҥ заслуженный отдых; 2) воскресенье || воскресный; сынньалаҥ күн воскресный день; 2. перен. разг. лёгкий; безмятежный; сынньалаҥ үлэ лёгкая работа; сынньалаҥ олох безмятежная жизнь.

даҕ.
1. Ким эмэ, туох эмэ туһугар биллэр-көстөр өҥөлөөх. ☉ Имеющий заслугу перед кем-чем-л. [Иван Иванович:] Дьэ, кырдьык, хаһан эрэ киниэхэ улахан үтүөлээх кырдьаҕас этэ
Онтукатын мэтээл курдук мэлдьи саната сылдьар. С. Ефремов
Миитэрэй Сергучёв сэрии кэмигэр дьоно быстараахтаабатахтарыгар дьэ улахан үтүөлээх оҕонньор. И. Сосин. Отуттан тахса сыл устата, «Кыым» хаһыат мин хоһооннорум симик дорҕооннорун ой дуораана оҥорон бар дьоҥҥо тиэрдэн испит улахан үтүөлээх. «Кыым»
2. Бочуоттаах ааты ылбыт. ☉ Получивший звание «Заслуженный». Учууталым Татьяна Петровна сэттэ уон сааһын көрсө Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үтүөлээх учууталын үрдүк аатын, кырдьык даҕаны, дьэ ылыан ыллаҕа
□ Бу тыйаатыр музыкальнай өттүнэн үлэтигэр Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһиттэрэ үгүс сыл устатыгар араас көрүҥнээх үлэни ыыппыттара. АҮ

1. аат.
2. Үлэлии, тугунан эмэ дьарыктана сылдьан, күүссэниэ ылаары оҥоһуллар тохтобул. ☉ Отдых, перерыв во время работы, передышка
   Үлэттэн илиһиннэххинэ эбэтэр көннөрү салтаххына, сынньалаҥ, аралдьыйыы диэки тардыһаҕын, ону хайаатар да кыайан, өйгүн-санааҕын наадалаах сир диэки туһулуохтааххын. Н. Лугинов
   Сынньалаҥ кэм көрүн-нарын паарка, күөх хонуу, тыйаатырдар үллэстэ тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Сынньалаҥ диэн тугу да гыммакка, аһыы-аһыы таралыйыы эбэтэр солуута суох күүлэйдээһин, сэлэһэн тахсыы буолбатах. ЧКС ОДьИи
3. Үлэлиир киһиэхэ бэриллэр үлэттэн сынньанар сыаллаах быстах босхолонуу, уоппуска. ☉ Отпуск
   Микиитэ сынньалаҥын хойутуу биэриэх буолбуттара. Амма Аччыгыйа
   Эн ол сынньалаҥҥа сылдьар киһи үлэлиириҥ, бука, олуона буолуо эбээт. С. Ефремов
   Мин хатыҥнаах халдьаайыга бөһүөлэк үөскээтэҕин сайыныгар сынньалаҥмар кэлэн олорбутум. «Кыым»
   △ Үөрэх тэрилтэлэригэр үөрэнэр оҕолорго бэриллэр уһун өрөбүл. ☉ Каникулы
   Куонаан оҕонньор куоракка үөрэнэ сылдьар аймаҕа кыыс сайын сынньалаҥар кэлбитин көрсө пиэрмэҕэ тахса сырытта. Н. Заболоцкай
   Өлөксөй сайын үөрэх кэнниттэн сынньалаҥар төрөөбүт дойдутугар таҕыста. В. Протодьяконов
   △ Үлэлээн бүтэн биэнсийэҕэ тахсан олорор кэм. ☉ Заслуженный отдых, предоставляемый трудящемуся по выходу на пенсию
   Адамов — билигин сааһа кэлэн, доруобуйата да мөлтүү быһыытыйан, болдьоҕо суох сынньалаҥҥа олорор. Ф. Софронов
   Саха АССР үтүөлээх артистката Дария Барашкова, сынньалаҥҥа да олордор, кэлэн поэт тылыгар отутус, түөрт уонус, биэс уонус сыллардаахха киэҥник ылламмыт ырыалары толортоото. «ЭК»
4. даҕ. суолт., кэпс. Эрэйэ-муҥа суох, чэпчэки. ☉ Спокойный, безмятежный, беззаботный
   Кини кэлбитин тухары мин сынньалаҥ олоҕу билэ иликпин. Н. Неустроев
   Туома, бэйэҕин оройуон киинигэр сыл аайы үчүгэй, сынньалаҥ үлэҕэ ыҥыра сатыыллар. Суорун Омоллоон
   Сэрии тиһэх тэргэнин тыаһа уурайарын кытта эмискэ сынньалаҥ, байылыат олох кэлбэтэҕэ. Эрчимэн
   ◊ Кыһыҥҥы сынньалаҥ — кыһыҥ- ҥы өрөбүл диэн курдук (көр кыһыҥҥы). Биһиэхэ кыһыҥҥы сынньалаҥ тохсунньуга буолар
   □ Көрдөөх-нардаах кыһыҥҥы сынньалаҥ кэмнэрэ ааһан, «Кэлтэгэй сыырдаах» оскуолата бэйэтин ыччаттарын түмэ тардан, норуокка туһалыыр кэскиллээх үлэтин салгыы ыытара. Д. Таас. Сааскы сынньалаҥ — оскуолаларга үөрэнэр оҕолорго бэриллэр сааскы уһун өрөбүл. ☉ Весенние каникулы
   Бүгүн сааскы сынньалаҥ кэнниттэн аан бастакы үөрэх күнэ. Софр. Данилов. Сайыҥҥы сынньалаҥ — үөрэх тэрилтэлэригэр үөрэнэр оҕолорго, үлэлиир дьоҥҥо бэриллэр сайыҥҥы уһун өрөбүл, уоппуска. ☉ Летние каникулы
   Мин 1924 с. аан маҥнай Өймөкөөнтөн киирэн, урукку Байаҕантай улууһун киинигэр Уолбаҕа үөрэнэн баран, сайыҥҥы сынньалаҥмар дойдулаан испитим. Н. Заболоцкай. Сынньалаҥ киэһэ — көччүтэр, аралдьытар бырагыраамалаах сынньанар тэрээһин. ☉ Вечер отдыха
   Билигин нэһилиэнньэ сынньалаҥ киэһэтин тэрийиигэ көрүү куонкурус бара турар. «Кыым»
   Сынньалаҥ күн — өрөбүл диэн курдук (көр өрөбүл). Нэдиэлэҕэ биир сынньалаҥ күн баар буоларыгар бары сөбүлээн айдаара түстүлэр. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр ону биһигиннээҕэр бэркэ билэллэр, сынньалаҥ чуумпу күнүнэн туһанан, балыгы баһан ыла кэлбит дьон буолуохтаахтар. Н. 3аболоцкай. Бэҕэһээ сынньалаҥ күҥҥэ Күүлэйдээн сылайбыт ыалдьыттар Хаһалаах собонон мииннэнэн Чуой-чэмээт үлэлии бараллар. Баал Хабырыыс