сушь, засуха || сухой, засушливый; кураан күн-дьыл сухая погода; кураан дьыл засушливый год.

1) безл.: быйыл курааннаата в нынешнем году засуха; 2) страдать от засухи; бурдук курааннаата хлеб пострадал от засухи.

узнавать по приметам; предугадывать, предсказывать; предчувствовать; курааны билгэлииллэр предсказывают засуху.

1) в разн. знач. растягиваться; эрэһиинэ тэнийэр резина растягивается; кыргыһыы линията тэнийбит линия фронта растянулась; 2) распространяться, расширяться; саха маастардарын оҥоһуктара киэҥник тэнийдилэр широко распространились изделия якутских мастеров; оҕо тэрилтэлэрэ киэҥник тэнийдилэр очень расширилась сеть детских учреждений; кураан республикаҕа бүтүннүүтүгэр тэнийдэ засуха распространилась на всю республику; 3) перен. разг. распространяться; кини этиитин бүтүүтүгэр бэйэтин туһунан олус тэнийэн кэпсээтэ к концу своего выступления он слишком много говорил о себе.

сов. кого-что 1. кыай, хот; победить врага өстөөҕү кыай; 2. перен. кыай, суох оҥор; победить засуху курааны кыай; победить сомнение саарбаҕалааһыны кыай.

аат. Уһуннук ардах түспэккэ туруута (сир кырса аһара кууран үүнээйи буомуруута). ☉ Засуха, сухое недождливое лето
Курааннары кыайааччы Холкуос ньургун дьонноро, Уобалас устун уруйданан, Оройуон ахсын аатыран, Уоппуттаргыт тарҕаннын! С. Зверев
Аҕа дойду сэриитин маҥнайгы сылларыгар биһиги оройуоммутугар умайар уот кураан буолбута. Ф. Софронов
◊ Кураан тыала — сайыҥҥы ардаҕы аҕалбат уһун хас да хонуктаах күүстээх тыал. ☉ Суховей
Мин ырыаларбын, кураан тыала буолбакка, өҥ сайын үллэҥнэс күөһэ, Уу сахалыы эрэ буолбакка — Уон омук тылынан көтүттэ. Н. Босиков

и. д. от умай = 1) горение, пылание; топка; 2) сгорание, выгорание (напр. трав в засуху); 3) горение, прение; гниение.

1) драться, биться; 2) бороться; кеҥүл иһин охсус = бороться за свободу; общественнай бэрээдэги кэһээччилэри утары охсус = бороться с нарушителями общественного порядка; курааны утары охсус = бороться с засухой.

аат. Саас хаар ууллан бүппүтүн кэннэ халлаан тыалыран, хаарданан иккистээн уһуннук тымныйыыта. ☉ Холодная весна с ветром и снегом, после того как сойдёт зимний снег, весенние холода
Быһаас хапсыыр саҕана, ойоос отуттан биир сыарҕаны бэрсэн абыраан турар ээ. В. Миронов
Холкуос ынаҕа да, сылгыта да сааскы хапсыыры, хаһаас оту сиэн, охтубакка мүччү түспүтэ. П. Аввакумов
Мин кинилэри [сылгылары] улахан тымныыга, сааскы хапсыырга эрэ аһата түһэбин. «ХС»
♦ Хара хапсыыр — саас хаар ууллубутун кэннэ халлаан кураанах тыалынан тымныйан, хонуу уһуннук көҕөрбөккө сытыыта. ☉ Продолжительные весенние холода и засуха, вследствие чего земля долго остаётся чёрной, не покрывается зеленью
Сороҕор хаар эрдэ баран ыам ыйыгар хара хапсыыр куттала суоһуур. Сылгыһыттар дьэ ити моһоллору толору бэлэмнээх көрсүөхтээхтэр. ААИ ОБСЫҮ
Модуттар үчүгэй ситиһиилэрин биир суол кистэлэҥэ диэн сүөһүнү хара хапсыыр бириэмэтигэр ырыарбатахтара буолар. АГГ СУоД
Хара хапсыыр саҕана үөскээбит итинник ыарахан балаһыанньа үүт ыамыгар улаханнык оҕуста. «Кыым»
ср. монг. хабса ‘дуть (о сухом холодном ветре)’

1) гореть, пылать; топиться; лаампа умайар лампа горит; оһох умайар печь топится; 2) сгорать, выгорать; бурдук кураантан умайда в засуху хлеб сгорел; 3) гореть, преть, гнить; кэбиһиилээх от умайбыт стог сена сопрел, сено в стогу сгорело; 4) гореть, быть в жару, иметь высокую температуру; этэ умайар тело у него горит; у него сильный жар # бытыга умайбыт у него разыгрался аппетит (о человеке, к-рый только успел попробовать еду, но не наелся).