прил
үтүөлээх, өҥөлөөх

прил. 1. (знаменитый) биллиилээх, өҥөлөөх; знатные люди биллиилээх дьоннор; 2. уст. (принадлежащий к знати) үтүө төрүттээх; знатный род үтүө төрүттээх УУС

1. прич. от заслужить; 2. прил. тоҕоостоох, үлэнэн ситиһиллибит, үлэлээн ылбыт; заслуженный отдых үлэнэн ситиһиллибит сынньалаҥ, тоҕоостоох сынньа-лзҥ; заслуженное наказание сөптеөх буруйдааһын; 3. (имеющий заслуги) үтүөлээх, өҥөлөөх; заслуженный деятель науки наука үтүөлээх деятелэ.

хомуй диэнтэн хай
аата. Ынахтары хомуйуу буоллун, сир астааһына буоллун, ыалга баран кэлии буоллун эмээхситтэр сайылыктарыгар …… ыксалынан сүүрүүнэн сылдьаллар. Далан
Николай Тарасович [Степанов] саха фольклорун хомуйууга улахан өҥөлөөх. Багдарыын Сүлбэ

аат. Тугу эмэ алдьатар, буортулуур киһи; урусхаллыырэһэр, өлөрөр-сүтэрэр киһи. ☉ Разрушитель; губитель
Ол [муустаах] байҕалтан олоҥхо бухатыырдара хаһан да үтүө өттө буолбаттар, бары алдьатааччы, сиэччи, алдьархайы аҕалааччы амырыын өттө, Илиэһэй бииһин ууһа буолаллар. А. Сыромятникова
Хахсааты аҕалааччы, халлааны алдьатааччы хараҥаччы баҕайы, сир үрдүгэр, үлэ киһитигэр туох үтүөлээх-өҥөлөөх буолаҥҥын өттөйө олороҕун! И. Никифоров

туохт., кэпс. Тугу эмэ гынан, үлэлээн тибий-табый. ☉ Усердно трудиться, делать что-л. с усердием
Субу баардыы өйдүүбүн, Оҕом туһа дии-диигин, Сууйбуккун, түбүйбүккүн. Олус да үгүс үтүөлээх, Ааҕан сиппэт өҥөлөөх Аанньал киһи эбиккин. И. Гоголев
Үлэттэн үлэ ситимнэһэн оҕолуун-дьахтардыын түөрт уонча киһи, олорон-туран көрбөккө, түбүйэллэр. М. Доҕордуурап

даҕ.
1. Ким эмэ, туох эмэ туһугар биллэр-көстөр өҥөлөөх. ☉ Имеющий заслугу перед кем-чем-л. [Иван Иванович:] Дьэ, кырдьык, хаһан эрэ киниэхэ улахан үтүөлээх кырдьаҕас этэ
Онтукатын мэтээл курдук мэлдьи саната сылдьар. С. Ефремов
Миитэрэй Сергучёв сэрии кэмигэр дьоно быстараахтаабатахтарыгар дьэ улахан үтүөлээх оҕонньор. И. Сосин. Отуттан тахса сыл устата, «Кыым» хаһыат мин хоһооннорум симик дорҕооннорун ой дуораана оҥорон бар дьоҥҥо тиэрдэн испит улахан үтүөлээх. «Кыым»
2. Бочуоттаах ааты ылбыт. ☉ Получивший звание «Заслуженный». Учууталым Татьяна Петровна сэттэ уон сааһын көрсө Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үтүөлээх учууталын үрдүк аатын, кырдьык даҕаны, дьэ ылыан ыллаҕа
□ Бу тыйаатыр музыкальнай өттүнэн үлэтигэр Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһиттэрэ үгүс сыл устатыгар араас көрүҥнээх үлэни ыыппыттара. АҮ

даҕ.
1. Норуот өйүгэр-санаатыгар, култууратыгар сөп түбэһэр, үгэс буолбут; норуот киэнэ буолар. ☉ Свойственный, соответствующий духу народа, его культуре, мировоззрению, народный
Норуодунай хаһаайыстыба. Норуодунай айымньы. Норуодунай тыйаатыр.  Өр-өтөр буолбатаҕа ол хоһооннор норуодунай ырыа буоланнар, дойду бүтүннүүтүн устун дуораһыйан иһиллибиттэрэ. Софр. Данилов
Олоҥхо чиҥ оҥоһуулаах, үксүгэр таба таайыллыбыт, быһаарыллыбыт сүрүн сокуоннардаах туспа норуодунай айымньы (жанр) буолар. СГС ӨСҮДь
2. Норуоттан тахсыбыт, талыллыбыт, норуот интэриэһин көмүскүүр аналлаах (хол., сорох тэрилтэ, дуоһунас аатын туһунан). ☉ Избранный народом, осуще ствляемый представителями народа (в наз ваниях нек-рых организаций, должностей), народный
М а х с ы ы м с а т ы ы с а лбыҥнаан, улуус киинигэр тиийбитэ уонна ыйдарыы бөҕөнөн норуодунай суут дьиэтин булбута. А. Бэрияк
Г а в р и л Гаврильевич Баишев норуодунай хонтуруол бөлөҕүн салайар. ПДИ КК
[Өлөксөөс:] норуодунай дьокутааттар бары Сэбиэттэрин үлэлэрин истиилэ биир буолуох тустаах. ПДИ КК
3. Норуокка, киһиэхэ улахан өҥөлөөх, үтүөлээх (бочуотунай аат туһунан). ☉ Имеющий большие заслуги перед народом (о почётных званиях)
Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа Иван Степанов айар кэнсиэрэ.  Кини ийэтэ Вартамуш Аркадьевна — норуодунай учуутал, аҕата — Арам Аветистович — музыкант этэ. Суорун Омоллоон

аат.
1. Араҥаччылыыр, харыстыыр үтүө санаалаах таҥара илдьитэ. ☉ Посланец бога, ангел
Айыы тойон таҥара, кынаттаах аанньаллар, аан ийэ дойду иччилэрэ, Лоокууту толору дьоллооҥ, уһун үйэлээҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үөхпүт киһиттэн кэлэйэн аанньала үс түүннээх күҥҥэ баран хаалар. Амма Аччыгыйа
Эн билэҕин дуо, сулустар тустарынан? Кинилэр сүтэрбит дьоллорун көрдүүр аанньаллар оттуммут кутаалара үһү ээ. Н. Лугинов
△ Аанньал, таҥара мөссүөнэ. ☉ Изображение ангелов на иконах
Оҕо сылдьаммын бастаан таҥараҕа тиксэ киирдэрбин эрэ, хараҕым аанньаллартан, сибэтиэйдэртэн арахпат этэ. Болот Боотур
2. Кэрэ, нарын, аламаҕай үтүө санаалаах киһи (үксүгэр дьахтары таптаан, хоһуйан этиигэ). ☉ Добрый, нежный, привлекательный человек (обычно о любимой женщине)
Махтанабын аанньалларбар — мааны арылы кыргыттарбар, Куппун туппут хотуттарбар, Алгыс аптаах айыыһыттарбар. Л. Попов
Сэгэрэ, аанньала, Хотуна Сир кэрэ симэҕэр холонно. Эллэй
Атыттар туох да диэн эттиннэр — эн миэхэ аанньалым буолаҕын. Атыттар таллыннар, сирдиннэр — эн миэхэ сүрэхпэр сылдьаҕын. Р. Баҕатаайыскай
3. көсп. Үтүө санаатыттан киһиэхэ улахан өҥөнү оҥорор, кутталтан, алдьархайтан быыһыыр киһи. ☉ Человек, делающий добро, избавляющий от неприятностей, беды (по своей душевной щедрости)
Дьэ, Кууһума биһиэхэ аанньал буоллуҥ. Н. Павлов
Субу баардыы өйдүүбүн, Оҕом туһа дии-диигин Сүүрбүккүн, түбүгүрбүккүн. Олус да үгүс үтүөлээх, Ааҕан сиппэт өҥөлөөх Аанньал киһи эбиккин. И. Гоголев
Мин олохпун быыһаабыт маҥан халааттаах аанньаллары үйэм тухары күндүтүк саныыбын. «Кыым»
♦ Аанньала киирбит — санаата көммүт, көнньүөрбүт. ☉ Быть в хорошем расположении духа
Ол аанньала киирдэҕинэ — аанньал, абааһыта киирдэҕинэ — абааһы кырдьаҕас. Болот Боотур. Аанньалым аҕынна эргэр. — ытырдыбыт киһи инньэ диир. ☉ Ангел мой меня поминает (говорит чихнувший)
[Ыналба ытырдар:] Аанньалым аҕынна быһыылаах. Дууһа үөскээри гыммытын билэн, баҕар, аанньалым үөрбүтэ буолуо. П. Ойуунускай
[Күкүр Уус үстэ субуруччу ытырдар:] Туох баҕайытай доҕор? Аанньалым аҕыннаҕа эчи омунун. Суорун Омоллоон

даҕ.
1. Бытархай, хордьон буолбатах, ордук торолхой, ордук кэриҥнээх (туох эмэ хас биирдиитэ улахан буоллаҕына этиллэр). ☉ Крупный
Бөдөҥ хортуоппуй. Бөдөҥ отон. Бөдөҥ кырбастар. Күн тахсан …… окко хоммут сиик бөдөҥ таммахтарын уон араас уотунан сандаарыччы уматта. Н. Заболоцкай
Хас да алааһы туораан, бөдөҥ тииттэрдээх чагдаҕа киирдэ. Т. Сметанин
Ат бөдөҥ уҥуохтара сулуллубут курдук тараадыһан сыталларын итэҕэйбэтэхтии тутан көрүтэлээтэ. М. Доҕордуурап
△ кэпс. Улахан уҥуохтаах, төрөл. ☉ Рослый, крупный (в основном о человеке)
Сотору соҕус буолаат …… аҕамсыйа барбыт бөдөҥ дьахтар лаахтаах ньаалбаан тааһы туппутунан киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бу бөдөҥ, мааны нуучча үөрэхтээх киһитин дьон көрөөт сөбүлээбитинэн …… барааччы. Л. Попов
Дириэктэр …… үрдүк уҥуохтаах бөдөҥ киһи, сайыҥҥы үлэ түмүгүн кэпсии куорпустары кэритэр, оҕолору көрдөрөр. Н. Заболоцкай
△ Буукубаларын улахан гына суруйар, улахан гына суруллубут буукубалардаах. ☉ Пишущий крупными буквами, крупный (о почерке); написанный крупными буквами
Туора сааллан турар хаптаһыҥҥа бөдөҥ суруктаах дьиэ айаҕар тиийдилэр. Эрилик Эристиин
△ кэпс. Улаханнык иһиллэр, дорҕоонноох; улахан. ☉ Громкий (о голосе)
«Кэпсээҥҥит?» — кэһиэхтээх бөдөҥ саҥа иһилиннэ. Күннүк Уурастыырап
«Дорообо, сибэтиэй сололоох», — диэн күө-дьаа көрүстэ Олесь Дудар магистры суон бөдөҥ куолаһынан. Л. Попов
2. Улааппыт, сааһын сиппит (сүөһүнү уонна сорох харамайдары этиллэр). ☉ Крупный (о скоте и нек-рых др. животных)
[Егор Егорович:] Урут этэҥҥэ олорор эрдэххэ, кырдьык, үс-түөрт сүүс бөдөҥ сүөһү баара. С. Ефремов
Баарасуоҕа бөдөҥ сүөһүтэ биэс-түөрт эрэ этэ, онтукатыттан туттарын тарбаҕыттан быстарын курдук санаахтаамына. А. Софронов
3. Баайынан-дуолунан улахан кыахтаах, киэҥ. ☉ Располагающий большими материальными возможностями, мощный, крупный. Бөдөҥ хаһаайыстыба. Бөдөҥ предприятие
□ Бүлүү биэрэктэригэр Сунтаар, Ленинскэй, Үөһээ Бүлүү уонна Бүлүү оройуоннарын бөдөҥ сопхуостара уонна холкуостара бааллар. И. Данилов
△ Элбэх баайдаах, улахан баай. ☉ Владеющий большим богатством, очень богатый
Манна арыый бөдөҥ баайдар буолуохтара. Амма Аччыгыйа
△ Улаханы оҥорор, улахан күүстээх. ☉ Предназначенный для крупного производства, большой мощности, крупный. Бөдөҥ промышленность. Бөдөҥ техника
□ Биһиги холкуос кырабыт бэрт
Бөдөҥ техникаттан тугу да туһанар кыахпыт суох. М. Доҕордуурап
△ Элбэх киһилээх, улахан. ☉ Состоящий из большого числа людей, многочисленный, крупный
Бартыһааннар биир бөдөҥ этэрээттэрэ эрэ кэтэххэ быстан хаалар. Амма Аччыгыйа
Неустроев тэрийбит куруһуогун оччотооҕу кэмҥэ …… Сибииргэ уонна Забайкальеҕа баар буола сылдьыбыт ахсаанынан биир бөдөҥ улахан тэриллиилээх куруһуок буолар диэн историктар сөпкө бигэргэтэллэр. П. Филиппов
4. Улахан кээмэйдээх, ордук киэптээх, ордук улахан. ☉ Большой величины, больших размеров, силы, масштаба, особенно большой, крупный. Бөдөҥ тутуу. Бөдөҥ куораттар. Бөдөҥ суума. Бөдөҥ кыргыһыы
□ Син биир киһи курдук хас биирдии бөдөҥ тутуу эмиэ пааспардаах буолар эбит. Суорун Омоллоон
Билигин манна Кэмпэндээйи диэн бөдөҥ оробуочай бөһүөлэк үөскээтэ, туус собуота тутулунна. И. Данилов
Симфоническай муусука бөдөҥ формаларын — «Хомуньуустар улуу партияларыгар» кантата, «Саха ыһыаҕа» диэн театрализованнай оратория тиэкистэрин суруйталаабыта. Эрчимэн
5. Киэҥ ис хоһоонноох, ис хоһоонунан ордук улахан суолталаах. ☉ Большой, важный по содержанию, крупный. Бөдөҥ айымньы. Бөдөҥ событие. Бөдөҥ ситиһии
□ Кылбановскай — Союзка биллэр бөдөҥ үлэлэрдээх, космическай наука иннигэр улахан үтүөлээх-өҥөлөөх. В. Яковлев. Бу [үлэ киһитин легендаҕа киллэрии] үлэһит маасса бэйэтин күүһүн кэрэтитэн көрдөрөрүн, үлэнэн кыайыытын эрэниитин улуу символа, бөдөҥ уобараһа буолар. Саха фольк. А. Гайдар хас биирдии саҥа кинигэтэ бэчээттэнэн тахсыыта сэбиэскэй уус-уран литератураҕа, ордук чуолаан оҕо литературатыгар, бөдөҥ событие буолара. Софр. Данилов
6. Ордук дириҥ билиилээх, талааннаах, үрдүк маастарыстыбалаах. ☉ Обладающий большими знаниями, талантом и сильный по своему влиянию. Бөдөҥ суруйааччы. Бөдөҥ учуонай. Бөдөҥ партийнай үлэһит
□ Д.Ф
Ходулов — билиҥҥи бириэмэҕэ биһиги саамай улахан, саамай бөдөҥ артыыспыт. Суорун Омоллоон
Игорь Иванович — олус уран көрүүлээх, улахан кыахтаах киһи. Киниттэн бөдөҥ салайааччы тахсыан сөп. Н. Лугинов. Тэҥн. улахан